ތަޢާރަފް

އަޅުގަނޑުގެޙަޔާތާ އަދި އަޅުގަނޑު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސަރުކާރުގެޚިދުމަތުގައި 1947އިން 2008އަށް ހޭދަކުރި މުއްދަތުގެ ހަނދާންތައްކަމަށްވާ މިފޮތް، ފުރަތަމަ ޗާޕުކޮށްފައިވަނީ އިނގިރޭސިބަހުންނެވެ. މިތަރުޖަމާ ވިދާޅުވާ ބޭފުޅުންގެ އަރިހުން އަޅުގަނޑު އެދެނީ މިފޮތް ދިވެހިބަހުން ލިޔުމުގެ ބަދަލުގައި އިނގިރޭސިބަހުން އަޞްލު ލިޔުމަށް އަޅުގަނޑަށް މެދުވެރިވި ޙާލަތު ދެނެވަޑައިގަތުމަށެވެ.

މިފޮތްލިޔަންފެށިއިރު، މިފޮތްދިވެހިބަހަށް ތަރުޖަމާކުރުމާއިމެދު އެއްގޮތަކަށްވެސް ނުވިސްނަމެވެ. އަޅުގަނޑު އެންމެ ކަންބޮޑުވީ، ކަންކަން ހިނގިގޮތް، އެކަމެއްގެ ހުރިހާކުލަވަރާއެއްގޮތަށް ދިވެހިބަހުން އިނގިރޭސިބަހާއި އެއްވަރަށް ނުލިޔެވިދާނެތީއެވެ. އަޅުގަނޑު ދިވެހިބަހަށް ކުޑައިމީސް ބަހެއް ބުނަނީއެއްނޫނެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑުގެ ޙާލަތު ނިޔާކުރިގޮތާދޭތެރޭ ދަންނަވާއެއްޗެކެވެ. އަޅުގަނޑު ގިނައިން އުޅެން ދިމާވެފައިއޮތީ ދިވެހިރާއްޖެއިން ބޭރުގައިކަމަށްވާތީ، އަޅުގަނޑުގެ ބަސްމޮށުންތެރިކަންހުރީ އިނގިރޭސިބަހުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައެވެ. ހަމަމިއާއިއެކު މިކަންތައްތައް އަޅުގަނޑު ހަނދާންކުރުމުގައި ބޭނުންކޮށްފައިވަނީ އެއިރު އަޅުގަނޑު އިނގިރޭސިބަހުންލިޔެފައިވާ ނޯޓުތަކުންކަމަށްވުމާއި، އަޅުގަނޑުގެ ހަނދާން ބަލިވަމުންދާތީ، އަވަހަށް މިފޮތްލިއުމަކީ އަޅުގަނޑުގެ ޤާބިލުކަންހުއްޓާ ކުރުން މުހިންމުކަމެއްކަމުގައި އަޅުގަނޑަށް ފެނުނީތީއެވެ. މިފޮތް އިނިގރޭސިބަހުންލިޔުމަކީ އެންމެއަވަހަށް އަދި ޙަޤީޤަތާވީހާސީދަލަށް ލިޔެވޭނެގޮތް ކަމުގައިވާތީވެސްމެއެވެ.

އިނގިރޭސިބަހުން މިފޮތް ޗާޕުކުރުމާއި ވިދިގެން އަޅުގަނޑުގެ ރަޙްމަތްތެރިންނާއި، އެކުގައިމަސައްކަތްކުރެއްވި ބޭފުޅުންނާއި އަދި އެތަކެއްދިވެހިން މިފޮތް ދިވެހިބަހަށް ތަރުޖަމާކުރުމަށް މަޝްވަރާދެއްވިއެވެ. އެފަރާތްތަކުން ދެކެވަޑައިގަތީ، މިފޮތަކީ ހުރިހާ ދިވެހިން ޝައުޤުވެރިވާނެ ފޮތެއްކަމުގައެވެ. އެފަރާތްތަކުން ތަކުރާރުކޮށް ބާރުއަޅުއްވައި ވިދާޅުވީ، އަޅުގަނޑު ޙިއްޞާވެފައި ނުވަތަ ބައިވެރިވެފައިވާ ހުރިހާ މުހިންމު ކަންތައްތަކަކީ، ކޮންމެދިވެއްސަކަށް ބެލޭނެ އަދި ދޭހަވާނެ އެއްޗެއްގެގޮތުގައި އޮތުމަކީ ވަރަށްމުހިންމު ކަމެއްކަމަށެވެ.

ބައެއް ބޭފުޅުން މިކަމަށް ޝައުޤުވެރިވެވަޑައިގަތްވަރުގެ ބޮޑުކަމުން، އެބޭފުޅުން އަމިއްލަފުޅަށް މިފޮތް ދިވެހިބަހަށް ތަރުޖަމާ ކުރެއްވުމަށް އެދިވަޑައިގަތެވެ. އަޅުގަނޑު މިކަމާއިމެދު ވަރަށްބޮޑަށްވިސްނުމަށްފަހު ނިންމީ އަޅުގަނޑު އަމިއްލަގޮތުން މިކަމައިގެން ކުރިއަށް ދިއުމަށެވެ.

ދިވެހިބަހުން ތަރުޖަމާކޮށްފައި މިވާގޮތަށް ފޮތްވިދާޅުވަމުން ގެންދަވާއިރު، މިފޮތުގައިވާ ކަންކަމަކީ ތަފާތު ގޮތްގޮތަށް ތަރުޖަމާކުރެވިދާނެ ކަންކަންކަމަށާއި، އަޅުގަނޑުގެ ވިސްނުމުގައިވާގޮތާއި ކަންކަން، އަޞްލު ހިނގާފައިވާގޮތާމެދު ތަފާތު ނަޒަރަކުން ބެލިދާނެ ކަންތައްތަކެވެ. އާޚިރުގައި، މިފޮތަކީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ވަރަށްމުހިންމު ސިޔާސީ އަދި ތާރީޚީ ކަންތައްތަކެއް ފޮތުގެޞަފްޙާތަކުގައި ހިމެނިފައިވާ ފޮތެކެވެ.

އަޅުގަނޑު ބޭނުންވީ ދިވެހިބަހުން ތަރުޖަމާކޮށްފައިވާގޮތާއި އިނގިރޭސިބަހުން ލިޔެފައިވާ ފޮތުގައިވާ ކަންކަމާއި ބެހޭ ގޮތުން ވީހާސީދަލަށް އަދި އެކަންކަމުގެ ހުރިހާކުލަވަރާއެއްގޮތަށް މީގައިހިމެނޭގޮތަށް އޮތުމަށެވެ. ދިވެހިބަހުން މިފޮތް ވިދާޅުވާ ބޭފުޅުންވެސް ފޮތް ވިދާޅުވަމުން ގެންދަވާއިރު، އަޅުގަނޑު މިދަންނަވަނީ ފުލޯކުވާހަކަތަކެއްނޫން ކަމަށާއި، ޙަޤީޤަތް ދެނެވަޑައިގަތުމުގެ ވިސްނުންފުޅު ގެންގުޅުއްވާނެކަމަށް އަޅުގަނޑު އުންމީދުކުރަމެވެ. މިފޮތް ވިދާޅުވާ ބޭފުޅުން މިފޮތުގައި ލިޔެފައިވާ އެއްޗެއް ރަނގަޅުކުރަންވެފައިވާކަމަށް ދެކިވަޑައިގަންނަވާނަމަ، އެކަމަކާއިގުޅިގެން މަޢުލޫމާތު ހުރި ކޮމެންޓްސް ފޮނުއްވައިދެއްވުމަކީ އަޅުގަނޑު އުފަލުން ޝުކުރާއިއެކު ޤަބޫލުކުރާނެ ކަމެކެވެ.

ޤައުމީ ޚިދުމަތުގައި

ދިވެހިރާއްޖޭގެތަރައްޤީގެ އެކިމަރުޙަލާތަކުގައި 50 އަހަރަށްވުރެ ދިގުމުއްދަތެއް އަޅުގަނޑު ހޭދަކުރީމެވެ.

ޤައުމީޚިދުމަތް ކުރުމަށް އަޅުގަނޑު ފަށާފައިވަނީ ރަސްމީގޮތުން 1958 ވަނައަހަރުގައެވެ. ޙަޤީގަތުގައި، ކޮޅުނބުގައިހުރި ދިވެހިސަރުކާރުގެ ވިޔަފާރިކުންފުނިކަމުގައިވާ މޯލްޑިވިއަން ގަވަރންމަންޓް ޓްރޭޑިންގ ސެންޓަރ، އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ "އެޕްރެންޓިސް" އެއްގެގޮތުގައި އަޅުގަނޑު މަސައްކަތްކުރަން ފަށާފައިވަނީ 1956 ވަނަ އަހަރުއެވެ.

ރަސްމީގޮތުން އަޅުގަނޑު ސަރުކާރުގެވަޒީފާއިން ވަކިވީ 2008 ވަނައަހަރުއެވެ. އެއީ ޓްރޭނީއެއްގެ ވަޒީފާއިންފެށިގެން ކޮޅުނބުގައި ހުންނަ ކޮމަރޝަލް ސެކްރެޓެރީއެއްގެމަޤާމުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ނާއިބު ރައީސެއްގެމަޤާމަށް ކުރިއެރި ދިގު ކެރިއަރއެއްގެނިމުމެވެ. މިވޭތުވެދިޔަ ފަންސާހަކަށް އަހަރުގެތެރޭގައި ދެ ރައީސުންގެ ވެރިކަމުގެ އިރުޝާދުގެދަށުން އަޅުގަނޑު މަސައްކަތްކުރީމެވެ. 1958އިން 1978އަށް ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް އަދި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ އިބްރާހީމް ނާޞިރާއި، 1978އިން 2008އަށް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމްގެ އަރިހުގައެވެ.

އަޅުގަނޑު ދިވެހިޤައުމަށް ޚިދުމަތްކުރި އަހަރުތައް ވެގެންދިޔައީ ރާއްޖެއަށް ވަރަށްމުހިންމު ބަދަލުތަކެއް އަންނަމުންދިޔަ އަހަރުތަކަކަށެވެ. އިބްރާހީމް ނާޞިރު ވެރިކަންހިންގެވި ވިހިއަހަރާއި، ރައީސް މައުމޫނު ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް ވެރިކަންކުރެއްވި ތިރީސްއަހަރުގެ މުއްދަތާއި، ދިވެހިރާއްޖެއަށް މިޒަމާނުގެ ފަތުރުވެރިކަން ތަޢާރަފްވެ ތަރައްޤީވުމާއި، ސެޓެލައިޓް މެދުވެރިކޮށް މުވާޞަލާތީގުޅުންޤާއިމްކުރެވި ކުރިއަރައި، ބައިނަލްއަޤްވާމީ އަދި ޤައުމީ ސިޔާސީހަލަބޮލިކަން ދިވެހިރާއްޖެ ދެކެމުން، ތަޙައްމަލު ކުރަމުންދިޔަ އަހަރުތަކަކަށެވެ.

މިއަހަރުތަކުގެތެރޭގައި ހިނގާފައިވާ ޙާދިސާތައް ލިޔެފައިމިވަނީ، އަޅުގަނޑުގެ އަމިއްލަ މަޢުލޫމާތާއި ތަޖުރިބާގެމައްޗަށް ބިނާކޮށެވެ. ދެވަނަ އެހެންފަރާތެއްގެ ނުފޫޒެއް ނުވަތަ ބާރެއް މިކަމުގައި ފޯރާފައެއްނުވާނެއެވެ. މިހަނދާންތައް މިމޭރުމުން ލިއުމުގެ އެންމެބޮޑުބޭނުމަކީ، ފާއިތުވި މިއަހަރުތަކަކީ ދިވެހިރާއްޖެ ވަރަށްހަލުއިކޮށް ތަރައްޤީވަމުން ކުރިއަރަމުންދިޔަ ދުވަސްވަރަކަށްވީކަމެވެ.

އަޅުގަނޑުގެޙަޔާތުގެ ބޮޑުބައެއް ވޭތިކުރީ ސަރުކާރުގެޚާދިމެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ރާއްޖޭގެ ވެރިކަންކުރެއްވި ދެރައީސުންނާއި އަޅުގަނޑާއިދެމެދުއޮތް ގާތްގުޅުމެއްގެ ސަބަބުން، ޤައުމުގެތަރައްޤީގެ 70 ނުވަތަ 80 އިންސައްތައިގައި އަޅުގަނޑު ވަރަށްގާތުން ބައިވެރިވެ ޙިއްސާކޮށްފައިވާތީ، މިމައުލޫމާތު ޢާއްމުކޮށް ލިބޭނެގޮތް ހެދުމަކީ އަޅުގަނޑުގެ ވާޖިބެއްކަމުގައި އަޅުގަނޑު ދެކޭތީއެވެ. ވޭތުވެދިޔަ 50 އަހަރުގެތެރޭގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަންތައްތައް ހުރިގޮތާއި ދިވެހިރާއްޖެ ކުރިއަރާފައިވާ މިންވަރާއި، އަދި މިޒަމާނުގެ، ތަރައްޤީވެފައިވާ ޤައުމެއްގެގޮތުގައި ދިވެހިރާއްޖެ ކުރިއަރާފައިވާގޮތް، ދިވެހިރާއްޖޭގެމިހާރުގެ އަދި އަންނާންއޮތްޖީލުތަކަށް ދޭހަވެ އެނގެންޖެހޭނެކަމަށް އަޅުގަނޑު ދެކޭތީވެސްމެއެވެ.

ވަރަށްމަދުފައިސާކޮޅެއްގެ ވަޞީލަތް އަތްމަތީގައިހުރެގެން މިފަދަ ޙައިރާންކުރުވަނިވި ތަރައްޤީއެއް އަޅުގަނޑުމެން ޙާޞިލްކުރީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޭރުދަތުރުކުރާ ބޯޓުފަހަރާއި، މަސްވެރިކަމާއި އަދި ފަތުރުވެރިކަންބިނާކޮށް، ކުރިއަރުވައިގެންނެވެ.

ޝައްކެއްނެތްގޮތުގައި، މިމުއްދަތުގެތެރޭގައި ނާކާމިޔާބުތަކަކާވެސް ކުރިމަތިލާންޖެހުނެވެ. 1950 ގެއަހަރުތަކުގެތެރެއިންފެށިގެން ހިނގާފައިވާ ދިވެހިތާރީޚުގެ ޙާދިސާތަކަށް ފަސްއެނބުރިބަލާލައި ދިރާސާކުރުމަށްފަހު، އެމީހުންގެ ވެރީންނާއި އަޅުގަނޑުމެންފަދަ ދައުލަތުގެޚާދިމުން، އެކަށީގެންވާވަރެއްގެ މަސައްކަތެއްކޮށްފައިވޭތޯ ބަލައި، އިންސާފުކުރާނީ ފަހުގެޖީލުތަކުންނެވެ. މިގޮތުން އިންސާފުކުރުމުގައި، އެއިރުގެޙާލަތަށް ބަލައިލުމަކީ ޝައްކެއްނެތްގޮތުގައި ވިސްނަންވާނެކަމެކެވެ.

މާޒީގެދުވަސްވަރުގައި ދިވެހިރާއްޖެއޮތީ މިއަދުފެންނާން މިއޮތްގޮތަށްކަމަށް ފަހުގެޖީލުތަކުން ޤަބޫލުކުރުމަކީ، އަޅުގަނޑުއެދޭ ނުވަތަ ބޭނުންގޮތެއްނޫނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެކަންތައްތައް 1950 އާއި 1960 ގެއަހަރުތަކުގެތެރޭގައި ހުރިގޮތް ދައްކައިދޭ ބައެއްފޮޓޯ މިފޮތުގައި އަޅުގަނޑު ހިމަނާފައިވާނެއެވެ.

އެހެންޤައުމުތަކުގައި އެތައްޤަރުނެއްގެތެރޭގައި ބަދަލުއަންނައައުމާއި ޚިލާފަށް، ދިވެހިރާއްޖެއަށް ވަރަށްބޮޑެތި ބަދަލުތަކެއް އައިސްފައިވަނީ ބައިޤަރުނުގެތެރޭގައެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް ލިބިފައިވަނީ ރަސްކަމުގެ ކޮއިލުތެރެއިން ވާރުތަވެފައިވާ ޤަދީމީ ފިއުޑަލްނިޒާމެއް ކަމުގައިވާތީ، ޖެހުނީ ހުރިހާކަމެއްގެ ބިންގާއަޅައިގެން އަލުންފަށާށެވެ.

1958 ވަނައަހަރު ސަރުކާރުގެޚިދުމަތް އަޅުގަނޑުފެށިއިރު، ދިވެހިރާއްޖެއާއި ދުނިޔޭގެ އެހެންޤައުމުތަކާ ދެމެދު ރަނގަޅު މުވާޞަލާތީގުޅުމެއް ނެތްކަމާއި، ރޭޑިއޯ، ޓީވީ، އަދި ވައިގެދަތުރުފަތުރުގެ ނިޒާމެއް ޤާއިމްވެފައިނެތްކަން އެއީ މިހާރު ޤަބޫލުކުރަންދަތި ކަންތައްތަކެކެވެ. ބޭންކެއްނެތެވެ. ބޭރުފައިސާހޯދޭނެ ހަމައެކަނި ވަޞީލަތަކަށްއޮތީ ބޭރު ކަނޑުދަތުރުކުރާ އުޅަނދުތަކެވެ. މިކަން އޮންނަނީ ބޭނުންޖެހުނީމާ ވިއްކާލާ ހިކިމަސްކޮޅުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައެވެ.

މިއީ އެދުވަސްވަރުގައި ކަންހުރިގޮތުގެ ޙަޤީޤަތެވެ. އަޅުގަނޑު ލިޔެފައިމިވަނީ އެޙާދިސާތަކާއި އޭރުގެ ޙާލަތުތައް އަޅުގަނޑުގެ ހަދާނުގައިހުރި މިންވަރަށެވެ.

އަޅުގަނޑު މިފޮތްލިޔުނީ، އެއިރުހިނގި ކަންތައްތައް ނުވަތަ ޚުދު އަޅުގަނޑު ކުރިކަންތައްތައް ކުރީ ކީއްވެގެންކަން ލިޔެ އެއްޗެއް ސާބިތުކުރާކަށްނޫނެވެ. އަދިކީއްތޯއެވެ. މިފޮތްލިޔުނީ ހަމައެކަނި އެކަންތައްތައް ހިނގިއިރު އެކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި އަޅުގަނޑު އުޅުނީތީއެވެ. ހިނގައިދިޔަ ކަންތައްތަކަށް ފަސްއެނބުރި ބަލައިލާއިރު، ރަނގަޅުނޫން ކަންތައްތަކެއް ހުރިކަމަށް އަޅުގަނޑަށްފެނެއެވެ. އަދި ބައެއްފަހަރު ވެރީންގެފަރާތުން ފޭލުވެފައިހުރި ކަންތައްތައް ހުރިކަންވެސް ފާހަގަކުރެވެއެވެ. ނަމަވެސް މިއީ އަޅުގަނޑު، އަޅުގަނޑުގެ ޤައުމަށް ކޮށްދީފައިވާ ޚިދުމަތުގެ ތާރީޚެވެ.

ރައީސް ނާޞިރަކީ، ހޯއްދަވާފައިވާ ކާމިޔާބުތަކާއި ކުރިއެރުންތައް އިޢުލާންކުރެއްވި ބޭފުޅެއްނޫނެވެ. އެހެންކަމުން، އޭނާގެ ދައުރުގައި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ލިބިފައިވާ ކުރިއެރުމާބެހޭ މާގިނަމައުލޫމާތެއް ޢާއްމުވެފައެއްނުވެއެވެ. އެއާއި ޚިލާފަށް، ރައީސް މައުމޫނަކީ ޕަބްލިކްރިލޭޝަންސް ކުރިއަށްނެރުއްވި ބޭފުޅެއްކަމުގައިވީނަމަވެސް، އެމަނިކުފާނުގެ ރައީސްކަމުގެ 30 އަހަރުގެ ތެރޭގައި ހިނގައިފައިވާ މުހިންމުޙާދިސާތަކާބެހިގެން، ފަރުދާގެއަނެއްފަރާތުގައި ހިނގައިފައިވާ ކަންތައްތައް ފާޅުވެފައެއްނުވެއެވެ.

އަޅުގަނޑު ސަރުކާރުގެޚިދުމަތުން ވަކިވަންދެން، ނާޞިރުގެވެރިކަމުގެ ދަށުގައި، ދިވެހިރާއްޖެ ހިންގެވި ދުވަސްވަރާމެދު ވިސްނާ ފިކުރުކޮށްލުމުގެ ފުރުޞަތުލިބުނެވެ. އަދި މިވެރިކަމުގެ މުއްދަތުގެތެރޭގައި ހިނގައިފައިވާ މުހިންމުކަންތައްތައް ދިވެހިރާއްޖޭގެތާރީޚުގެ ޞަފްޙާތަކުން އުނިކުރެވިފައިވާކަން ފާހަގަކުރެވުނެވެ.

ޙަޤީޤަތަށް ދަންނަވަނީނަމަ، ރައީސްކަމުގެބުރަ ނާޞިރު އުފުއްލަވާފައިވަނީ ޚުދުއެމަނިކުފާނު ގިނިކަންޏާއެވެ. އެދުވަސްވަރު ދިވެހިސަރުކާރުގައި ފައިސާހުރީ ވަރަށްމަދުންނެވެ. އަދި ތަޢުލީމުލިބިފައިވާ ހުނަރުވެރި އާބާދީއެއްވެސް ބިނާކުރެވިފައެއް ނުމެނެތްމެއެވެ.

ނާޞިރުގެވެރިކަމުގެދައުރުގައި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ލިބެމުންދިޔަ ބޭރުފައިސާގެ 30 އިންސައްތަ ހޭދަކުރައްވާފައިވަނީ، ތަޢުލީމަށްކަން - ޚާއްޞަކޮށް ފަޤީރުންނަށް ތަޢުލީމު ފޯރުވައިދެއްވުމަށްކަން، އެއީ ޢާއްމުކޮށްއެނގިފައިވާ ކަމެއްނޫނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެތާރީޚްލިޔާއިރު، މިކަންކަން ތާރީޚީތަޞްވީރުގައި ހިމަނައިގެންލިއުމަށް އަޅުގަނޑުގޮވާލަމެވެ. އެއްބަހަކުން ވާހަކަދައްކާ، އެއްއަކުރުތަކަކުންލިޔާ، އެއްދީނެއްގެބަޔަކު ދިރިއުޅޭ ދިވެހިރާއްޖެފަދަ ކުޑަކުޑަޤައުމެއްގައި، ކޮންމެދިވެއްސަކަށް ފަޚުރުވެރިވެވޭނެ ތާރީޚެއް ރަނގަޅަށްލިޔެވިފައި އޮންނާންވާނެއެވެ.

ރައީސް ނާޞިރު ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކޮށްދެއްވިކަންތައްތައް ހޯދައިބެލުމުގައި މިފޮތް ޙިއްޞާކޮށްދޭނެކަމަށް އަޅުގަނޑު އުއްމީދުކުރަމެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ ޢަމަލީގޮތުން އަމިއްލައަތްޕުޅުން ކަންކަންކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. ތަޢުލީމީ ނުވަތަ ތިއަރީގެ ލިއުންތެރިބޭފުޅެއްނޫނެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ މީހުންނާ އެކަހެރި ބޭފުޅެއްކަމުގައި ފެނިދާނެއެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޙާލަތު ރަނގަޅުކުރެއްވުމުގައި، އެހެންފަރާތްތަކަށް ވަރުގަދަބަހުގެޙަމަލާތައް ދެއްވުމުގެބަދަލުގައި، ޢަމަލީގޮތުން އެޙާލަތު ރަނގަޅުކޮށްދެއްވުމަށް ވަގުތުހޭދަކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ.

އަޅުގަނޑަށް މިފޮތްލިޔެނިންމާލެވުމުގެކުރިން އެމަނިކުފާނު ދުނިޔެދޫކުރެއްވިކަން އަޅުގަނޑު ފާހަގަކުރަނީ ފުންހިތާމައާއިއެކުގައެވެ. އަޅުގަނޑުގެ އުސްތާޛެއްގެގޮތުން، އަޅުގަނޑަށް މަގުދެއްކެވި ތަޖުރިބާކާރެއްގެގޮތުން، އަދި އަޅުގަނޑުގެ ވެރިޔާގެގޮތުން، އަޅުގަނޑު އެމަނިކުފާނަށް ހިފެހެއްޓުމެއްނެތް ތަޢުރީފު ރައްދުކުރަމެވެ. އަޅުގަނޑަށް ޙާޞިލު ނުކުރެވޭނޭކަމަށް ހީވިކަންތައްތައް ޙާޞިލުކުރުމަށް އެމަނިކުފާނު ވެވަޑައިގަތީ އަޅުގަނޑަށް މަގުދައްކަވައިދެއްވި މުރައްބީއަކަށެވެ. އެއީދުނިޔަވީ ކަންތައްތަކެއްކުރުމުގައި އަޅުގަނޑަށް މަގުދައްކަވައިދެއްވި ރޫޙާނީވެރިޔާއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެ ވަރަށްފަޤީރު ރަސްކަމަކުންފެށިގެން އައިސް، މިއަދު މިފެންނަ ތިޔާގިކަމާއި މަޝްހޫރުކަމާއިހަމައަށް އައިސްފައިމިއޮތީ، އިބްރާހީމް ނާޞިރުގެ ޒަޢާމަތުގެދަށުގައި ފެށްޓެވި މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ ނަތީޖާއެއްގެގޮތުންނެވެ.

ރައީސް މައުމޫނު ޤައުމުގެކަންތައްތައް ބިނާކުރެއްވީ ނާޞިރުއެޅުއްވި ބިންގަލުގެމައްޗަށެވެ. މައުމޫނުގެ 30 އަހަރުގެ ޒަޢާމަތުގެދަށުގައި، ކަންތައްތަކުގައި އަޅުގަނޑު ބައިވެރިވެފައިވާ މިންވަރުވެސް މިފޮތުގައި ލިޔެފައިވާނެއެވެ.

އަޅުގަނޑު މިފޮތްލިއުނީ ކިބުރުވެރިވެ އަމިއްލަނަފްސު މޮޅުކުރާކަށްނޫނެވެ. ކަމުގެޙަޤީޤަތް ހާމަކުރާށެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ހިތުގައިހިނގާ ދިރިހުރިހަނދާންތައް ލިޔާށެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ ފަޤީރުނިކަމެތި ފިއުޑަލްނިޒާމު (ރަސްކަމުގެ ކޮއިލުތެރެއިން ހުރިހާކަމެއް ހިންގަވާނިޒާމު)ގެ ޙިމާޔަތުގެ ދަށުގައި ފަށައިގަނެ، މިފޮތުގައި ބަޔާންކޮށްފައިމިވާ ފަންސާހަކަށްއަހަރުގެތެރޭގައި ވަރަށްކުލަގަދަ، ތިޔާގި މިނިވަންޤައުމަކަށްވީގޮތް، ދިވެހިޖީލުތަކަށް ވިސްނައިދިނުމަކީ އަޅުގަނޑުގެ އެދުމެކެވެ.

މިފޮތުގައިވާ މުއްދަތަކީ، އެދުވަސްވަރުގައިހިނގި މައިގަނޑު އިޖްތިމާޢީ, އިޤްތިޞާދީ ޙާދިސާތައް ދައްކައިދޭ މުއްދަތެކެވެ. ނަމަވެސް، ބައެއްކަންތައްތައް ހިނގާފައިވަނީ އެތައްއަހަރެއްގެތެރޭގައެވެ. އެހެންކަމުން، ވަޤުތުގެގޮތުން އެއްކަމެއް އަނެއްކަމަކާ ފުށުއަރާފައި އޮވެދާނެއެވެ. މިވާހަކަ ކުރިއަށްގެންދިއުމަށްޓަކައި، ބައެއް އެހެންދުވަސްވަރުގެ ވާހަކަލިޔެފައި ހުންނާނެއެވެ.

ކިތަންމެ ކުޑަގޮތެއްގައި ނަމަވެސް، އަޅުގަނޑުގެ ޤައުމުގެ ތަރައްޤީގައި ބައިވެރިވެ، މަސައްކަތް ކޮށްދެވިފައިވާތީ އަޅުގަނޑު ފަޚުރުވެރިވަމެވެ. މިހަނދާންތައް ލިޔުމުގައި އެއްވެސް މިންވަރަކަށް ވަންހަނާކޮށްފައެއްނުވާނެވެ. އެއީ ވަންހަނާކުރާނެ އެއްޗެއް ނެތަތީއެވެ.

މިއީ ޤައުމަކަށާއި އެޤައުމުގެ ވެރީންނަށް އިޚްލާޞްތެރިކަމާއި، ކިޔަމަންތެރިކަމާއެކު މަސައްކަތްކުރިމީހެއްގެ ވާހަކައެވެ. މިވާހަކަ ހުށަހަޅާފައިމިވަނީ، އެހެންމީހުންނަށް މިއިން އެއްޗެއްފަހުމްވެ، ދަސްވެ، އަދި ހިތްވަރުލިބޭނެކަމުގެ އުންމީދުގައެވެ.

ވޭތުވެދިޔަ އަހަރުތަކުގައި، އަޅުގަނޑުގެ ކެރިއަރގައި ވަރަށްގިނަ ދިވެހީންނާއި ބިދޭސީންގެ އެއްބާރުލުމާއި، މަގުދެއްކުމާއި އެހީތެރިކަން ފޯރުވައިދީފައިވެއެވެ. އެފަރާތްތަކުގެ އެހީތެރިކަން ނުލިބުނުނަމަ އަޅުގަނޑު ކުރިކަންތައްތައް ޙާޞިލެއްނުކުރެވުނީހެވެ. އެފަރާތްތައް ގިނަކަމުން އެނަންތަކެއް ނުލިޔެވޭނެވެ. އަޅުގަނޑުގެހިތުގެ އެންމެފުންމިނުން އެހުރިހާފަރާތްތަކަށް ޝުކުރުދަންނަވަމެވެ.

މިލޮގްފޮތުގައިވާ ހުރިހާމައުލޫމާތެއް ފޯރުވައިދީފައިމިވަނީ އަޅުގަނޑެވެ. އަދި، ލިޔެ، އެޑިޓްކޮށްފައިވަނީ އަޅުގަނޑުގެ ބެލުމުގެދަށުންނެވެ. ނަމަވެސް ބައެއްދާއިރާތަކާބެހޭ ވާހަކަތައްލިޔުމުގައި އަޅުގަނޑުގެ ބައެއްގާތްއެކުވެރިން، ބައެއްމަޢުލޫމާތާއި ތާރީޚްތައް ދެއްވާފައިވެއެވެ. މިފޮތްކިޔުމުގެ ޝައުޤްވެރިކަން އިތުރުކުރުވުމަށްޓަކައި، ބައެއްފޮޓޯ އިންޓަރނެޓުން ޑައުންލޯޑްކޮށް ހިމަނާފައިވާނެއެވެ. އަޅުގަނޑަށް މަޢުލޫމާތު ލިބިފައިވާގޮތުގައި، މިއީ ސަރުކާރުގެ ވެބްސައިޓްގައި ޢާއްމުކޮށްފައިހުރި ފޮޓޯއެވެ. މިފޮޓޯތައްނެގިފަރާތްތަކަށް ޙައްޤުތަޢުރީފް އަޅުގަނޑުރައްދުކުރަމެވެ.

މިފޮތް ލިޔެތައްޔާރުކުރުމުގައި އެހީތެރިވެދެއްވި އަޅުގަނޑުގެގާތް ރަޙްމަތްތެރީންނަށް މިންނެތް ޝުކުރުރައްދުކުރަމެވެ. މިދަންނަވާ ވަފާތެރި ރަޙްމަތްތެރިބޭފުޅުންގެ ނަންފުޅުތައް ވަރަށްޚާއްޞަ ޝުކުރަކާއިއެކު ފާހަގަކޮށްލަމެވެ. އެބޭފުޅުންނަކީ އޮނަރަބްލް އިބްރާހީމް ރަޝީދު، ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާ ދީދީ، އަޙްމަދު އާދަމް، އަލްމަރްޙޫމް ޢަލީ ޙުސައިން ދީދީ (އަޅުގަނޑުގެ ގާތްއެކުވެރިޔާ) އާއި އަލްމަރްޙޫމް ޙުސައިން މޫސާ ދީދީ (އެހީތެރިވުމަށް ތައްޔާރު!)އެވެ. މިއީ، މިފޮތް، އަޅުގަނޑުގެ ޙަޔާތުގެ (މަސައްކަތްތެރިކަމުގެ) ދުވަހުފޮތް، ލިޔެނިންމާލަމުން ދިޔައިރު، އަޅުގަނޑުގެ ހަނދާނަށްއައި ބައެއްމަދުނަންފުޅުތަކެވެ.

މިފޮތްލިޔުމުގައި، މިސްޓަރ ރޮއިސްޓަން އެލިސް ވަރުބަލިކަމެއްނެތި ވެދެއްވިއެހީއަށްވެސް އަޅުގަނޑު ހިތުގެއަޑިން ޝުކުރުރައްދުކުރަމެވެ.

ޢަލީ ޢުމަރު މަނިކު

ސިންގަޕޫރު، 2008

1 ވަނަ ބާބު

ކުރީގެއަހަރުތައް، 1938އިން 1947އަށް

އަޅުގަނޑު ދުނިޔެއަށްއުފަންވީ 1938 ވަނައަހަރު އެއިރުގައިއޮތް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަސްކަމުގެވެރިރަށް މާލޭގައެވެ. އަޅުގަނޑަކީ ކޮލިގޭ ޢުމަރު މަނިކު (1906އިން 1985އަށް) އާއި އާމިނަތު ޙުސައިން ކަލޭފާނަށް (1917އިން 2007އަށް) އުފަންވި ދޮށީފިރިހެންދަރިފުޅެވެ.

އަޅުގަނޑުގެބައްޕައަކީ ވިޔަފާރިވެރިއެކެވެ. އަދި އޮޑިފަހަރުގެވެރިއެއްވެސްމެއެވެ. އާމްދަނީހޯއްދެވުމަށް ކުރެއްވިމަސައްކަތަކީ ރާއްޖެތެރޭގެރަށްރަށުން ގެންނަތަކެތި ބައްލަވައިގަނެ އެތަކެތި ވިއްކެވުމެވެ. "ސިޔާސީ ކަންތަކާއި ނުބެހޭތި!، ތިމާގެމައްޗަށް އަމުރުހިނގާ ވެރިއެއްގެގާތުގައި ކަންކުރަންވާގޮތް ނުކިޔާތި!. އޭނާ ކުރުމަށް އަންގަވާކަމެއް، ވީއެންމެރަނގަޅަށް ކުރާތި!" މިއީ އަޅުގަނޑުގެ ފިރިހެންކޮއްކޮމެންނާއި އަޅުގަނޑަށް ބައްޕަ ތަކުރާރުކޮށްދެއްވި ނަސޭހަތުގެ ބަސްކޮޅެކެވެ. މަޖިލީހެއްހިންގާ ގޮނޑީގައި ނުއިނުމަށްވެސް ބައްޕަ އަޅުގަނޑުގާތު ބުނުއްވިއެވެ. މިއީ މިއަދާހަމައަށްވެސް އަޅުގަނޑު ކިޔަމަންވާ ނަސޭހަތުގެ ބަސްތަކެކެވެ.

ބައްޕަގެ ފަލްސަފާއަކީ، އަޅުގަނޑުގެ މުޅިޙަޔާތުގައި ދަތުރުކޮށްފައިވާގޮތެވެ. ޅަފުރައިންފެށިގެން އަޅުގަނޑަކީ ސަރުކާރުގެޚާދިމެކެވެ. ދިވެހިސަރުކާރަށް އަޅުގަނޑުގެ ތެދުވެރި، ވަފާތެރިކަމާއި، ވެރީންނަށްއޮތް ކިޔަމަންތެރިކަމަކީ، އަޅުގަނޑުކުރި ހުރިހާކަމެއްގައި އެންމެއިސްކަންދިން އަސާސެވެ.

އަޅުގަނޑު ކުރަންޖެހުނުކޮންމެކަމެއް ކޮށްފައިވާނީ، އަޅުގަނޑުގެ ޒަމީރާއެއްގޮތަށް، އަޅުގަނޑުގެ ޤާބިލްކަންހުރި އެންމެރަނގަޅަކަށެވެ. އަޅުގަނޑުގާތުން ލަފައަކަށް އައްސަވައިފިނަމަ ލަފާއަރުވާފައިވާނީ އެކަމަކާބެހޭ ފުރިހަމަ ދިރާސާއެއްކުރުމަށްފަހުއެވެ. އަދި އެބޭފުޅުންނަށް އަޅުގަނޑު އިޙްތިރާމްކުރާ، އަދި ކުރިބޭފުޅުންގެ ނިންމެވުންތައް ވާނީ "ހެޔޮހިތުން" ޤަބޫލުކޮށްފައެވެ.

ޤައުމުގެތަރައްޤީގެ މައިދާނުގައި އަޅުގަނޑު އަދާކޮށްފައިވާދައުރު ފޮރުވިފައިއޮތުމަކީ، އަޅުގަނޑު އެންމެއެދޭގޮތެވެ. ނަމަވެސް އަޅުގަނޑުގެ ދަރީންނާއި، ދަރީންގެ ދަރީންނާއި، ހުރިހާދިވެހީންނަށް (މީގެތެރޭގައި އަދިއުފަންނުވާ ކުދިންވެސް ހިމަނާފައި) އިނގިރޭސީންގެ ޙިމާޔަތްދީފައިވާ، މަސްވެރިންނާއި ކުދިވިޔަފާރިވެރީންއުޅޭ ކުޑަކުޑަޤައުމެއްކަމުގައިވާ ފަޤީރުދިވެހިރާއްޖެ، ކުލަގަދަ، ތިޔާގި، އަދި މިނިވަންޖުމްހޫރިއްޔަތަކަށް ބަދަލުކުރުމުގައި އަޅުގަނޑު އަދާކުރިދައުރު އަންގައިދިނުމަކީ އަޅުގަނޑުގެ ވާޖިބެއްކަމުގައި އަޅުގަނޑުދެކެމެވެ.

21 ވަނަޤަރުނު ކުރިއަށްދާއިރު، 20 ވަނަޤަރުނުގެ މެދުތެރޭގައި ދިވެހިރާއްޖެ ތަޙައްމަލުކުރަމުންދިޔަ ދަތިތަކާއިވޭން، ތަކެތީގެމަދުކަމާއި ފަޤީރުކަން، ބަލިމަޑުކަމާއި ތަންދޮރުނުދަތުން، އެކަނިވެރިކަމާއި އެކަހެރިކަން، ރޭވުންތަކާއި އިންޤިލާބު، އޮޅުވާލުމާއި، ކެހިވެރިކަންފަދަ، އެތައްކަމެއް ހަދާނުންފުހެވިގެން ހިނގައިދާނެއެވެ.

ވޭތުވެދިޔަ އަހަރުތަކުގައި، ދިވެހިރާއްޖެއަށް އައިސްފައިވާ ގިނަގުނަ ބަދަލުތަކެއްގެސަބަބުން މިއަދުގެދުނިޔޭގައި ދިވެހިރާއްޖެއިން މަސްއޫލުދައުރެއް އަދާކުރަންޖެހިފައިވެއެވެ. މިދެންނެވި ބަދަލުތައްގެނައުމުގައި އަޅުގަނޑު ބައިވެރިވެ ޙިއްޞާކުރެވިފައިވަނީ ރޭވުމަކުންނޫނެވެ. ޙާލަތު ނިޔާކުރިގޮތުންނެވެ.

1938 ވަނައަހަރު އަޅުގަނޑު ދިވެހިރާއްޖެއަށް އުފަންވީ ރަސްކަމުގެ ދުނިޔެއަކަށެވެ. އަދި އިނގިރޭސީންގެ އިސްތިޢުމާރީ ބާރުގެދަށުގައި، އަޅާނުލާ ދޫކޮށްލާފައިވާ، ޙިމާޔަތްބޭނުންވެފައިވާ ޤައުއުމަކަށެވެ. އަޅުގަނޑު މިހެންމިދެންނެވީ، އަޅުގަނޑުގެ ޙަޔާތަށް އެރިއޮޅުން ފެށިފައިވަނީ މިހާހިސާބުން ކަމަށްވާތީއެވެ. މިއޮޅުމާމެދު ފަހުން މީހުން ސުވާލުކުރަމުންދިޔައެވެ. އަޅުގަނޑު ދުނިޔެއަށްއުފަންވީ، 1938 ވަނަ އަހަރުގައިބާވައެވެ؟ ނުވަތަ އަޅުގަނޑުގެ ޕާސްޕޯޓްގައި އޮތްގޮތަށް، 1934 ވަނަ އަހަރުގައިބާވައެވެ؟

މިޕާސްޕޯޓަކީ ވަރަށްޙައިރާންކުރުވަނިވި ލިޔުމެކެވެ. އިންޑިޔާކަނޑުގައި އިނގިރޭސި އިސްތިޢުމާރީވެރިކަމުގެ ފަހުކޮޅުގެ އަހަރުގެ ޤަދީމީހަނދާނެކެވެ. 1947 ވަނައަހަރު އިންޑިޔާ، އަދި 1948 ވަނައަހަރުގައި ސިލޯނު، އިނގިރޭސީންގެ އަތްދަށުން މިނިވަންކަންހޯދިއެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ޕާސްޕޯޓަކީ އެދުވަސްވަރުގެ އޮޅުންބޮޅުން ރަމްޒުކޮށްދޭ އެއްޗެކެވެ.

އެޕާސްޕޯޓް ދޫކޮށްފައިވަނީ، "އިނގިރޭސިވިލާތުގެ މަހާރާނީގެ ސަރުކާރުގެފަރާތުން ސިލޯނުގައިހުންނަ ހައިކޮމިޝަނަރ" 28 ޑިސެމްބަރ 1956 ވަނައަހަރުގައެވެ. އަދި އަޅުގަނޑަކީ "އިނގިރޭސިދައުލަތުގެ ޙިމާޔަތުގެ ދަށުގައިވާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައްޔިތެއް" ކަމުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. އެޕާސްޕޯރޓް ބޭނުންކުރެވެނީ ކޮމަންވެލްތުގެ ޤައުމުތަކާއި، އެމެރިކާއާއި ޔޫރަޕްގައެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އެއިރުގެ އިނގިރޭސި ކޮމަންވެލްތު، މިހާރުގެ ކޮމަންވެލްތުދައުލަތްތަކުގެ، މެމްބަރެއްނޫނެވެ.

އިނގިރޭސި ރަސްމީ އަތުލިޔުމުން، އެޕާސްޕޯޓްގެ މުއްދަތަކީ އެއްއަހަރުކަމުގައި ލިޔެފައިވެއެވެ. ހަމައެއާއެކު، "ރައްޔިތެއްކަމުގެ އިތުރުހެއްކާނުލައި" ޕާސްޕޯޓްގެ މުއްދަތު އިތުރުނުކުރެވޭނެކަމަށްވެސް ލިޔެފައިވެއެވެ. 1957 ވަނައަހަރުގެ ފެބްރުއަރީ މަހުގެ 18 ވަނަދުވަހު އެނޯޓުވަނީ ކެންސަލްކޮށްފައެވެ. އެއީ "ދިވެހިސަރުކާރުގެ ސިޓީއެއްފެނިފައި" ކަމަށް އެހެން ނޯޓެއްގައިލިޔެ އިތުރުކޮށްފައިވާތީއެވެ. ފެންނަގޮތުގައި އަޅުގަނޑުގެ ރައްޔިތެއްކަމުގެ ޙައިސިއްޔަތާމެދު ހިތްހަމަޖެހި ޕާސްޕޯޓުގެ މުއްދަތު 28 ޑިސެމްބަރ 1961 އާހަމައަށް އިތުރުކުރިއެވެ.

އެއަށްވުރެ އާދަޔާޚިލާފުކަމަކީ އެތާރީޚުގައި، 1957 ވަނައަހަރުގެ ޑިސެމްބަރު 28 ވަނަދުވަހު، އަޅުގަނޑުގެ އުފަންތާރީޚަށް އިޞްލާޙެއްގެނައިކަމެވެ. އަޅުގަނޑުގެ އުފަންތާރީޚު އަޅުގަނޑުގެ ޕާސްޕޯޓްގައިވަނީ 28 ޑިސެމްބަރ 1934 އަށް ބަދަލުކޮށްފައެވެ.

އިނގިރޭސިދައުލަތުގެޚާދިމެއް ގަލަންހިންގާލުމުން، ހަމައެންމެދުވަހެއްގެތެރޭގައި އަޅުގަނޑުގެއުމުރު 19 އަހަރުން 23 އަހަރަށް ބަދަލުވެ، އަޅުގަނޑު ހަތަރުއަހަރު ދޮށިވީއެވެ. އެއީ މިބާބު ފެށުނުއިރު އަޅުގަނޑު އިޝާރާތްކޮށްފައިވާ އޮޅުމެވެ. މިކަން މިހެންވުމަށްދިމާވީ ކީއްވެގެންކަން ފަހުން އަޅުގަނޑު ދަންނަވާނެމެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ އުފަން އަހަރުކަމުގައިވާ 1938 ވަނައަހަރު، ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ އާދަޔާޚިލާފު މަސްއަލަތަކަކީ، ނުވަތަ އޮޅުންބޮޅުންތަކަކީ އެދުވަސްވަރުގެ ތަޞައްވަރަށް މުހިންމުލިޔުންކޮޅެއްކަމަށްދެކި އެބައި ހިމަނާލާފައިވާނެއެވެ. ރަސްމީ ހުރިހާލިޔުމެއް ލިޔެފައިހުންނަނީ، އަތުލިޔުމުން އަރަބިއަކުރުންނެވެ. އުފަންވާކުދިންގެ ރަސްމީރަޖިސްޓްރީއެއް ނޯވެއެވެ. އެތައްޤަރުނަކުއްސުރެ ފެށިގެން ރަސްރަސްކަލުން ދޫކުރައްވާފައިވާ އާދަކާދަތައް އޭރުވެސްދެމިއޮތެވެ.

މީލާދީން 16 ވަނަޤަރުނުގައި، މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނާއި އޭނާގެ އެކުވެރިބަޠަލުން 15 އަހަރާއި ދުވަސްތަކެއް ވަންދެން ރާއްޖޭގައި ވެރިކަންހިންގި ޕޯޗުގީޒުން ދިވެހި ފަސްގަނޑުން ބޭރުކޮށްލެއްވި ފަހުން، ދިވެހި ރަސްރަސްކަލުންވަނީ ދިވެހިމިނިވަންކަން ޙިމާޔަތްކުރައްވައި ބަލަހައްޓަވާފައެވެ. އިންޑިޔާގެ މަލާބާރީންނާއި، ޕޯޗުގީޒުންނާއި، ހޮޅީންވަނީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަށްތައް ފަތަޙަކުރަން ޢަދަދުކުރެވޭވަރަށްވުރެ ގިނަފަހަރު މަސައްކަތްކޮށްފައެވެ. ނަމަވެސް އެކަންވަނީ ކާމިޔާބުނުވެފައެވެ.

19 ވަނަޤަރުނުގެ ކުރީކޮޅުގައި، އިނގިރޭސީންވަނީ އިންޑިޔާކަނޑުގައި ބާރުގަދަކޮށްފައެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަނޑުތަކުގައި އިނގިރޭސީންގެ އުޅަނދުތައްއޮތުންވީ ދިވެހިން ކަންބޮޑުވާކަމަކަށެވެ. މިނިވަންކަން ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި، ދިވެހިރަސްރަސްކަލުން ދެކެވަޑައިގަތީ އިނގިރޭސީންނާ އެކުވެރި ގުޅުމެއް ބޭއްވުމަކީ އެންމެބުއްދިވެރިގޮތްކަމަށެވެ.

މިގޮތުން، 1834 ވަނައަހަރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަށްތައް ސަރވޭކުރުމުގެހުއްދަ އިނގިރޭސިންނަށްދެވުނެވެ. މިހާރުވެސް ބޭނުންކުރަމުންމިގެންދާ ބްރިޓިޝް އެޑްމިރެލްޓީ ޗާޓުތަކަކީ، އެދުވަސްވަރު ކޮމާންޑަރ އާރ.މޯރސްބީ (ދިވެހިން ކިޔާގޮތުގައި މޮރެސްބީ) ތައްޔާރުކުރެއްވި ޗާޓުތަކެކެވެ.

1887 ވަނައަހަރު، މަހާރާނީ ވިކްޓޯރިޔާގެފަރާތްޕުޅުން ސިލޯނަށްކަނޑައަޅުއްވާފައިހުންނެވި ގަވަރނަރއާއި ދިވެހިރަދުން މުޙައްމަދު މުޢީނުއްދީން (ދެވަނަ) އާއި ދެމެދު ސިޓީފުޅުތަކެއް ބަދަލުކުރެވުނެވެ. މިސިޓީފުޅުތައް ނިމުމަކަށްއައީ، 1887 ގެއެގްރީމެންޓްގެނަމުން ނަންދެވިފައިވާ ރަސްމީއެއްބަސްވުމާއި ހަމައިންނެވެ.

މިކަމުގެބޭނުންފުޅަކަށް ރަދުންނަށްވީ، އެއިރު އިންޑިޔާކަނޑުގައި ބާރުހިންގަމުންދިޔަ އިނގިރޭސީން، ދިވެހިރާއްޖެއިން ބޭރުގައި ބައިތިއްބެވުމެވެ. މިގޮތުން މިއުފެދުނީ އެހާފަސޭހަ ގުޅުމެއްނޫންކަމުގައިވީނަމަވެސް، ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އިނގިރޭސީންގެ ޙިމާޔަތުގެދަށުގައިވާ ދައުލަތަކަށްވިއެވެ. ނަމަވެސް ރަސްމީގޮތުން އިނގިރޭސީންގެޙިމާޔަތުގެދަށުގައިވާ ޤައުމަކަށްނުވެއެވެ.

މިއެއްބަސްވުމުން ދިވެހިދައުލަތް އިނގިރޭސީން ޤަބޫލުކުރިއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދާޚިލީކަންކަމާބެހުމުގެ ބާރެއް އިނގިރޭސީންނަކަށް ލިބިފައެއްނުވެއެވެ. ނަމަވެސް ރާއްޖޭގެ ދާޚިލީކަންކަމުގެތެރެއަށް އެމީހުން ވަނުމަށް މަސައްކަތްކުރި ކަމަށްވެއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އެއްވެސްއިރަކު ސިލޯނުގެ ބިމުގެބައެއްގެގޮތުގައި އޮތްޤައުމެއްނޫނެވެ. 1887 ވަނައަހަރުގެ އެގްރީމެންޓްގައި، އިނގިރޭސި ރާނީގެ ރެޕްރެޒެންޓެޓިވްގެ ޙައިސިއްޔަތުން ސޮއިކުރައްވާފައިވަނީ ސިލޯނުގެ ގަވަރނަރއެވެ.

އިނގިރޭސީންގެ ފަރާތުން، ހުރިހާކަންތައްތައް ކަނޑައެޅިލިޔެވިފައިހުރުމަށް ބާރުއެޅުމާއިވެސް އެކުގައި، 1932 ވަނައަހަރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ޤާނޫން އަސާސީ ލިޔެވުނެވެ. އޭގެކުރިން ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެންމެހައި ކަންތައްތައް ހިނގަމުންއައީ ލިޔެވިފައިވާ ޤާނޫން އަސާސީއެއް ނެތިއެވެ.

ތާރީޚީލިޔުންތައް ދައްކާގޮތުން ވަރަށްކުރީޒަމާނުއްސުރެ ފެށިގެން، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކޮންމެވެސް މިންވަރަކަށް ޑިމޮކްރަސީއެއްއޮތެވެ. ޓެކްސްނެގުމާއި، ޤައުމީދިފާޢީބާރާއި، އާންމުޚިދުމަތްތައް ފޯރުކުރުމާއި ޢަދްލުއިންޞާފްހިންގުމުގެ ނިޒާމެއް ޤާއިމްވެފައިއޮތެވެ.

ރަދުންގެ ދައުރަކީ ޤާނޫނީގޮތުން އިސްކޮށްފައިވާ ރަސްކަމެއްގައި އެކަންއަދާކުރައްވާނޭ ގޮތަކާ ގާތްދައުރެކެވެ. ރަދުންނަށް އެކިކަންކަމުގައި މަޝްވަރާއަރުވައި އެހީތެރިވުމަށް ތިންމަޖްލިސް އުފައްދާފައިއޮވެއެވެ. އެއީ ރަސްކަމުގެ އިސްމަޖްލިސް، ރަސްކަމުގެ ދެވަނަމަޖްލިސް، އަދި ރަސްކަމުގެ ތިންވަނަމަޖްލިސްއެވެ.

ފުރަތަމަމަޖްލިސްގައި ހިމެނިވަޑައިގަންނަވަނީ ބޮޑުންނެވެ. މިބޭފުޅުންގެތެރޭގައި ދައުލަތުގެއިސްވެރީންނާއި، ރަދުންގެ މަންމާފުޅާއި، މައިދާތާފުޅާއި، ދައިތާފުޅާއި، ކޮއްކޯފުޅާއި، ފަހަރިދައިތާފުޅު ނުވަތަ ފަހަރިކޮއްކޯފުޅުވެސް ހިމެނިވަޑައިގަންނަވައެވެ. ދެވަނަމަޖްލިސް އެކުލެވިގެންވަނީ، އުއްތަމަފަނޑިޔާރާއި ހަތަރުއަވަށުގެ އަވަށުވެރީންނާއި، ދިފާޢީ އަދި ޢާއްމުމަސައްކަތްތަކާބެހޭ އިދާރާތައްހިންގެވުމަށް ޙަވާލުވެވަޑައިގެންތިއްބެވި ބޭފުޅުންގެމައްޗަށެވެ. ތިންވަނަމަޖްލިސްގައި ތިއްބަވަނީ، ކުރީގައި ދެންނެވި ދެމަޖްލިސްގެ މެންބަރުންގެއިތުރަށް، ބަޑީގެބޭކަލުންނާއި ހެވިކަމުގެބޭކަލުން ފަދަ، އެއަށްވުރެ ދަށުފަންތީގެ ބޭކަލުންނެވެ.

މަޝްވަރާމަޖްލިސް އާއި ބޮޑުން ގެންދަވަނީ ރަދުންކުރައްވާ ހުރިހާކަންތައްތައް ބައްލަވަމުންނެވެ. އެމަޖްލިސްގެ ފަރާތުން ރަދުންވެސް ޙާޒިރުވެވަޑައިގެންއިންނަވާ މަޖްލިސްގެޖަލްސާތަކަށް އާންމުންގެޚިޔާލުތައް ހުށަހަޅުއްވާނެއެވެ.

ބޮޑެތިކަންތައްތައް ނިންމެވުމަށް ބޭނުންވެއްޖެހިނދެއްގައި، މަޖްލިސްތަކުގެއިޒުނައާއެކު ޢާއްމުކޮށްކަންކުރާގޮތާޚިލާފަށް ކަމެއް ރަދުންނިންމަވާފާނެއެވެ. އެފަދަކަމެއް ދެންދިމާވެއްޖެނަމަ ކަންތައް ކުރާނެގޮތް މިހާހިސާބުން ކަނޑައެޅުނީއެވެ.

1932 ވަނައަހަރު އެކުލަވާލެވުނު އާ ޤާނޫން އަސާސީ ބިނާވެފައިވަނީ، އެތައްޤަރުނެއްގެ ކުރީއްސުރެފެށިގެން، ދައުލަތްހިންގުމުގެކަންތައް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހިނގަމުންއައިސްފައިވާގޮތާއި އާދަކާދައިގެމައްޗަށެވެ.

1935 ވަނައަހަރު އައްސުލްޠާން ޙަސަން ނޫރައްދީން އިސްކަންދަރު (ދެވަނަ) އަކީ "ބާރަހާސްޖަޒީރާގެ ބިމާއިކަނޑުގެ ރަދުންކަމާއި އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަދުން"ކަމަށް އިސްކުރެވުނެވެ. 1943 ވަނައަހަރު އޭނާއަށް ޖެހިވަޑައިގަތީ ރަސްކަމުން ފައިބައިވަޑައިގަންނަވާށެވެ. މިކަމުގެސަބަބުން ރާއްޖޭގެވެރިކަންހިންގާ ޢާއިލާތަކުގެމެދުގައި ހަމަނުޖެހުންތައްއުފެދުނެވެ.

އަލްމުންތަޚަބް ލިޢަރްޝިއްދައުލަތުލް މަޙަލްދީބިއްޔާ، ސުމުއްވުލްއަމީރު ޢަބްދުލްމަޖީދު ރަންނަބަނޑޭރިކިލެގެފާނު (1873-1952) "ދިވެހިދައުލަތުގެ ރަސްކަމަށް އިންތިޚާބުކުރެވިފައިވާ" ކަމަށް ކޮލިލެވުނީ 1945 ވަނައަހަރުއެވެ. ކޮލިލުމުގެކުރީން 26 އަހަރުދުވަހު އެކިލެގެފާނު ހުންނެވީ މާލީވަޒީރުކަމާއި ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްކަމުގެ މަޤާމްގައެވެ. ކޮލިލުމަށްފަހުވެސް އެކިލެގެފާނު ހުންނެވީ މިޞްރުގައެވެ. ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައެއް ނުގަންނަވައެވެ. އެކިލެގެފާނު އަވަހާރަވީ 1952 ވަނައަހަރު ސިލޯނުގައެވެ.

ޢަބްދުލްމަޖީދު ރަންނަބަނޑޭރިކިލެގެފާނު

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރައީސް ސުމުއްވުލް އަމީރު މުޙައްމަދު އަމީން ދޮށިމޭނާކިލެގެފާނު. އެކިލެގެފާނަކީ ޒަމާނީދިވެހިރާއްޖޭގެބައްޕަ

އެކިލެގެފާނު އަވަހާރަވުމާގުޅިގެން، ޤާނޫން އަސާސީ (6 ވަނަ)އަށް ތަފާތުބަދަލުތައްގެނެވުނެވެ. މިބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން ކުޑަދުވަސްކޮޅަކަށް ނަމަވެސް، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޖުމްހޫރީވެރިކަމެއް 1 ޖެނުއަރީ 1953 ގައި ތަޢާރަފްކުރެވުނެވެ.

1945 އިން 1953 އަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްކަމާއި، އަލްމުންތަޚަބް ލިއަރްޝިއްދައުލަތުލް މަޙަލްދީބިއްޔާކަމުގެ މަޤާމުގައި ހުންނެވި ރަންނަބަނޑޭރިކިލެގެފާނު އަވަހާރަވުމާގުޅިގެން، މަޝްވަރާ މަޖްލިސްގެ ރައީސްކަމުގެ މަޤާމުގައި 21 ފެބްރުއަރީ 1952 އިންފެށިގެން، 1 ޖެނުއަރީ 1953 ވަނަދުވަހާހަމައަށް ހުންނެވީ، ދިވެހިދައުލަތުގެ ރައީސްކަމަށް އުމުރުފުޅަށް ޢައްޔަންކުރި، އަދި "ފުރަތަމަ އަމުރުވެރިޔާ"ކަމުގެ މަޤާމުގެނަންފުޅު އެރުވުނު، އަތިރީގޭ ސުމުއްވުލް އަމީރު މުޙައްމަދު އަމީން ދޮށިމޭނާކިލެގެފާނު (1910 އިން 1954 އަށް)އެވެ.

އެމަނިކުފާނު މަޤްބޫލު ވެވަޑައިގެންފައިވަނީ "އަމީން ދީދީ"ގެ ނަންފުޅުންނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ރައީސްކަމުގެ މަޤާމަށް އިސްކުރެވުނީ އެކިލެގެފާނެވެ. ޢާއްމުކޮށް ދިވެހީން ދެކެނީ، އެކިލެގެފާނަކީ މިޒަމާނުގެ "ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބައްޕަ" ކަމުގައެވެ. މިފަދައިން ޚާއްޞަކޮށް ފާހަގަކުރެވެނީ، އެކިލެގެފާނު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތަޢުލީމީނިޒާމު އިޞްލާޙުކުރައްވައި، ދިވެހިބަހާއި އަދަބިއްޔާތު ކުރިއަރުއްވައި، މުޖްތަމަޢުގައި އަންހެނުންނަށް އިސްމަޤާމުދެއްވުމަށް ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅުތަކުގެ ސަބަބުންނެވެ.

2 ވަނަ ބާބު

ސޯސަންވިލާ، 1948އިން 1956އަށް

އުމުރުން އަށްއަހަރުގެ ކުޑަކުއްޖެއްގެގޮތުގައި 1947 ވަނައަހަރު، ދިވެހިސަރުކާރުގެ ކަނޑުދަތުރުކުރާ އުޅަނދެއް ކަމުގައިވާ "ފަތްޙުލް ބާރީ"ގައި ސިލޯނުގެވެރިރަށް ކޮޅުނބަށްދިއުމަށްޓަކައި އަޅުގަނޑު ދިވެހިރާއްޖެއިން ފުރިއިރު، ކުރިންދެންނެވި ކަންތައްތައްއޮތީ، މުސްތަޤްބަލްގައި ހިނގަންހުރި ކަންތައްތަކުގެތެރޭގައެވެ.

އެދުވަސްވަރު ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްއަކަށްހުންނެވީ މުޙައްމަދު އަމީން ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނެވެ. އެކިލެގެފާނަކީ ރާއްޖެތެރެއާއި މާލޭގެ ތަޢުލީމު ކުރިއެރުއްވުމަށް ވަރަށްބޮޑަށް ސަމާލުކަމާއި އިސްކަންދެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. ރާއްޖެތެރޭގެކުދިން މަދްރަސާއަށްދާން ތިބުމަށްޓަކައި މާލޭގައި ބޯޑިންގއެއް ޤާއިމްކުރެއްވިއެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގެ ޚަރަދުގައި، އިނގިރޭސިބަހުން ތަޢުލީމު ޙާޞިލު ކުރުމަށްޓަކައި މާލޭގެ މަދްރަސާތަކުން ހޮވާލެވުނު ދަރިވަރުންކޮޅެއް ސިލޯނަށް ފޮނުއްވިއެވެ.

މިއަދު ދިވެހިސަރުކާރުގެ އިސްމަޤާމުތަކުގައި ތިއްބެވި ބޭފުޅުންނަށްވަނީ މިޕްރޮގްރާމްގެދަށުން މަންފާ ލިބިވަޑައިގެންފައެވެ. ރައީސް މައުމޫން (1937 އިން -)ވެސް މިބޭފުޅުންގެތެރޭގައިހިމެނުނެވެ. އަޅުގަނޑުވެސް ތަޢުލީމް ޙާޞިލްކުރުމަށް ބައްޕަ ބޭނުންވެލެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް ކޮޅުނބަށްދާން ހޮވުނުކުދިންގެތެރޭގައި އަޅުގަނޑެއް ނުހިމެނުނެވެ.

އެއިރުގެ ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ވަރަށްފަޤީރުޤައުމެކެވެ. ޢާއްމުދިވެއްސަކަށް ދުވާލަކު އެއްއިރު ކާންލިބެނީވެސް މަދުފަހަރަކުއެވެ. ދެވަނަ ބޮޑުހަނގުރާމަ 1945 ގައި ނިމުނުއިރު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ އާބާދީއޮތީ ގާތްގަނޑަކަށް 45,000 އަށް މަދުވެފައެވެ. ގިނަމީހުންގެ ކެއުންހުރީ ޞިއްޙީގޮތުން ހަށިގަނޑަށް ކާނާ ލިބެންވާވަރަށްވުރެ ދެރަކޮށެވެ. ރާއްޖޭގައި ފެންވަރުރަނގަޅު ކާބޯތަކެތި ވަރަށްނުހެއްދެއެވެ. އެތެރެކުރެވޭ މުދާވަނީ ވަރަށްމަދުވެފައެވެ. ހަނޑޫ ވަނީ ރޭޝަން ކުރެވިފައެވެ. ކާޑުގެ އުޞޫލުން ލިބޭގޮތަށްހަމަޖެހިފައެވެ.

އަޅުގަނޑަކީ ޅަފުރާގައި ވަރަށްހިކިކުއްޖެއްކަން އެއީ މިހާރު އަޅުގަނޑު ދެނެވަޑައިގަންނަވާ ބޭފުޅުން ޙައިރާންފުޅު ވެވަޑައިގަންނަވާނެ ކަމަކަށްވެދާނެއެވެ. އަޅުގަނޑަކީ ކުޑައިރު ވަރަށްބަލިވެއުޅުނު، ވަރަށްހަށިގަނޑު ނިކަމެތިކޮށްހުރި ކުއްޖަކަށްވާތީ، އަޅުގަނޑުގެބައްޕަ އެކަމާބެހޭގޮތުން މުޙައްމަދު އަމީނާއި ވާހަކަދެއްކެވިއެވެ. އެކިލެގެފާނަކީ ބައްޕަ ވަރަށް ރަނގަޅަށް ދެނެވަޑައިގަންނަވާ ބޭފުޅަކަށްވާތީއެވެ.

ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، މުޙައްމަދު އަމީން ހަމަޖައްސަވައިދެއްވީ، ދިވެހިސަރުކާރުގެ އެހީގައި އަޅުގަނޑު ސިލޯނަށް ފޮނުއްވާށެވެ. ކިޔަވާކަށްނޫނެވެ. ބޭސްފަރުވާކުރާށެވެ. އަޅުގަނޑަކީ ވަރަށް ކުޑަކުއްޖަކަށްވާތީ، ބަލަހައްޓާނެ ފަރާތަކާއި ޙަވާލުކުރެއްވުމަށްފަހު އަޅުގަނޑު ފޮނުއްވީ ދިވެހިސަރުކާރުގެ އޮފިޝަލުން ތިއްބަވާ ފްރެންކްފަރޓް ޕްލޭސް، ބަނބަލަޕިޓިޔާ، ކޮޅުނބު 4 އަށެވެ.

ސޯސަންވިލާ، 1951 ވަނަ އަހަރު

އަޅުގަނޑަށް ބޭސްކުރުމަށް ތަފާތުއެތައްޑޮކްޓަރުންގެގާތަށް ފޮނުއްވިއެވެ. ޙާލުރަނގަޅުވަމުން ދިޔަވަރަކަށް، ތަޢުލީމު ހޯދުމަށް އަޅުގަނޑުގެ ކަރުހިއްކުންވަނީ އިތުރުވެފައެވެ.

އަޅުގަނޑު ބެލުމާއި ޙަވާލުކުރިމީހާއަށާ، ސަރުކާރުގެ ބޭފުޅުންނަށް މާބޮޑަށްއުނދަގޫފުޅު ކުރެވުނީވެސް ތޯއްޗެކެވެ! ދެތިންމަހެއްވޭތުވިފަހުން އަޅުގަނޑުގެ ޙާލުރަނގަޅުވެފައި ހުރުމާއިއެކު، ސިލޯނުގައި ކިޔަވަން މަޑުކުރުމަށް ބޭނުންވޭތޯ އަޅުގަނޑުކުރެން އެއްސެވިއެވެ. މިއީ ބައްޕަ އަޅުގަނޑަށް އެންމެ އެދިލައްވާ ކަންތައްކަން އެނގޭތީ، އަދި އުނގެނުމަށް އަޅުގަނޑުގެ އޮތް އެދުމުގެ ބޮޑުކަމުން، އާދޭހޭ ދެންނެވީމެވެ.

1948 ވަނައަހަރު ބަނބަލަޕިޓިޔާގައި ހުންނަ ސޭންޓް ޕީޓަރސް ކޮލެޖްގެ ދަރިވަރެއްގެގޮތުގައި އަޅުގަނޑު އެކޮލެޖަށް ވައްދަވައިފިއެވެ. ފަށައިގަތީ ކިންޑަރގަރޓަންގައެވެ. ސޭންޓް ޕީޓަރސް އަކީ އެއިރުވެސް އަދި މިހާރުވެސް ރޯމަން ކެތަލިކް ސްކޫލެކެވެ. އެދުވަސްވަރު ކިޔަވައިދެނީ ބިދޭސީ މުދައްރިސުންނެވެ. ކިޔަވައިދެނީ އިނގިރޭސި ބަހުންނެވެ.

ސޯސަންވިލާގައި 1951 ވަނައަހަރު ކިޔަވަންތިބި ކުދިންތަކަކާއެކު ރައީސް މުޙައްމަދު އަމީން.

ގާތްގަނޑަކަށް ވިއްސަކަށް ދިވެހިކުދިން އެދުވަސްވަރު އެކޮލެޖްގައި ކިޔަވަންއުޅުނެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ނަސީބު ދިމާކުރި ގޮތުން އަޅުގަނޑުވީ ދިވެހިސަރުކާރުން ކިޔަވައިދެއްވާ ދަރިވަރަކަށެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ކިޔެވުމާއި، ހުރުމާއި، ކެއުމުގެ ޚަރަދު ކުރައްވަނީ ދިވެހިސަރުކާރުންނެވެ. އެކަމަށް އަޅުގަނޑު ރާވާފައި ނުވިނަމަވެސް، ދިވެހިސަރުކާރަށް އަޅުގަނޑު މިވަނީ ޚިދުމަތްކުރުމަށް އިރާދަފުޅުން ހަމަޖެހިފައެވެ.

އެއަހަރު، 1948 ވަނައަހަރު، އިނގިރޭސީންގެ އަތްދަށުން ސިލޯނަށް މިނިވަންކަންލިބިއްޖެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ މަޤާމު ނުވަތަ ޙައިސިއްޔަތުވަނީ ނުރުހުމާއި ނަފްރަތު އުފައްދަނިވިގޮތަކަށްވެފައެވެ. 1887 ވަނައަހަރުގެ އެއްބަސްވުމުގެ ސަބަބުން ދިވެހިރާއްޖެވަނީ މިނިވަން ދައުލަތެއްގެ ގޮތުގައެއްނޫނެވެ. ސިލޯނުގެ ބަޔަކަށް ނުވާތީ، ސިލޯނަށް މިނިވަންކަން ލިބުނު އިރު ދިވެހިރާއްޖެއަކަށް މިނިވަންކަމެއްނުލިބެއެވެ.

ޙަޤީޤަތުގައި 1948 ވަނައަހަރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންނާއި ވެރިންގެ ވިސްނުންފުޅުގައި މިނިވަންކަން ހޯއްދެވުމުގެ އެއްވެސް ޚިޔާލެއް އެއިރަކުނެތެވެ. ފުރިހަމަ އެކަހެރިކަންމަތީ، މަސްވެރިކަމާއި، ކުދިވިޔާފާރި ކޮށްލުންފިޔަވައި އެހެންކަމެއްކުރުމުގެ ފިކުރެއް ދިވެހިރާއްޖޭގެނެތެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަށްތަކަށާއި ކައިރީގައިވާ ޤައުމުތަކަށް ދަތުރުކުރަނީ އޮޑިދޯނިފަހަރު، ބައްތެލީގައްޔާއި ބުންބާ ބަނގަލާ ބޯޓުފަހަރުގައިއެވެ. ދަތުރުފަތުރު ބިނާވެފައިވަނީ، ވައިހުރިގޮތެއްގެ މައްޗަށެވެ. އިރުއުތުރުން ވައިޖެހޭ މޫސުމުގައި ދިވެހިރާއްޖެއިން ސިލޯނަށް ދާން ތިންދުވަސްވަރު ވެދާނެއެވެ. ހަމަ މިދަތުރުކުރުމަށް ހުޅަނގުދެކުނުން ވައިޖެހޭ މޫސުމުގައި، ވިހިތިރީސް ދުވަސްވެސް ވެދާނެއެވެ. އެއީ ވަޔާއި މޫސުމަށްބިނާކޮށް އުޅަނދު އެކިގޮތްގޮތަށް ދުއްވަންޖެހޭތީއެވެ.

ރާއްޖޭގައި ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުވާޞަލާތީ ޚިދުމަތެއް ޤާއިމްކުރެވިފައެއްނެތެވެ. ބޭރުދުނިޔެއާއި ގުޅަނީ ދެވަނަބޮޑުހަނގުރާމައިގެ ތަރިކައެއްކަމުގައިވާ މޯސްކޯޑް ބޭނުންކޮށްގެންނެވެ. މާލޭގައި މަދުޢަދަދެއްގެ ރޭޑިއޯސެޓް ހުއްޓެވެ. އަދި އެއަށްވުރެމަދުޢަދަދެއްގެ އެއްގަމުގައި ދުއްވާއެއްޗެހިހުއްޓެވެ. ދުއްވަންއޮތީ ވެލީގެމަގުމަގެވެ.

މީހުން ދިރިއުޅެމުން ގެންދިޔައީ، ކުދިގޯތިގޯތީގައި، އުވަޔާއި ގަލުންނާއި ދަނޑިފަނުން ހަދާފައިވާ ކުދިކުދިގެތަކުގައެވެ. ލިބިދެވޭ ތަޢުލީމަކީ އެންމެއަސާސީފެންވަރުގައި ފޯރުވައިދެވޭއެއްޗެކެވެ. އިސްލާމްދީން ކިޔަވައިދެނީ މެދުކެޑެމުން އަދި މައުލޫމާތު ކުޑަގޮތަކަށެވެ. ކެއުމަކީ އެކިވައްތަރަށް ތައްޔާރުކުރާ ކަނޑުމަހެވެ. ރާއްޖޭން ބޭރުން ގެންނަ ހަނޑޫކޮޅެއް ބައެއްފަހަރު ލިބިދާނެއެވެ.

1948 ވަނައަހަރު ސިލޯނަށް މިނިވަންކަންލިބުން އިރާދައިގައި ލިޔެވިފައިވާފަދައިން، މުޅިދިވެހިރާއްޖެ އަބަދަށް ބަދަލު ކުރައްވާނެ ބޭފުޅަކަށް އަޅުގަނޑު ތަޢާރަފްވުންވެސް ވަނީ، އިރާދައިގައިލިޔެވިފައެވެ.

އަޅުގަނޑު ފޮނުއްވީ ސޯސަންވިލާއަށެވެ. އެއީ ދިވެހިކިޔަވާކުދިން ކޮޅުނބުގައި ބައިތިއްބެވުމަށް ބޯޑިންގއަކަށް ބޭނުން ކުރައްވަން މުޙައްމަދު އަމީން ބައްލަވައިގެންފައިވާގެއެކެވެ. އެތާނގައި އަޅުގަނޑު ބެހެއްޓެވީ، ތަނުގެ އާދަކާދައިގެމަތީން އިސްދަރިވަރަކާއެކު އެއްކޮޓަރީގައެވެ. އެއިސްދަރިވަރަކީ އިބްރާހީމް ނާޞިރެވެ.

1953ގައި ޤާއިމްކުރި ފުރަތަމަޖުމްހޫރިއްޔާގެ ދަރުބާރުގައި މުޙައްމަދު އަމީން

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްކަމާއި ރައީސްކަންކުރެއްވި އެބޭފުޅާގެ ހަނދާންތައް، އެދުވަސްވަރާއި އަދި ފަހުން އަޅުގަނޑަށް ވަރަށްރަނގަޅަށް ދަސްވި ބޭފުޅާއާއި ދެމެދު، މާބޮޑު ތަފާތެއް ފާހަގަކުރެވިފައެއްނެތެވެ. އިބްރާހީމް ނާޞިރު އުފަންވެ ވަޑައިގަތީ 2 ސެޕްޓެމްބަރ 1926 ގައެވެ. އެހެންކަމުން އެމަނިކުފާނު އަޅުގަނޑަށްވުރެ 12 އަހަރު ދޮށިފުޅެވެ.

ޢުމުރުފުޅުން 20 ގެ އަހަރުތަކުގެ ޒުވާންބޭފުޅެއްގެ ގޮތުގައިވެސް، އޭނާގެ އުޅުއްވުމުގެ ކަންތައްތައްހުރީ ޤަވާއިދުތަކެއްގެ މަތީންނެވެ. 1948 ވަނައަހަރު އަލަށްއައިދަރިވަރުން، އިސްދަރިވަރުންގެ ކޮޓަރިތަކަށް ބަހާލި ދުވަސް އަދިވެސް އަޅުގަނޑުގެ ހަދާނުގައި އެބަހުއްޓެވެ. އަޅުގަނޑު ގެންދިޔައީ ނާޞިރުގެ ކޮޓަރިކޮޅަށެވެ. ވަކިކުއްޖަކު ވަކިކޮޓަރިއަކަށް ހަމަޖައްސައިގެން ބެހީއެއްނޫނެވެ. އިރުކޮޅެއް ވަންދެން ބަސްފުޅެއްވިދާޅުނުވެ އަޅުގަނޑާ ދިމާއަށް ކަޅިޖައްސަވާނުލައްވާ ބައްލަވަންހުންނެވިއެވެ.

އެއަށްފަހު ކޮޓަރީގެޤަވާއިދުތައް އަޅުގަނޑަށް ވިދާޅުވެދެއްވިއެވެ. އެނދުތަންމަތިއެޅުމަށާއި، އަންނައުނު ރީތިކޮށް ފަތްޖަހާފައި ބެހެއްޓުމަށާއި، ބޫޓު ޕޮލިޝްކުރުމަށާއި ފުރަތަމަރަނގަބީލުޖެހުމާއެކު ތެދުވަންޖެހޭނެ ކަމަށާއި މިފަދަ އެތައްކަމެކެވެ. ނާޞިރާއި މުޢާމަލާތުކުރުމުގައި އިސްދަރިވަރަކަށް އަދާކުރަންޖެހޭ އިޙްތިރާމް، ނާޞިރަށް އަޅުގަނޑު އަދާކުރަންޖެހުނެވެ. ނާޞިރު އަޅުގަނޑާ މުޢާމަލާތުކުރެއްވުން ބެހެއްޓެވިގޮތުން ދޭހަވީ،މިނޫން އެހެންގޮތެއްވުމަށް ވިސްނާވަޑައިގެންފައި ނުވާކަމެވެ. އިނގިރޭސި ޕަބްލިކް މަދްރަސާތަކުގައި ކަންތައްތައް ހިނގާގޮތާ ޚިލާފަށް، ނާޞިރުގެ އެއްވެސްކަމެއް ކޮށްދިނުމަކަށް އަޅުގަނޑަކަށް މަޖްބޫރުވެފައެއްނުވެއެވެ.

ނާޞިރަކީ "ގޮތުގައި ހުންނަވާ"، ސީދަލަށް ޢަމަލުތައް ހުންނަ ބޭފުޅެކެވެ. ސޯސަންވިލާގައި ދެއަހަރުދުވަހު ނާޞިރާ އެއްކޮޓަރީގައި އަޅުގަނޑުހުރީމެވެ. އެކަމުގެސަބަބުން އަޅުގަނޑުމެންގެ މެދުގައި ވަރުގަދަގުޅުމެއް އޮވެދާނެއެވެ. ނަމަވެސް މިހެންމިކަން އޮތްކަމަކަށް އަޅުގަނޑަކަށް އިޙްސާސެއްނުވެއެވެ. އޭނާ ގައިކޮޅާވާކަމެއްކޮށްފިނަމަ ތަޢުރީފްކުރެއްވުމަކީ ނާޞިރުގެ ކިބައިގައިވާކަމެއްނޫނެވެ. ރަނގަޅަށް ކަމެއްކޮށްނިންމާލުމަކުން ބުރަކަށީގައި ފިރުމައެއްނުލައްވާނެއެވެ.

ސޯސަންވިލާއަކީ އަޅުގަނޑުގެ ޙަޔާތުގައި ވަރަށްމުހިންމު ތަނެކެވެ. އެތާނގައިހުރި ކޮންމެ ދިވެހިކުއްޖަކަށްވެސް އެއިޙްސާސް ކުރެވޭނެއެވެ. އެތާނގައި ތިބެވޭގޮތްވުމަކީ ލިބުނުތަޢުލީމެކެވެ. އޭގެޒާތުގައި އެއީ ޔުނިވަރސިޓީއެކެވެ. ދިރިއުޅުން ތަރައްޤީކޮށް ކުރިއަށްދިޔުމަށް ޝައުޤުވެރިކަންހުރި އެތާތިބި ކޮންމެޒުވާންދިވެއްސަކަށް އެއީ އެކުދިންގެގެއެވެ. އެތަނާ ޙަވާލުވެ ހުރީ، ސެއިންޓް ޕީޓަރޒް ކޮލެޖްގައި ކިޔަވައިދޭ ސްރީލަންކާ ޓީޗަރެއްކަމުގައިވާ އެޑްވަރޑް ޑަޔަސްއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން ގޭގައިހަދަންޖެހޭ ފިލާވަޅުތައްހެދީ ސޯސަންވިލާގައެވެ. ވަރަށްގިނަފަހަރު، ސެއިންޓް ޕީޓަރޒްގެ އެހެން ޓީޗަރެއް ކަމުގައިވާ ޖޯން ރައިޓްގެ އިރުޝާދުގެދަށުން ކޮންމެދުވަހަކު އިރުއޮއްސި 6:30 އިން 8:00 އަށެވެ. (މުހައްމަދު އަމީން ކިޔަވާވިދާޅުވެފައިވަނީ ސެއިންޓް ޖޯސެފް ކޮލެޖުންނެވެ). ސެއިންޓް ޕީޓަރޒްއަކީ އެކޮލެޖަށް ވަންނަން ދަރިވަރުން ތައްޔާރުކޮށްދޭ ސްކޫލެކެވެ. އެހާގިނަ ދިވެހިކުދިން އެތަނަށް ފޮނުއްވި ސަބަބަކީ އެއީކަމުގައިވެދާނެއެވެ. އަޅުގަނޑު ޤަބޫލު ކުރަނީ މުހައްމަދު އަމީން، ސެއިންޓް ޕީޓަރޒްގެ ރެކްޓަރއަށް އެހީދެއްވާފައިވާނެކަމަށެވެ.

އެހާކުރީގައި މުހައްމަދު އަމީން ސޯސަންވިލާ ބައްލަވައިގަތުމުގެ ވިސްނުންފުޅާމެދު އަޅުގަނޑު ޙައިރާންވިއެވެ. ސޯސަންވިލާއަކީ އެއްބުރިއަށް އަޅާފައިހުރި ކޮލޯނިއަލް (އިނގިރޭސީންގެ އިސްތިޢުމާރީވެރިކަމުގައި ޢިމާރާތްކުރާވައްތަރުގެ) ގެއެކެވެ. ދައުލަތުގައިހުރީ ވަރަށްމަދުފައިސާކޮޅެކެވެ. ނަމަވެސް ދިވެހިރާއްޖެއަށް ބިމެއް ބައްލަވައިގަތްގަތުމަކީ ބޭނުންތެރި ކަމެއްކަމަށް ދެކިވަޑައިގަތެވެ. އެއީ"މެލްބަރން އެވެނިއު"، ބަނބަލަޕިޓިޔަ، ކޮޅުނބުގައި ހުންނަވާ ދިވެހިސަފީރުގެ އޮފީސް އަދި ގެކޮޅެވެ. ފަހުން އެތާހުރީ ދިވެހިއެމްބެސީއެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ ކޮމަންވެލްތުގެ މެންބަރަކަށްވުމުން، އެތަން ބަދަލުވީ ހައިކޮމިޝަންގެ ޢިމާރާތަށެވެ.

މުޙައްމަދު އަމީނުގެ އީޖާދުތަކާއި ބަދަލުތައް ހުރިހާދިވެހިންގާތުގައި މަޤްބޫލުކަންތައްތަކަކަށްނުވިއެވެ. މިހެންކަމުން 1953 ވަނައަހަރުގެ އޯގަސްޓްމަހު، އެކިލެގެފާނު ދޫނިދޫއަށް އަރުވާލިއެވެ. ދޫނިދޫގައި ހުންނަވާފައި އެނބުރި މާލެވަޑައިގަތުމަށް އޭނާއަށް ތާއީދުކުރާ ބައިވެރީންނާއިއެކު މަސައްކަތްކުރެއްވިއެވެ. މިކަންތައްވީނާކާމިޔާބެވެ. މިކަމާވިދިގެން ހިނގިހަމަނުޖެހުންތަކުގައި، އެކިލެގެފާނަށް ރައްޔިތުންގެ އަނިޔާލިބިވަޑައިގަތެވެ. އެކިލެގެފާނު އަވަހާރަވީ ހަށިކޮޅަށް ލިބިވަޑައިގަތް އަނިޔާތަކުގެސަބަބުންނެވެ. އެކިލެގެފާނުގެ ހަށިކޮޅު ފަސްދާނުލެވިފައިވަނީ ވިހަމަނާފުށި (މިހާރުގެ ޓުއަރިސްޓް ރިސޯރޓް ކުރުނބާ)ގައެވެ.

ކުރުމުއްދަތެއްގައި ޖުމްހޫރިއްޔަތަކަށް އޮތުމަށްފަހު، 11 މާރޗް 1954 ގައި އަލުން ރަސްކަމެއްޤާއިމް ކުރުމުން، ރަސްކަމަށް އިސްކުރެވުނީ އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު ފަރީދުލް އައްވަލްއެވެ. 1953 ވަނައަހަރުގެ ސެޕްޓެމްބަރުމަހުންފެށިގެން، 1954 ވަނައަހަރުގެ މާރޗްމަހާއިހަމައަށް ދައުލަތްހިންގެވުމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތީ ސުމުއްވުލްއަމީރު އިބްރާހީމް ފާމުލަދޭރިކިލެގެފާނެވެ.

އިބްރާހީމް ޢަލީ ދީދީ ނުވަތަ އިބްރާހީމް ފާމުލަދޭރިކިލެގެފާނު ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްގެމަޤާމާއި ޙަވާލުވެވަޑައިގަތީ 11 މާރޗް 1956 ގައެވެ. މުހިންމު ދެވުޒާރާކަމުގައިވާ ދާޚިލީ އަދި ދިފާޢީވުޒާރާއާއި ޙަވާލުވެވަޑައިގަތީ އެކިލެގެފާނުގެ ނާއިބުގެގޮތުން އިބްރާހީމް މުޙައްމަދު ދީދީއެވެ.

1954 ވަނައަހަރުގެ ނޮވެމްބަރުމަހު، އަޅުގަނޑާއިއެކު ސޯސަންވިލާގައި އެއްކޮޓަރީގައި ހުންނެވި އީބްރާހީމް ނާޞިރު، ވަޒީރުންގެމަޖްލިސްގެ މެންބަރަކަށް ޢައްޔަންކުރެވުނެވެ.

1956 ވަނަ އަހަރުގެ ޖޫންމަހު، ނާޞިރު އަމަން ޢާއްމުގެ ވަޒީރުކަމުގައިހަމަޖެހުނެވެ. އިބްރާހީމް މުޙައްމަދު ދީދީ އާލާސްކަންފުޅާވެގެން ސިލޯނަށްވަޑައިގަތުމުން، 1956 ވަނައަހަރުގެ ޑިސެމްބަރމަހު، ނާޞިރު ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްގެ ނާއިބުކަމުގެ މަޤާމަށްއިސްކުރެވުނެވެ. ވިދިގެން އައިއަހަރު، އުމުރުފުޅުން 31 އަހަރުފުޅުގައި އެމަނިކުފާނު ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްކަމުގެ މަޤާމަށް އިސްކުރެވިއްޖެއެވެ.

އަޅުގަނޑު މިހުރިހާވާހަކައެއް މިތާނގައި މިނަކަލުކުރަނީ، އެތަކެއް ސަބަބަކަށްޓަކައެވެ. އެއްސަބަކީ އަޅުގަނޑުގެ ކެރިއަރއަށް އެބޭފުޅުންގެ އެނގިވަޑައިގަތުމާއިއެކު، ނުވަތަ އެނގިވަޑައިގަތުމެއްނެތިނަމަވެސް، ކޮންމެވެސް އަސަރެއް އެބޭފުޅުންގެ ސަބަބުން ފޯރާފައިވާ ބޭފުޅުންކޮޅެއް ތަޢާރަފްކުރުމަށްޓަކައެވެ. އަނެއްސަބަބަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި އެއިރުއޮތްރަސްކަމުގެ ޤަދީމީނިޒާމަށް އަލިއަޅުވައި ބަލައިލުމެވެ.

އީކުއޭޓަރހުރަސްކޮށް އައްޑުއަތޮޅު ގަމުގައި އިނގިރޭސީން އުފައްދާފައި އޮތް އެއަރބޭސް، ދެވަނަ ބޮޑުހަނގުރާމަ ނިމުމާއެކުވަނީދޫކޮށްލާފައެވެ. ގަމުގައި އޮތް ރޮޔަލް އެއަރ ފޯރސް ބޭސް އަނބުރާ ރާއްޖެއަށްދިނީ 1956 ވަނައަހަރުއެވެ. ނަތީޖާއަކަށްވީ ދިވެހިރާއްޖޭގައިއޮތް "ބާރުތައް" ވަރަށްދުރަށް އަސަރުކުރުވަނިވިގޮތެއްގައި ބަދަލުވެގެންދިޔުމެވެ. (ދިވެހިރާއްޖެ މިނިވަންވުމަށްފަހު، 1976 ވަނަ އަހަރުގައި ގަން އަނބުރާ ދިވެހި"ބިމަށް" ލިބުމުގައި އަޅުގަނޑު އަދާކުރި ދައުރެއްވެސް ވާނެއެވެ.)

ދިވެހިރާއްޖޭގެފަރާތުން އިނގިރޭސިންގެ "ޙިމާޔަތަށް" ވަދާޢުގެ ސަލާމްކުރީ 1965 ވަނައަހަރު އިބްރާހީމް ނާޞިރުގެ ޒަޢާމަތުގެދަށުގައެވެ. ނަމަވެސް އިނގިރޭސި ވައިގެސިފައިންގެ ބޭސް ގަމުގައި ޤާއިމްވެފައިއޮތެވެ. ޤައުމުގެ އިސްވެރިޔާގެމަޤާމް އަދާކުރައްވަމުން ގެންދެވީ، އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު ފަރީދު (1901އިން 1969އަށް)އެވެ.

1965 ވަނައަހަރުގެ އެޕްރީލްމަހުގެތެރޭގައި ނެގުނު ޢާއްމުވޯޓެއްގެ ނަތީޖާއެއްގެގޮތުން، ދެވަނަފަހަރަށް ދިވެހިރަސްކަން އުވާލެވުނެވެ. 1968 ވަނައަހަރުގެ ނޮވެމްބަރމަހުގެ 11 ވަނަދުވަހު، ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ޖުމްހޫރިއްޔާއެއްކަމަށް ހަމަޖެހުނެވެ. ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމްގައި ހުންނެވީ ސުމުއްވުލް އަމީރު އިބްރާހީމް ނާޞިރުއެވެ.

1950 ގެއަހަރުތަކުގެ މެދުތެރޭ އަހަރުތަކުގައި، މުސްތަޤްބަލްގައި ކަންތައް ހިނގާނޭގޮތް އެކަކަށްވެސް ތަޞައްވަރުކުރެވިފައެއްނުވެއެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ބައްޕައަކީ މީސްމީހުންނާއި މުޢާމަލާތު ކުރެއްވުމުގެ ރަނގަޅުއަދަބުތައް ދެނެލައްވާބޭކަލެވެ. މަދްރަސީދައުރުގައި، އުމުރުންގާތްގަނޑަކަށް 15 އަހަރުގައި، މާލެއަށްކުރި ޒިޔާރަތެއްގައި، އަޅުގަނޑު އިބްރާހީމް ނާޞިރުގެ އަރިހަށްދިޔައީމެވެ. އެއިރު ނާޞިރު ވަނީ ސިޔާސީ މައިދާނަށް ނިކުމެވަޑައިގެންފައެވެ. އެކަމަކާ އަޅުގަނޑު ޙައިރާނެއްނުވަމެވެ. އެއީ އެމަނިކުފާނަކީ ވެރިކަންކުރަމުން އައިސްފައިވާ ޢާއިލާއެއްގެބޭފުޅެކެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ އެދުވަސްވަރު ވަޒީރުންގެމަޖްލިސްގެ މެންބަރެއްނޫނެވެ.

އިބްރާހީމް ނާޞިރާއި ބައްދަލުކޮށްލުމަށް އަޅުގަނޑުދިޔުމަކީ އަޅުގަނޑުބައްޕަގެޚިޔާލެކެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑު ސޯސަންވިލާގައި ދެއަހަރެއްހާދުވަހު ނާޞިރާ އެއްކޮޓަރީގައި ހުރެފައިވާތީއެވެ. ނާޞިރު އަޅުގަނޑާއި ބެހޭގޮތުން ބައްޕައާއި ވާހަކަދައްކަވާފައިވާތީ، އެމަނިކުފާނުގެއަރިހަށް އިޙްތިރާމްގެ ޒިޔާރަތެއްކުރުމަށް ހަމަޖެއްސެވީ ބައްޕައެވެ. އެބައްދަލުވުމަކީ ހަމައެކަނި އިޙްތިރާމްގެ ޒިޔާރަތެކެވެ. އަޅުގަނޑު ހަނދާންވާގޮތުން އެއީ ވަރަށް ކުޑަވަޤުތުކޮޅެއްގެ ބައްދަލުވުމެކެވެ.

1954 ގައި މާލެއަށް އަޅުގަނޑުކުރި ދަތުރުގައި، މާލެ އައުމަށްފަހު އަޅުގަނޑުނިންމީ، މަދްރަސާގެ ދަރިވަރެއްގެ ގޮތުގައި ހުރުމުގެބަދަލުގައި، މަސައްކަތްކުރުމުގެ ދާއިރާއަށް ނުކުތުމަށެވެ. އޭރު އަޅުގަނޑުއުޅެނީ ނުވަވަނަ ކްލާހުގައެވެ.

މާލެއާއި ކޮޅުނބާ ދެމެދުގައި ދަތުރުކުރާ އުޅަނދުފަހަރުގެ ގިނަކައްޕިތާނުންނާއި ވެރީންނަކީ ބައްޕަ ދެނެލައްވާ މީހުންނެވެ. ކޮޅުނބުގައި ބަނދަރު ކުރާއިރު، ބައެއްފަހަރު އަޅުގަނޑު އެމީހުންނާ ބައްދަލުކުރަމެވެ. ބައެއްފަހަރު އަޅުގަނޑު ހޯދަން އެމީހުން ސޯސަންވިލާއަށް އާދެއެވެ. ކޮޅުނބުގައި ކުރަންބޭނުންވާ ބައެއްކަންތައް، މިސާލަކަށް ތަންތަން ބަލައިލަން ދިއުމާއި، ކުދިކުދިތަކެތި ހޯދައިދިނުންފަދަ ބައެއްކަންތައް ކޮށްދެމެވެ. އެމީހުންނަށް އަޅުގަނޑު އެހީވެދޭހިތްވެއެވެ. ބައެއްފަހަރު އަޅުގަނޑަށް ޕޮކެޓްމަނީލިބެއެވެ.

މޯލްޑިވްސް ނެޝަނަލް ޓްރޭޑިންގ ކޯޕަރޭޝަން (އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.) ގެފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖެއާބެހޭ ކަންތައްތައް ބެލެހެއްޓެވުމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގެން ހުންނެވި ޝަމްސުއްދީން ޙިލްމީވެސް ހުންނެވީ ސޯސަންވިލާގައެވެ. ބައެއް ހޮނިހިރުދުވަހު އަޅުގަނޑާއި ބައެއްއެހެންދަރިވަރުން އެމަނިކުފާނުގެ އަރިހުގައި ސޯސަންވިލާއިން ފޯޓަށް (ކޮޅުނބުގެ މެދުތެރެއަށް) ކާރުގައި ދަމެވެ. ބާޒާރުކޮށްލުމަށާއި ޓައުނުގައި މަޖާކޮށްލުމަށެވެ. އެއަށްފަހު ބިރިޔާނީ ކާލުމަށް ޕިލާވޫސްއަށް ޖައްސާލަމެވެ.

އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ މައިއޮފީހުގައި މަސައްކަތްކުރާތަން އަޅުގަނޑުބަލަމެވެ. މިއީ ބަލަން އަޅުގަނޑު ވަރަށްޝައުޤުވެރިވާ ތަނެކެވެ. ޚާއްޞަކޮށް، ދިވެހިސަރުކާރަށް ބަދަލުތަކެއް އައިސް، އިބްރާހީމް ޢަލީ ދީދީ ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް ކަމުގެ މަޤާމާއި، އަދި އިބްރާހީމް މުޙައްމަދު ދީދީ ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްގެ ނާއިބުކަމުގެ މަޤާމާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމާ ގުޅިގެން، ކުރެވިދާނެ ކަންތައްތައް ތަޞައްވަރު ކުރެވުމުންނެވެ.

ބޯޓުފަހަރުގެ ކައްޕިތާނުންނަށް އެހީތެރިވެދިނުމަށް ލެވުނުހިތްވަރުގެ ސަބަބުން ލިބުނުމިނިވަންކަމާ ގުޅިގެން، އަޅުގަނޑުވެސް ވިޔަފާރިކުރުމުގެ ދާއިރާއަށްވަނުމުގެ އިޙްސާސް ކުރެވެންފަށައިފިއެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުގެ ބައްޕަވެސް ކުރައްވާ މަސައްކަތެވެ. މިއީ މުޙައްމަދު އަމީން ވަކިކުރިތާ އަހަރެއްހާދުވަސްފަހުން ހިނގިކަންތައްތަކެވެ.

ވެރިކަމަށް ވަޑައިގެންނެވި އިބްރާހީމް މުޙައްމަދު ދީދީ އާއި އިބްރާހީމް ޢަލީ ދީދީއަކީ އަޅުގަނޑު ދަންނަ ދެބޭފުޅުންނެވެ. އެއީ ކޮޅުނބުގައި ތިއްބެވިއިރު، ސޯސަންވިލާއަށް ވަޑައިގަންނަވާ ދެބޭފުޅުންނެވެ. ސޯސަންވިލާއަކީ ކޮޅުނބުގައި ތިބޭ ދިވެހީން ބައްދަލުކޮށް ރާއްޖޭގައި ހިނގާ ޙާދިސާތަކާމެދު ވާހަކަދައްކައި، މުސްތަޤްބަލާމެދު ރާވާހަދަން އެއްވާތަނެވެ. ސޯސަންވިލާއަކީ ކަންތައްތަކަށް ވަރަށް ޝައުގުވެރިކުރުވަނިވި، އަދި އަޅުގަނޑު ދެކޭގޮތުގައި ވަރަށްއުފާވެރި ހަނދާންތަކަކާއި ގުޅިފައިވާތަނެކެވެ.

އަޅުގަނޑު ހިމެނިފައިވާނީ އަޅުގަނޑުގެ އުމުރުފުރައިގެ ވަރަށްހިތްވަރުގަދަކުދިންގެ ތެރޭގައެވެ. (އެއިރު އަޅުގަނޑުގެ ޢުމުރަކީ އެންމެ 15 އަހަރެވެ) އެއީ އެއުމުރުގައި ކިޔެވުންހުއްޓާލައި، މަސައްކަތްކުރުމުގެ މައިދާނަށްނުކުތުމަށް ނިންމީތީއެވެ. އެދުވަސްވަރު ދިވެހިސަރުކާރުގެ ސަފީރަކަށް ކޮޅުނބުގައި ހުންނެވީ، ކުރިން ސޯސަންވިލާގައިހުންނެވި މުޙައްމަދު ޒަކީއެވެ. އެއިރުވެސް މުޙައްމަދު ޒަކީ ސޯސަންވިލާއަށް ކުޅިވަރުކުޅުއްވަން ވަޑައިގެންއުޅުއްވައެވެ.

އަޅުގަނޑު ކިޔެވުންހުއްޓާލުމަށްފަހު، މަސައްކަތްކުރުމަށް ބޭނުންވާވާހަކަ ޒަކީ އަރިހުގައި ދެންނެވީމެވެ. އެމަނިކުފާނު އަޅުގަނޑުގާތުގައި ވިދާޅުވީ، އެމަނިކުފާނުގެ ބޮޑުބޭބެ ކަމުގައިވާ އިބްރާހީމް މުޙައްމަދު ދީދީގެ އަރިހަށް ގެންދަވާނެކަމަށެވެ. އީބްރާހީމް މުޙައްމަދު ދީދީ އެއިރުހުންނެވީ، ނަރސިންގ ހޯމްއެއްގައި ބޭސްފަރުވާކުރައްވާށެވެ. ޒަކީ އަޅުގަނޑުގާތުގައި ވިދާޅުވެފައިވާފަދައިން، އަޅުގަނޑު އެމަނިކުފާނުގެ އަރިހަށްގެންދެވިއެވެ.

ކިޔެވުންހުއްޓާލާފައި މަސައްކަތަށް ތަމްރީންވާން ބޭނުންވާވާހަކަ އެމަނިކުފާނުގެއަރިހުގައި އަޅުގަނޑުދެންނެވީމެވެ. އެމަނިކުފާނުވިދާޅުވީ، އަޅުގަނޑުގެއެދުމަށް "އާނ" ނުވަތަ "ނޫން" ބަސްފުޅު އަޅުގަނޑުގެ ބައްޕަކުރެން އައްސަވާފައިމެނުވީ ވިދާޅުނުވާނެކަމަށެވެ. އެމަނިކުފާނު ވަރަށްރަނގަޅަށް އަޅުގަނޑުގެބައްޕަ ދެނެވަޑައިގަންނަވައެވެ. ބައްޕައަށް ސިޓީއެއް ފޮނުއްވާނެ ކަމަށާއި، ޖަވާބެއްލިބުމަށް ހަތަރުފަސް ހަފްތާވަރު ވެދާނެކަމަށްވެސް އެމަނިކުފާނުވިދާޅުވިއެވެ.

ތިންހަފްތާފަހުން، ޒަކީ އަޅުގަނޑުގާތުގައި ބައްޕަގެޖަވާބެއް ލިބިވަޑައިގެންފިކަމަށް ވިދާޅުވިއެވެ. އެހެންވެ، އަނެއްކާވުސް އިބްރާހިމް މުޙައްމަދު ދީދީގެއަރިހަށް އަޅުގަނޑުގެންދެވިއެވެ. އެމަނިކުފާނުވިދާޅުވީ، ބައްޕަގެޖަވާބުގައިވަނީ އަޅުގަނޑު ކިޔަވަން ބޭނުންނުވާކަމަށްވާނަމަ، އެކަމާދޭތެރޭ ބައްޕައަށްކުރެއްވޭނެކަމެއް ނެތްކަމަށެވެ. ބައްޕަގެ ދެކޮޅުހެއްދެވުމެއްނެތެވެ. އިބްރާހިމް ދީދީ އަޅުގަނޑުގެބައްޕައަށް ވަރަށްއިޙްތިރާމްކުރައްވައެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު ކުރަންބޭނުންވަނީ ކޮންކަމެއްތޯ އެއްސެވިއެވެ.

އަޅުގަނޑުދެންނެވީ ބައްޕަފަދައިން ވިޔަފާރިކުރަން އަޅުގަނޑު ބޭނުންކަމަށެވެ. ހިނިތުންވެވަޑައިގެންފައި އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވީ "އެހެންކަމަށް ވަންޏާ ތަމްރީންކުރަން ފޮނުވާނީ އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.އަށެވެ." އަދިއެކަން ހަމަޖައްސަވައި ދެއްވުމަށް ޒަކީ އަރިހުގައި ވިދާޅުވިއެވެ.

މާޒީއަށް ވިސްނާލާއިރު، އަޅުގަނޑު ޙައިރާންވާކަށްނުޖެހެއެވެ. ކޮޅުނބުގައި އަޅުގަނޑާ ބައްދަލުކުރި ބައްޕަގެރައްޓެހި ވިޔަފާރިވެރިންނާއި ބޯޓުފަހަރުގެވެރިންގެ ފަރާތުން ބައްޕައަށްއޮންނާނީ އަޅުގަނޑާ ބެހޭގޮތުން ރިޕޯރޓް ލިބިލައްވާފައެވެ. ވިޔަފާރިކުރުމަށް އަޅުގަނޑުގެ ޝައުގުވެރިކަންހުރި މިންވަރާއި، ބައްޕަގެރައްޓެހިންނަށް އެހީވާވަރު ބައްޕައަށްއޮންނާނީ އެމީހުންގެ ފަރާތުން އިވިލައްވާފައެވެ. ބައްޕަހުންނެވީ، އަޅުގަނޑު ޙާޞިލުކުރަން ބޭނުންވާ އަމާޒާއިހަމައަށްދިއުމުގެ މަގުފަހިކޮށްދެއްވައި އެކަމަށް އެހީތެރިވެދެއްވޭނެމަޤާމެއްގައެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ އުމުރުން އެހާތަނަށް 16 އަހަރުފުރި، އަދި ނުވަވަނަ ކްލާހުގައި އުޅެފައިވަނީ ހަމައެކަނި ތިންމަސްދުވަހު ކަމަށްވީނަމަވެސް، 1955 ވަނައަހަރުގެ ކުރީކޮޅުގައި، އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.އަށް ތަމްރީންކުރުމަށް އަޅުގަނޑު ފޮނުވުމަށްނިންމުނެވެ.

ފުރަތަމަދިމާވި މަސްއަލައަކީ، އަޅުގަނޑުގެއަތުގައި އެއްވެސް ލިޔެކިޔުމެއްނެތްކަމެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި އޮންނަނީ މައިންބަފައިންގެއަތުގައި ގެންގުޅޭ، ޢަރަބިބަހުންއޮންނަ އުފަންދުވަހުގެ ރެކޯރޑެކެވެ. އަޅުގަނޑު މަސައްކަތްކުރުމަށާއި ޕާސްޕޯރޓް ހެއްދުމަށްޓަކައި، އަޅުގަނޑުގެ އުފަންދުވަސް އެނގޭނެ ރަސްމީ ލިޔުމެއް ބޭނުންވެއެވެ.

އެލިޔުން ލިބޭވަރުވީ އެއްއަހަރު ފަހުން، 1956 ވަނައަހަރުގެ ޑިސެމްބަރމަހުގައެވެ. އަޅުގަނޑުގެ އުފަންތާރީޚަށްވާ 1938 ވަނަ އަހަރުގެ ބަދަލުގައި، 1934 ވަނައަހަރު ކަމުގައި ލިޔެވުނީ އޮޅުމަކުންކަމުގައި ވެދާނެއެވެ. ނުވަތަ މަސައްކަތް ކުރަންވާ އުމުރަށްވުރެ އަޅުގަނޑު ހަގުކަމުން، ޤަޞްދުގައި އަޅުގަނޑުގެ އުމުރު އޮޅުވާލަން ކަމަށްވެސް ވެދާނެއެވެ.

މިއިން އެއްވެސްކަމަކާ އެދުވަސްވަރު އަޅުގަނޑު ފިކުރެއްނުކުރަމެވެ. މަސައްކަތްކުރުމުގެޙަޔާތް ފެށޭތީ އަޅުގަނޑުހުރީ އުފަލުންނެވެ.

3 ވަނަ ބާބު

ކަންކުރަންވާގޮތް ދަސްކުރުން، 1956

ކޮޅުނބުތެރެއަށް މިއަދުދޫކޮށްލެވޭ ފިރިހެންކުއްޖަކު، "އިސްކޮޅުނުކައިގެން އުޅުމުގެނުރައްކާ"، 1956 ވަނަ އަހަރުގެ ކުރިއަށްވުރެ އަދި މާބޮޑުވާނެއެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ގެއާއި، ބައްޕައާއިދުރުގައި ހުރިކަމުގައި ވިއަސް، ބައްޕަގެ ނުފޫޒް ހުރިހާ ދިމާއަކުން އަޅުގަނޑަށްފޯރައެވެ. އަޅުގަނޑާގުޅާނެ ފޯނުނެތްކަމުގައިވީނަމަވެސް، ބައްޕައަށް އަޅުގަނޑާބެހޭ ހުރިހާޚަބަރެއް ލިބިލައްވާނެކަން އަޅުގަނޑަށްއެނގެއެވެ. އެޖަމާއަތަކީ ވަރަށްގާތްކޮށްއުޅޭ ޖަމާއަތެކެވެ. ކަމެއްޖެހިއްޖެ ހިނދެއްގައި އެކަކުއަނެކަކަށް އެހީތެރިވެދޭބައެކެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ ޢުމުރުގެޅަކަމާއި ތަޖުރިބާ ަދުކަމާއިވެސްއެކު، އަސާސީ ފެންވަރެއްގެ ތަޢުލީމަކާއެކު، އެހާޅައުމުރުގައި މަސައްކަތްކުރުމަށް ނުކުތުމަށް ނިންމިނިންމުމުގެ ބޮޑުކަމާމެދު ރަނގަޅަށް ވިސްނާލާކަށްނޭނގެއެވެ. މަތީފެންވަރުގެ ޑިގްރީއަށް ތަޢުލީމުޙާޞިލުކުރުމުގެ ފައިދާލިބިފައވާ މިއަދުގެޒުވާނުންނަށް، ފޮތުން ހުރިހާތިއަރީ ދަސްކޮށްފައިވާއިރު، ޢަމަލީގޮތުން ކަންތައްތައްކުރުމުގެ ތަޖްރިބާނެތުމުން، ކުރިއެރުމަށް ޙަޤީޤަތުގައި ހުރަސްތަކެއް ދިމާވެއެވެ.

ބައްޕަ ފަޚްރުވެރިކުރުވަން ބޭނުންނަމަ، ވަރަށްއަވަހަށް ކަންތައްތައް ދަސްކުރަންޖެހޭނެކަން އަޅުގަނޑަށް ވިސްނުނެވެ. ބައްޕަހުންނަވާނީ އަޅުގަނޑު އެހާއަވަހަށް ތަޢުލީމުއުނގެނުން ހުއްޓާލުމާދޭތެރޭ ޝައްކުތަކެއްގެމަތީގައިކަމަށްވާނެތީ، ބައްޕަ ހިތްހަމަޖެހިނުލައްވާ، ދެރަވެނުލައްވާގޮތަކަށް ކަންތައްތައްކުރުމަށް އަޅުގަނޑުބޭނުންވިއެވެ. އަޅުގަނޑު، މޯލްޑިވްސް ނެޝަނަލް ޓްރޭޑިންގ ކޯޕަރޭޝަން (ސިލޯން) ލިމިޓަޑް (އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.) ގައި ތަމްރީންދިނުމަށް ނަގާފައިވަނީ އަޅުގަނޑުގައި ދަސްކުރުމަށްހުރި ޝައުޤުވެރިކަންފިޔަވައި އެހެންއެއްވެސްކަމެއްގެ އެހީއެއްއަޅުގަނޑަށްނެތިއެވެ.

އެއިރު އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.އަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ "ސަލާމަތީ ވަލެވެ". އެއީ 1967 ގައި މޯލްޑިވްސް ޝިޕިންގ ލިމިޓަޑް (އެމް.އެސް.އެލް.) އާއި އެކުވުމުގެކުރިން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބޭރުގެ ކަނޑުދަތުރުފަތުރާއި ވިޔަފާރީގެ ބޭނުންތައް ފުއްދައިދިން ތަނެވެ. މޯލްޑިވްސް ޝިޕިންގ ކޮމްޕެނީގެ ފެށުން ގުޅިފައިވަނީ، އަލްމުންތަޚަބް ލިޢަރުޝިއްދައުލަތުލް މަޙަލްދީބިއްޔާ އަބްދުލް މަޖީދު ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނުގެ ދުވަސްވަރު، 1948 ވަނައަހަރަށްވުރެ ކުރިންނެވެ. މިކުންފުންޏަކީ އަޅުގަނޑާ ވަރަށްގާތުން ގުޅިފައިވާކުންފުންޏެކެވެ.

މިޞްރުގައި ދިރިއުޅުއްވަމުންގެންދެވި ދިވެހިތަޚުތަށް އިންތިޚާބު ކުރެވިފައިވާ ޢަބްދުލްމަޖީދު ރަންނަބަނޑޭރިކިލެގެފާނު، ދިވެހިސަރުކާރުގެ އޭޖެންޓެއްގެގޮތުގައި، ކޮޅުނބުގެ ބޭންކްސްހޯލް ސްޓްރީޓްގައި އޮފީސްހުރި ކުންފުންޏެއް ކަމުގައިވާ، ޕީ.ބީ.އުމްބިޗީ އެންޑް ކޮންޕެނީ ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގުޅިގެން ހިނގާ ހުރިހާފައިސާގެ މުޢާމަލާތުކުރުން ޙަވާލު ވެފައިވަނީ މިކުންފުންޏާއެވެ.

އެދުވަސްވަރު ދިވެހިސަރުކާރުގެ މިލްކުވެރިކަމުގެދަށުގައި ދެނާކޮޅުއޮތެވެ. އެއީ "އަތިއްޔަތުއް ރަޙްމާން" އާއި "ފަތުޙުލްބާރީ" އެވެ. އަދިއޭގެއިތުރަށް "ބުންބާބޯޓު" ކިޔާވައްތަރުގެ ދެގަނޑެތި، "ދަރުމަ" އާއި "އުތީމު" އޮތެވެ. ފަހުން އިންޖީނުއަޅާފައިވާމަސްބޯޓު "ހަޔަސިންތު" ސަރުކާރުން ބައްލަވައިގަތެވެ. މުދާއުފުލުމަށްޓަކައި މިބޯޓަށް ބަދަލުގެނެވުނެވެ. 400 ވަރަކަށްގޯނި މިބޯޓުގައި އުފުލެއެވެ. ދޭތެރެއަކުން އެހެން ކަނޑުމަތީއުޅަނދެއް ރާއްޖެއަށްއުރުނެވެ. އެބޯޓަށް ނަންދިނީ "އަދަރަންފަރު" ގެނަމުންނެވެ.(މިވާހަކަ ފަހުން ދަންނަވާނަމެވެ).

ޕީ.ބީ.އުންބިޗީ އެންޑް ކޮންޕެނީ އަކީ، ކޮޗިންގެ ކޮޔާ އަޚުންގެކުންފުންޏެކެވެ. ކުންފުނި ހިންގަނީ ކެރަލާގައި ހުންނަ ޙަސަން ކޮޔާއެވެ. ކޮޅުނބުގައި ކުންފުނި ބަލަހައްޓަނީ މާމުކާ ކިޔާމީހެކެވެ. ފަހުން އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ ޗެއަރމަން ކަމާ ޙަވާލުވި ޕީ.އެމް.ނަޔަރ އަކީ، އެއިރު އެކުންފުނީގެ ފައިސާ ބަލަހައްޓާ މީހެކެވެ. ނުވަތަ އެކައުންޓަންޓްއެކެވެ.

އަލްމުންތަޚަބް ޢަބްދުލް މަޖީދު ދީދި އެކިފަހަރުމަތިން ޕީ.ބީ.އުންބިޗީ އެންޑް ކޮންޕެނީއަށް ޒިޔާރަތްކުރައްވައި ކަންތައްތަކުގެ ތަފްޞީލު ބައްލަވައެވެ. ކުންފުނީގެ ވާޖިބުތަކުގެ ތެރޭގައި، ކޮމިޝަންގެ އުޞޫލުން ސަރުކާރުގެ ފައިސާ ޙަވާލުކުރުން ހިމެނުނެވެ.

ސިލޯނުގައި "މޯލްޑިވް ފިޝް" ކިޔާ ހިކިކަނޑުމަހާއި، ރާއްޖޭންގެންނަ އެހެން ބާވަތްބާވަތުގެ މަސްވިއްކުމާއި ޙަވާލުވެފައިވަނީ މިކުންފުންޏާއެވެ. ދިވެހިހިކިކަނޑުމަސް ޙަވާލުކުރަނީ، ދެސަރުކާރުގެ ދެމެދު ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން، ސިލޯން ފުޑް ކޮމިޝަނަރ އާއެވެ. އެހެންބާވަތުގެމަހާއި، ފަރުމަހުގެ ޗިޕްސްއާއި ކަށިކުނޑި، ޢާއްމުގޮތެއްގައި ވިއްކަނީ ބާޒާރުގައެވެ.

ކޮޅުނބުގެ 25 މެލްބަރން އެވެނިއުގައި ހުންނަ ދިވެހިރެޕްރެޒެންޓެޓިވްގެ އޮފީހުގެ ކޮންމެމަހަކު ހިނގާޚަރަދާއި، ސަރުކާރު މުވައްޒަފުންނާއި ޒިޔާރަތްކުރައްވާ ބޭފުޅުންނާއި، ޢިމާރާތް ބެލެހެއްޓުމާއި، ސޯސަންވިލާހިންގުމާއި، ޢަބްދުލްމަޖީދު ދީދީ އަންގަވައިގެން، ނުވަތަ އެއިރުގެ ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް މުޙައްމަދު އަމީން މެދުވެރިކުރައްވައިގެން އަންގަވާ ފައިސާ، ދޫކުރަނީ އުންބިޗީ ކުންފުނިންނެވެ. މަސްވިއްކައިގެން ލިބޭފައިސާގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ސަރުކާރު ސްޓޯރު (ދިވެހިސަރުކާރުގެ ބޮޑުއިސްޓޯރު) އަށް މުދާ ފޮނުވަނީވެސް އެކުންފުނިންނެވެ.

ސިލޯނުގައިހުންނަ ދިވެހިއޭޖަންޓަކީ އޭ.ސީ.އެމް.ހާޝިމްއެވެ. ދިވެހިރަދުންގެ ފަރާތްޕުޅުން ސިލޯނުގައި ހުންނަވާ އިނގިރޭސި ގަވަރނަރއަށް ވެދުންކުރަންޖެހޭ "ޖިޒީ" ކޮންމެއަހަރަކު ދިވެހިރާއްޖެއިން ފޮނުއްވައެވެ. މިކަމަށް ވަޑައިގަންނަވާ ބޭފުޅެއްގެ އަރިއަހުގައި، މިތަކެތި ހިއްޕަވައިގެން ދުރުވުމަކީ ހާޝިމްގެވާޖިބެކެވެ. ސިލޯނު ސަރުކާރުން ހާޝިމަށް "މުދަލިޔާރު" ގެ ލަޤަބުދީފައިވެއެވެ. ޖިޒީއެރުވުން އޮންނަނީ ކުލަގަދަ ރަސްމިއްޔާތެއްގައެވެ. އެންމެފަހުން ޖިޒީފޮނުއްވީ 1947 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެމްބަރމަހުގައެވެ.

މަހާއި އެހެނިހެންތަކެތި ހިފައިގެން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެކުނުގެ އަތޮޅުތަކުން ސީދާ ކޮޅުނބަށް އަންނަ އޮޑިފަހަރުގެ ކަންތައް ބެލެހެއްޓެވުމަކީވެސް ހާޝިމްގެކަމެކެވެ. ވައިހުންނަ ގޮތުން ބައެއްފަހަރު މިއޮޑިފަހަރު ބެހިގެން ގާއްޔަށްދެއެވެ. ދިވެހި ހިކިކަނޑުމަސް ފުޑް ކޮމިޝަނަރ އާއި ޙަވާލުކޮށް، އަގުހޯދުމަކީ ހާޝިމްއާއި ގާލީގައިހުންނަ އޭޖަންޓްގެ މަސްއޫލިއްޔަތެކެވެ. މިއީ އަހަރަކުއެއްފަހަރު ހިނގާ މުޢާމަލާތެކެވެ.

މުދަލުގެވެރީން އާންމުކޮށް އޮޑިފަހަރުގައި ދަތުރުކުރެއެވެ. އެމީހުން ބޭނުންވާމުދާ ކޮޅުނބުން ގަތުމަށްފަހު، އޮޑިބަރުކޮށްގެން އަނބުރާ ރާއްޖެއަށް ދަތުރުކުރެއެވެ. މިކަންތައްތައްހިންގަނީ ކޮމިޝަންގެ އުޞޫލަށް ބިނާކޮށް ކޮޅުނބާއި ގާލީގައިތިބޭ އޭޖަންޓުންނެވެ.

1946 ނުވަތަ 1947 ވަނައަހަރު، ދިވެހީންކޮޅެއް މޯލްޑިވިއަން ޓްރޭޑިންގ ކޮންޕެނީ (އެމް.ޓީ.ސީ.) ކިޔާކުންފުންޏެއް ސިލޯނުގައި ރަޖިސްޓްރީކުރިއެވެ. އެއީ އުންބިޗީ އެންޑް ކޮންޕެނީގެ ދެމުވައްޒަފުން ބައިވެރިވެގެން އުފެއްދިކުންފުންޏެކެވެ. އޭގެތެރެއިން އެކަކު، ޕީ.އެމް.ނަޔަރ އުންބިޗީއިން ވަކިވިއެވެ. އަނެކަކު، ސީ.ޕީ.އޭ.ނަޔަރ އުންބިޗީ އެންޑް ކޮންޕެނީގެ ވަޒީފާގައި ދެމިހުރީއެވެ. އެމީހުން ދިވެހިއޭޖަންޓް އޭ.ސީ.އެމް.ހާޝިމާއި އަދި ކަނޑި ދޮންމަނިކާއި، ނަޚްދާ ޙަސަން ކަލޭފާނާއި (ދެދިވެހިން) ގުޅިގެން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ވިޔަފާރިކުރާމުދާ އެތެރެކޮށް، ބޭރުކުރާ އޭޖެންސީއެއްގެގޮތުގައި އެމް.ޓީ.ސީ. ހިންގިއެވެ.

މިއޭޖަންސީއާބެހޭ މައުލޫމާތު މުޙައްމަދު އަމީނަށް އެނގިވަޑައިގަންނަވައެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގެ ބާރުގެދަށުގައި ކޮޅުނބުގައިކުރާ ވިޔަފާރި އޭޖަންސީ ބެހެއްޓުމަށް ބޭނުންފުޅުވެފައިވާވަރުން، 1948 ވަނައަހަރު އެމަނިކުފާނު އެމް.ޓީ.ސީ.ގެ ޙިއްސާދާރުންނާއި ވާހަކަފުޅުދެއްކެވިއެވެ. ނަތީޖާއަކަށްވީ، މޯލްޑިވިއަން ނެޝަނަލް ޓްރޭޑިންގ ކޯރޕަރޭޝަން (ކޮލޮމްބޯ) އުފެދުމެވެ. އެމް.ޓީ.ސީ. މިކުންފުންޏާއި އެއްކޮށްލެއްވީއެވެ.

ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން މޯލްޑިވިއަން ނެޝަނަލް ޓްރޭޑިންގ ކޯޕަރޭޝަން (މާލެ) ހޯލްޑިންގްސް އުފެއްދެވީ، މޯލްޑިވިއަން ނެޝަނަލް ޓްރޭޑިންގ ކޯޕަރޭޝަން (ސިލޯން) ލިމިޓަޑްގެ 75 އިންސައްތަ ޙިއްޞާގެވެރި ކުންފުންޏެއްގެގޮތުގައެވެ. ބާކީ، 25 އިންސައްތަ ޙިއްޞާއޮތީ އެމް.ޓީ.ސީ.ގެ ޙިއްޞާދާރުންގެ އަތުގައެވެ.

އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.(ސިލޯން)ގެ ޗެއަރމަންއަކަށް އައްޔަންކުރީ ސީ.ޕީ.އޭ.ނަޔަރއެވެ. ޕީ.އެމް.ނަޔަރއަކީ މެނެޖިންގ ޑިރެކްޓަރއެވެ. އަދި އޭ.ސީ.އެމް.ހާޝިމުވީ ޑިރެކްޓަރއަށެވެ. އަޅުގަނޑަށް އެނގިފައިވާ ގޮތުގައި، އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.(މާލެ) ހޯލްޑިންގްސްގެ ކަންތައްތައް ހިންގާބެލެހެއްޓުމުގެ ޕަވަރ އޮފް އެޓާރނީކަންވަނީ ސީ.ޕީ.އޭ.ނަޔަރއާ ޙަވާލުކުރައްވާފައެވެ.

އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.(ސިލޯން) އުފެއްދުމާއިގުޅިގެން އުންބިޗީ އެންޑް ކޮންޕެނީއިން ހިންގަމުންގެންދިޔަ ވިޔަފާރި މަޑުމަޑުން އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.(ސިލޯން) އާއިޙަވާލުކޮށްފިއެވެ. އަމިއްލަފަރުދުންގެ އަތުގައިވާ 25 އިންސައްތަޙިއްޞާ، ފަހުން ދިވެހިސަރުކާރަށް ބައްލަވައިގަތީއެވެ. އެހެންކަމުން އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.(ސިލޯން) އަކީ އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.(މާލެ) ގެ ސަބްސިޑިއަރީއެއްކަމަށްވީއެވެ.

މިދުވަސްވަރު، ބޯރާ ވިޔަފާރިވެރީން ވަރަށްޙަރަކާތްތެރިކޮށް ވިޔަފާރިކުރިއެވެ. މިއީ އިންޑިއާއިން މާލެ އައިސްއުޅުނު ގާތްގަނޑަކަށް ތިރީހަކަށްމީހުންގެ ޖަމާއަތެކެވެ. ބުންބާގެ ބޯރާ ވިޔަފާރިވެރީން މާލޭގައި ވިޔަފާރިކުރުމަށް ފިހާރަތަކާއި ގުދަންތައް ހަދާފައިވަނީ 1857 ވަނައަހަރު އެއިރު އިންނެވި ރަދުންނާއި ވެރީން ދެއްވިދަޢުވަތަކަށެވެ. މިއީ އެދުވަސްވަރު މާލޭގައި ނެތްކަންކަމެވެ.

ފާއިތުވި މިދުވަސްތަކުގެތެރޭގައި، ބޭރުގެވިޔަފާރިއޮތީ އެމީހުންގެ އަތްމަތީގައެވެ. އެމީހުން ކޮޅުނބަށް މަހުގެބާވަތްތައް ބޭރުކުރަންފެށިއެވެ. އަދި އާންމުކޮށް ކަޅުބިލަމަހާއި ކަންނެލިމަސްފަދަ ބައެއް ބާވަތްތައް ކޯޕަރެޓިވް ހޯލްސޭލް އެސްޓެބްލިޝްމަންޓް (ސީ.ޑަބްލިޔު.އީ.)އަށްރައްދުކޮށް، ބައެއް ބާވަތްތައް ސީދާ ވިޔަފާރިމާރުކޭޓުގައި ވިއްކިއެވެ. ދަތުރުކުރާ ގާތްގަނޑަކަށް އަށެއްކައުޅަނދުގެ ފްލީޓެއް އެމީހުންގެންގުޅުނެވެ.

ކޯޕަރެޓިވް ހޯލްސޭލް އެސްޓެބްލިޝްމަންޓެއް 1949 ވަނައަހަރު ސިލޯނުގެ ރައްޔިތުންގެމަޖްލިސްގައި ފާސްކުރި ޤަރާރަކުން އުފެއްދިއެވެ. އެއީ ސިލޯނުސަރުކާރުގެފަރާތުން އަމިއްލަފަރާތްތަކާއި ވާދަކޮށް، ކޮންމެހެންބޭނުންވާތަކެތި އެތެރެކޮށް، ބޭރުކޮށް، އަދި ޢާއްމުންނަށް ހެޔޮއަގުގައި މުދާވިއްކާފިހާރަތަކުންލިބޭނެ އިންތިޒާމްހަމަޖެއްސުމަށްޓަކައެވެ.

ދިވެހިސަރުކާރާއި ވޯރާ ވިޔަފާރިވެރީންނާ ދެމެދު ކޮމަރޝަލް އެއްބަސްވުމެއްއޮތެވެ. އެއީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެއިރުލިބޭ އާމްދަނީއިން ޤައުމަށްބޭނުންވާ ކާބޯތަކެއްޗާއި، ބޭނުން އެހެންތަކެތި ގަތުމަށާއި، ބޭރުގެޚަރަދުތައްކުރުމަށް ނުފުދޭތީއެވެ. އެހެންކަމުން ބޯރާ ވިޔަފާރިވެރީން ކާބޯތަކެތިގެނައުމަށް ލޯނުދޫކުރެއެވެ. މިއީ މަހުގެ ޝިޕްމަންޓުން އަދާކުރާގޮތަށް ކުރިއަށް ދޫކުރާއެއްޗެކެވެ.

ރިޔަލުގައިދަތުރުކުރާ އުޅަނދުފަހަރަކީ، ޤަވާއިދުން މުދާގެނައުމުގައި ބޭނުންކުރުމަށް އެކަށީގެންނުވާ އެއްޗެއްކަން 1950 ހާތާނގައި ސާފުވެގެންދިޔައެވެ. ޤައުމުވަނީ އަނގަޔާއި އަތް ދިމާނުކުރެވޭފަދަ ޙަލާތެއްގައެވެ. ކަނޑުދަތުރުކުރާ އުޅަނދުފަހަރު ޖެހެނީ، ކޮޅުނބާއި މާލެއާއި ދެމެދު މޫސުމާއި ވައިޖެހޭގޮތަށްބަލައިގެން ދަތުރުކުރާށެވެ. އެހެންކަމުން ދަތުރުލަސްވެ އަދި ބައެއްފަހަރު ގަދައޮއިވަރުގައިޖެހި، އިންޑިޔާގެ ބައެއް ބަނދަރަށް ބެހިގެންވެސްދެއެވެ.

މިހުރިހައި ސަބަބަކަށްޓަކައި އިންޖީނުއެޅިއުޅަނދުފަހަރު ހޯދުމަކީ ރާއްޖެއަށް ކޮންމެހެން ބޭނުންވެއްޖެކަމެކެވެ. އިންޑިޔާގެ މަދުކުންފުނިތަކަކުން، އިންޑިޔާގެ އައްސޭރިފަށުގައި ދުއްވާ 400 ޓަނާ 1,000 ޓަނާއި ދެމެދުގެ ބޯޓުފަހަރު ރާއްޖެއަށް މުދާއުފުލުމަށް ބައެއްފަހަރު ޗާޓަރުކުރެއެވެ.

ނަމަވެސް ރަނގަޅުއުޅަނދެއް ހުސްކޮށްއޮއްވާ ލިބުމަކީ ދަތިކަމެކެވެ. އެގޮތަކީ، އެއުޅަނދުފަހަރުވަނީ ވަކިޤަވާޢިދަކުން ވިޔަފާރިދަތުރަށް ހިފާފައެވެ. އިންޑިޔާގެ އައްސޭރިފަށުގެ ޝިޕިންގ އޮންނަނީ މިބޯޓުފަހަރުގެ މައްޗަށް ބަރޯސާވެފައެވެ. ރޭލާއި ލޮރީގެ ޚިދްމަތް އޮންނަނީ ވަރަށްކުޑަކޮށެވެ. މިހެންކަމުން މުދަލާއި ކާބޯތަކެތި އުފުލުން ބިނާވެފައި އޮންނަނީ، ކޯސްޓަލް ޝިޕިންގެމައްޗަށެވެ.

އިންޑިޔާގެ ކަނޑުގެސިފައިންގެ ތެރެއިން ރިޓަޔަރކޮށްފައިވާ ކޮމާންޑަރ ގިލްއާއި އޭނާގެ ޕާރޓްނަރެއް ކަމުގައިވާ ކުރީގެ ކަނޑުގެސިފައިންގެ އޮފިސަރ، ލެފްޓަނަންޓް ކޮމާންޑަރ ގުރްދާސް ޗާދާއާއި 1950 ވަނައަހަރުގެ ކުރީކޮޅުގައި، މުޙައްމަދު އަމީނާއި ބައްދަލުވެވަޑައިގަތެވެ. ވަރަށްފަހުން ކަނޑުގެސިފައިންގެތެރެއިން ވަކިވެފައިވާތީ، އެދެމީހުންގެއަތުގައި ފައިސާގެ ވަޞީލަތްތަކެއްނެތެވެ. ނަމަވެސް އިންޑިޔާސަރުކާރާ ގުޅުންއޮތެވެ.

މިމީހުން، 250،000 އިންޑިޔާރުފިޔާގެ އިންވެސްޓްމަންޓެއް ކުރެއްވުމަށް މުޙައްމަދު އަމީންއާ ވާހަކަދައްކައިގެން، ގިލް އަމީން ޝިޕިންގ ކޮންޕެނީ ލިމިޓަޑް ކިޔާކުންފުންޏެއްހެދިއެވެ. ޙިއްޞާތައް އޮތްގޮތް ކަނޑައެޅިގެން ހަނދާނުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ނުދެންނެވުނުކަމުގައިވީނަމަވެސް، އަޅުގަނޑުހިތުން އެއީ 70/30 ނުވަތަ 60/40 ގެމައްޗަށް ގިލް ގްރޫޕްގެ މައިގަނޑު ޙިއްޞާ އޮންނަގޮތަށާއި ދެންއޮތްބައި ދިވެހިސަރުކާރަށް އޮންނަގޮތަށެވެ.

ބޯޓުދެލި އަޅައިގެންދުއްވާ ދެބޯޓު އެކުންފުނިންގަތެވެ. އެތަނުން އެކައްޗަކީ ކުރީގައި އިންޑިޔާގެ ކަނޑުގެސިފައިން ބޭނުންކުރި ޓަގުބޯޓެކެވެ. މީތިބަދަލުކުރީ އެއްފަލްކާގައި މުދާ އުފުލާ "މާގްރެޓް ރޯޒް" ކިޔާބޯޓަކަށެވެ. އަނެއްބޯޓަކީ ގާތްގަނޑަކަށް 900 ޓަނުގެބޯޓެކެވެ. މިއީ ދާއަޅައިގެން މަސްހިފާބޯޓެކެވެ. އެބޯޓު ބަދަލުކުރީ މުދާއުފުލާބޯޓެއް ކަމުގައިވާ "ޝީލާ މާގްރެޓް" އަށެވެ.

އަޅުގަނޑަށް އެނގިފައިވާގޮތުގައި، މުޙައްމަދު އަމީން މިކުންފުނީގައި އިންވެސްޓް ކުރެއްވީ، މާލެއަށް މުދާއުފުލުމަށް ބޭނުން ބައެއްފަހަރު މިބޯޓުތައް ލިބޭނޭގޮތަށް ހަމަޖެއްސުމާމެދު މިސްޓަރ ގިލް އާއި ވަރަށްސާފުކޮށް ވާހަކަދެކެވި އެއްބަސްވެވިގެންނެވެ. ނަމަވެސް ޙިއްޞާދާރުންގެ ގިނަބަޔަކަށް ފެނުނީ މާލެއަށް މުދާއުފުލުމަށްވުރެ އިންޑިޔާކަނޑުގެ އެހެންތަންތަނަށް މުދާއުފުލުމަށެވެ. މިކަންމިހެންވީ މުޙައްމަދު އަމީން މިކަމާ ތަކުރާރުކޮށް އިންކާރުކުރައްވަމުން ގެންދަވަނިކޮށެވެ.

މިދެއުޅަނދު ދަތުރުކުރީ ކުފުރާ ހިފައިގެން ސިލޯނާއި އިންޑިޔާއަށެވެ. އިންޑިޔާގެ އައްސޭރިފަށު ކަނޑުތަކުގައި ދަތުރުކުރުމަށްފަހު އަނބުރާ ސިލޯނަށެވެ. އެދުވަސްވަރު އިންޑިޔާއަށް ޤަވާޢިދުން ކުފުރާއާއި ރަބަރު ގެންދެއެވެ. އަނބުރާ ގެންނަ މުދަލަކީ ބުންބާފިޔާއާއި ހަވާދުގެ ތަފާތުބާވަތްތަކެވެ. މިބޯޓުތައް މާލެއަންނަނީ ޙާލަކުން ފަހަރަކުކަމަށްވާތީ، މިކަމާ ގުޅިގެން މުޙައްމަދު އަމީންއާއި ކޮމާންޑަރ ގިލް އާއި ޗާދާ އާއި ދެމެދުގައި ހިސާބަކަށް ހަމަނުޖެހުންތައްއުފެދުނެވެ.

1953 ވަނައަހަރު މުޙައްމަދު އަމީން ވެރިކަމުން ދުރުކުރެވުނުފަހުން، އާ ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް އިބްރާހީމް ޢަލީ ދީދީ، މިކުންފުނީގެ ރައުސުލްމާލަށް މުޙައްމަދު އަމީން ދައްކަވާފައިވާ 250،000 އިންޑިޔާރުފިޔާ އަނބުރާލިބޭތޯ ވަރަށްމަސައްކަތްޕުޅު ކުރެއްވިއެވެ.

މިކަން ޙާޞިލްކުރެވުނީ މެސަރޒް ސީ.ޕީ.އޭ.ނަޔަރ އާއި، ޕީ.އެމް.ނަޔަރގެ އެހީއާއެކުގައެވެ. އެމީހުންނަކީ ކޮޅުނބުގައި ތިބޭ ގިލް އަމީން ޝިޕިންގ ކޮންޕެނީގެ އޭޖަންޓުންކަމުގައިވާތީއެވެ. ކޮންމެފަހަރަކު އެދެބޯޓު ކޮޅުނބުގައި ބަނދަރުކުރުމުން، މުދާއުފުލުމުން ލިބޭއަގުން ކުޑަމިންވަރެއް ދިވެހިސަރުކާރުގެ ރައުސުލްމާލު އަނބުރާދެއްކުމަށްޓަކައި ބަހައްޓައެވެ. (މިގޮތަށް ހަދައިގެން 1950ގެ އަހަރުތައް ނިމުނުއިރު، އެފައިސާ އަނބުރާލިބިއްޖެއެވެ).

އަޅުގަނޑު އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.އާއި ގުޅުމުގެކުރިން، ދިވެހިބޯޓުފަހަރުގެ ދަތުރުފަތުރުގެ ތާރީޚުގައި އަދި އިތުރުޙާދިސާއެއްހިނގިއެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ ރަސްކަމަކުން ޖުމްހޫރިއްޔާއަކަށް ބަދަލުވުމަށްފަހު، 1956 ވަނައަހަރުގެ ޑިސެމްބަރ މަހުގެ 15 ވަނަދުވަހު، ވަޒީރުލްއައުޒަމް އިބްރާހީމް ޢަލީ ދީދީ އާއި އިނގިރޭސީންނާ ދެމެދު، ރާއްޖޭގެ އެންމެދެކުނުގައިވާ އައްޑޫއަތޮޅުގެ ގަން އިނގިރޭސީން ކުއްޔަށްހިފުމާމެދު ޕްރެލިމިނަރީ އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކުރެވުނެވެ. (ގަމުގެވާހަކަ ފަހުންލިޔާނަމެވެ).

ގަން ކުއްޔަށްދިނުމުގެ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރެއްވިއިރު، މުދާއުފުލާ ކުޑަބޯޓެއް (އޮގްޒިލިއަރީ ސްކޫނަރ) މާލެއާ ކޮޅުނބާ ދެމެދު ދަތުރުކުރުމަށްދިނުމަށް، އިބްރާހީމް ޢަލީ ދީދީ އެދިވަޑައިގަތެވެ. އޭނާ ޚިޔާލުފުޅުކުރެއްވިގޮތަކީ، ވައިހުރި ގޮތެއްގެ މައްޗަށްބިނާކޮށް، ބޯޓުގައި އެއްކޮޅުދަތުރު ރިޔަލުގައިކުރާށެވެ. އަނެއްކޮޅުދަތުރުގައި އިންޖީނުބޭނުންކުރާށެވެ. މިގޮތުން ތެލުގެޚަރަދުކުޑަވެ، ރަނގަޅުކޮޅަށް ވައިބަދަލުވާންދެން ތިބެންޖެހުމުން ގެއްލޭ ވަޤުތު ސަލާމަތްކުރެވޭނެތީއެވެ. އިނގިރޭސި ސަރުކާރުން މިފަދަބޯޓެއްފެނޭތޯ ބައްލަވައިގެން އެފަދަބޯޓެއް ޔޫރަޕުން ފެނިވަޑައިގަތެވެ.

މިބޯޓަށްކީ "އަތިއްޔަތުއް ރަޙްމާން" އެވެ. (އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.އިން ކުރިންގެންގުޅުނު މިނަންކިޔާ ބޯޓުވަނީ ވިއްކާލާފައެވެ). މިބޯޓަށް ޑީސަލްތެޔޮ ބަރުކޮށްގެން ގެންދިޔައީ ގަމަށް ބާލާށެވެ. ރާވާފައިއޮތީ ގަންހެދުމުގެ މަސައްކަތުގައި ތެޔޮބޭނުންކުރާށެވެ. އޭގެފަހުން ބޯޓުދިޔައީ ކޮޅުނބަށެވެ.

އިނގިރޭސީންނާއެކު ސޮއިކުރެއްވި ގަމާބެހޭ "ހެޑްސް އޮފް އެގްރީމެންޓް" އަކީ، އިބްރާހީމް ޢަލީ ދީދީ ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްއަކަށް ހުނަނަވައިގެން ކުރެއްވި މަސައްކަތްޕުޅެކެވެ. އޭގެއަހަރެއްހާދުވަސްފަހުން، އިބްރާހީމް ނާޞިރު ވެރިކަމާ ޙަވާލު ވެވަޑައިގަތުމުން އިބްރާހީމް ޢަލީ ދީދީއަށް ލިބިވަޑައިގެންފައިވާ ބާރުކުޑަވިއެވެ. އެވަޤުތުންފެށިގެން، އެމް.އެން.ޓީ.ސީ./މާލެ ގެ އޭޖަންޓް ކަމުގައިވާ އެމް.އެން.ޓީ.ސީ./ކޮޅުނބަށް އިބްރާހީމް ނާޞިރު އެންގެވީ، އެބޯޓަށް އެއްވެސްމުދަލެއް ބަރުނުކުރުމަށެވެ. އެހެނީ ނާޞިރު ދެކެވަޑައިގެންނެވިގޮތުގައި، އިނގިރޭސީންނާއެކުގައި ވެފައިވަނީ އެމަނިކުފާނު ޤަބޫލުފުޅުނުކުރައްވާ ޙީލަތްތެރި އެއްބަސްވުމެކެވެ. އަދިއެބޯޓަކީ އެއެއްބަސްވުމުގެދަށުން ހޯދާފައިވާބޯޓެކެވެ.

4 ވަނަ ބާބު

އެޕްރެންޓިސް، 1956އިން 1958އަށް

މިކަންކަން އަޅުގަނޑަށްސާފުވީ، އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގައި މަސައްކަތްދަސްކުރަން އުޅުމުގެތެރޭގައެވެ. 78 ރެކްލެމޭޝަން ރޯޑް، ކޮޅުނބުގެ މަތީބުރީގައިހުރި އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ މައިއޮފީހަށް ވަނުމުން، ކުންފުނީގެ މެނޭޖިންގ ޑިރެކްޓަރ މިސްޓަރ ޕީ.އެމް.ނަޔަރ އޭނާގެ މޭޒާ ޖެހިގެންހުރި މޭޒުދޮށުގައި އިށީނުމަށް ބުނުއްވިއެވެ. ބައްޕަ އަޅުގަނޑަށް މާކުރީގައި ދެއްވާފައިވާ ނަޞޭޙަތް އެވަޤުތު އަޅުގަނޑުހަދާންވިއެވެ.

އަޅުގަނޑު ވަރަށްއަދަބުވެރިކަމާއެކު ނަންގަތީ، އެމޭޒުދޮށުގައި އިށީންނާނީ އަޅުގަނޑު އެކަމަށްކުފޫހަމަވީމާ ކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑު ފުރަތަމަ ކަންތައްތައް ދަސްކުރަންވާނީ އެންމެތިރިން ފެށިގެންނެވެ. މިއޮފީހަކީ، ޑަޗް މީހުންގެ އިސްތިޢުމާރީ ދުވަސްވަރުގައި، ފިހާރައާގެއާއެކުގައި އަޅާފައިހުންނަވައްތަރުގެ ޢިމާރާތެކެވެ. ތިރީފަންގިފިލާ އެއީ ފިހާރައެވެ. މަތީފަންގިފިލައަކީ ގެއެވެ. މައިއޮފީސް ހުންނަނީ މަތީބުރީގައެވެ. ތިރީބުރި ބޭނުންކުރަނީ ހިކިމަސް ބަހައްޓާ ގުދަނަކަށާއި، ބަނދަރުމަތީގެ(ވޯރފް) ސްޓާފް މަސައްކަތްކުރާތަނަކަށެވެ. އަޅުގަނޑު އިންނަން ބޭނުންވީ ތިރީބުރީގައި، މުދާއުފުލާމީހުންނާއި، މުދާ ބޯޓަށްއަރުވާ/ ބާލާ މީހުންނާއި، ވޯރފްކާތިބުންނާއި، ކަސްޓަމްބްރޯކަރުންނާއި، ބޯޓުގެފަޅުވެރީން މަސައްކަތްކުރާތަން ފެންނަހިސާބުގައެވެ. އޮފީހުމޭޒެއްގެ ދޮށުގައި އިނދެގެން، މީހުން ކަންތައްތައްކުރާގޮތް ދަހެއްނުކުރެވޭނެކަން އެއިރުވެސް އަޅުގަނޑަށްވިސްނުނެވެ. އަޅުގަނޑު ބޭނުންވީ، މުދާއެރުވުމާއި ބޭލުމުގައި ހިމެނޭ ހުރިހާކަމަކާއި، ބޯޓުފަހަރުގެ އޭޖަންސީއެއްގެ ހުރިހާމަސައްކަތެއް ދަސްކުރާށެވެ. އެހެންކަމުން މުދާއެރުވުމާއި ބޭލުމުގެކަންތައްތައް ކުރާކާތިބުންގެގާތުގައި ތިރީފަންގިފިލާގައި އަޅުގަނޑު އިށީންނާނެ ގޮނޑިއެއް ހޯދައިގެން، ބަލައި، އަޑުއަހައި، ސުވާލުކޮށްހަދައިގެން ކަންތައްތައް ދަސްކުރީމެވެ.

ކޮޅުބުގެ 70/80 ރެކްލަމޭޝަން ރޯޑުގައިހުރި އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ މިދެބުރިއިމާރާތުގައި ހިންގަމުންދިޔަ އޮފީހުން، މުދާއުފުލާ 75 ބޯޓު މެނޭޖްކުރަމުން ދިޔައެވެ.

އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ މުދާއެތެރެކުރުމުގެ މަސައްކަތްކުރަނީ ބޭރުގެކޮންޓްރެކްޓަރެކެވެ. އޮފީހުގެތިރީބުރީގައި ތިބެނީ މިކޮންޓްރެކްޓަރގެ ވޯރފްކާތިބުންނެވެ. މިމީހުންގެ އިސްމީހަކަށް ހުރީ، މަދަރްސާހިބް ކިޔާ ސިލޯނު މުސްލިމެކެވެ. އޭނާގެ ކާބަފައިންނަކީ ބޯޓުފަހަރުން މުދާބާލައިދޭބައެކެވެ. އަދިމީނާވެސް ކުރަމުންގެންދިޔައި މިޢާއިލީމަސައްކަތެވެ. އޭނާގެ އެހީތެރިންގެ ގޮތުގައިތިބި ހަތަރުސިލޯން މުސްލިމުންނަކީވެސް، ކާބަފައިންގެ ޒަމާނުއްސުރެ އެތައްޖީލެއް، މިގޮތަށް ބޯޓުފަހަރުން މުދާބޭރުކޮށް ރައްދުކުރުމުގެ މަސައްކަތުގައި އުޅެފައިވާމީހުންނެވެ. ފެންނަފެނުމުގައި މިމަސައްކަތަކީ މިމީހުން އެކަނިކުރާކަމެކެވެ. މޮނޮޕޮލީއެކެވެ.

ކައިރީގައިހުރި ސައިފިހާރައަކުން ސައިތައްޓެއް ބައެއްފަހަރުދީ، އަދި އެކިފަހަރު ފައިސާކޮޅެއްދީހަދައިގެން އަޅުގަނޑާއި މީނާއާ ރައްޓެހިކަންއުފެދުނެވެ. ވަރަށްއަވަހަށް އޭނާގެ ފުރިހަމައިތުބާރު އަޅުގަނޑަށް ލިބިއްޖެއެވެ. އަޅުގަނޑަށް އެއްވެސް އެއްޗެއް ދަސްކޮށްނުދިނުމަށް މަތީފަންގިފިލާގައި ތިބިމީހުން މީނާއަށްވަނީ އަންގާފައިކަމަށް މީނާބުންޏެވެ. މިއީ ކިހާވަރެއްގެ ޙަޤީޤަތެއްކަމެއް އަޅުގަނޑަކަށް އެއިރަކުނޭނގެއެވެ. މަތީގައިތިބެނީ މެނޭޖިންގ ޑިރެކްޓަރ ޕީ.އެމް.ނަޔަރ އާއި އެކައުންޓަންޓް ސީ.ޕީ.އޭ.ނަޔަރއެވެ. އަޅުގަނޑުފަދަ، މަސައްކަތް ދަސްކުރުމުގައި ތަމްރީންލިބުމަށް ގުޅިފައިހުރިމީހަކަށް މިގޮތަށް ކަންތައްކުރުމަކީ، އާދަޔާޚިލާފުގޮތެއްކަމަށް އަޅުގަނޑަށް އިޙްސާސްކުރެވުނެވެ. މިމީހުންނާއި ރައްޓެހިވަންދެން، އަޅުގަނޑަކީ އެތަނަށް ބޭނުންނުވާމީހެއްކަމުގެ އިޙްސާސްތައް އަޅުގަނޑަށްކުރެވުނެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ އާރަޙްމަތްތެރިޔާ މަދަރްސާހިބްއާއިއެކު، މުދާނެރުމުގައި ހިމެނޭ ކަސްޓަމްގެމުދާ އެތެރެކުރާފޯމް ފުރުމާއި، ކަސްޓަމް އޮފިސަރުން މުދަލުގެ އަގުތައްބަލައި އެކަށައެޅުމާއި، ޑިއުޓީދެއްކުމުގެ ހުރިހާކަމެއް ރަނގަޅަށް ދަސްކުރީމެވެ. މިކަންތައް ކުރުމާބެހޭ ހުރިހާ ފިޔަވަޅެއް ލިޔެފައިއޮތް ލުއިފޮތެއް ސަރުކާރު ސްޓޭޝަނަރއިން ގަންނަން ލިބޭކަން އަޅުގަނޑަށް އެނގިގެން އަޅުގަނޑު އެފޮތްގަތީމެވެ. މިފޮތަކީ އެއިން އަޅުގަނޑަށް ވަރަށްއެހީތެރިކަން ލިބުނުފޮތެކެވެ.

ކަސްޓަމުން މުދަލުގެ އަގުވަޒަންކޮށް އެންޓްރީތައް ބެލުމުގައިވަނީ ފާހަގަކުރެވޭ ވަރަށް ދޫދީފައެވެ. (ސިލޯނުގައި އެއިރު އޮންނަނީ ޖެނެރަލް އެގްރީމަންޓް އޮން ޓްރޭޑް އެންޑް ޓެރިފްސް، ގެޓް، ގެ ޤަވާއިދެވެ). އެއްދުވަހަކު، އަޅުގަނޑަށް މިމަސައްކަތް ހިނގާގޮތް ދަސްކޮށްދޭން، މަދަރްސާހިބްލައްވާ އެއްބަސްކުރެވުނެވެ.

އޭނާ އިމްޕޯރޓް އެންޓްރީ ފޯމް ފުރުމަށްފަހު، ކަސްޓަމްގެ ލޯންގރޫމްގައި (ދިގުކޮޓަރީގައި) ހުރި ފުރަތަމަކައުންޓަރަށް ހުށަހަޅައިފިއެވެ. ދިގުކޮޓަރިއަކީ ތަންތަންކޮޅުން ހުލުވާލާފައި ހުންނަ ދިގުކައުންޓަރެއްހުންނަ ކޮޓަރިއެކެވެ.

ފޯމާބެހޭގޮތުން ސުވާލުކުރުމަށްފަހު، ތިންވަނަކައުންޓަރަށް ފޮނުވައިފިއެވެ. ކުށެއްއޮތްނަމަ އެކަމެއްރަނގަޅުކުރުމަށްފަހު އަލުން ހުށަހެޅުމުން، މިފަހަރު 5 ވަނަކައުންޓަރުން ވަރަށްކުޑަސުވާލަކަށްފަހު ދޫކޮށްފިއެވެ.

އެންޓްރީ އަނބުރާގެނައުމަށްފަހު، އޭނާ ފޯމް އަލުންފުރާފައި އަނެއްކާވެސް ފުރަތަމަކައުންޓަރަށްލައިފިއެވެ. މުޅިންފާސްވެ، ސްޓޭމްޕްޖަހާފައިވާފޯމެއް އެންމެފަހުކައުންޓަރުން ބައިގަޑިއިރުގެތެރޭގައި ލިބޭނެކަމަށް އޭނާބުންޏެވެ. އެކަންވީ ހަމައެހެންނެވެ. އަދި އެއްވެސްއުނދަގުލަކާނުލައި އަޅުގަނޑުމެންނަށް މުދާބޭރުކުރެވިއްޖެއެވެ. ފެންނަފެނުމަށް އެފޯމް އަނބުރާރައްދުނުކުރާނެ ވަރުގެ "ފަރުވާ" އެއްކޮށްފައި ހުށަހެޅުނީއެވެ.

އަނެއްދުވަހު، އަޅުގަނޑުގެ އާއުސްތާޛު، މިކުޅިވަރުގެ އެންމެދަތި އަދި އުނދަގޫ ކަންތައްގަނޑު ދައްކައިދޭނެ ކަމަށް ބުންޏެވެ. ފޮތިތަކެއްގެ ފޯމް ފުރާފައި ހުށަހެޅިއެވެ. މުދަލާ ބެހޭގޮތުން މައްސަލައެއް ސާފުކުރަން ޖެހިފައިވާތީ، އެމުދާ ބަލަން ޖެހުނެވެ.

މިކަންކުރުމަށްޓަކައި ޖެހެނީ، މުދާ ބޯޓުންބާލައިގެން ގެންގޮސްފައިވާ ގުދަނުން ގެންނާށެވެ. މިކަންކުރުމަށް ޖެހެނީ އެފޮތި ހުރި ޕެކެޖް ވަކިކޮށް "ސާންޕަލް ގުދަނަށް" ގެންދާށެވެ. ކަސްޓަމްގެ އަގުބަލާމީހާ ފޯމްގައި ޖަހާފައިވަނީ، އެކަށީގެންވާ އަގެއްތޯ ބަލައި ޗެކްކުރާނެއެވެ.

ގަދައަވީގައި އެއްގުދަނުން އަނެއްގުދަނަށް، އަތްގާޑިޔަލެއްގައި ޕެކެޖެއްގެންދިއުމަކީ ވަރުބަލިކުރުވާ ކަމެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެކަންކުރަންޖެހެއެވެ. އެހެންކަމުން އަޅުގަނޑުމެން އެކަންކުރީމުއެވެ. އަގުބަލާ އޮފިސަރ އަގުބެލުމަށްފަހު، ފޯމުގައި ލިޔެފައިވަނީ ރަނގަޅުއަގުކަމުގައި ފާސްކޮށްފިއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް ޖެހުނީ، ޑެލިވަރ ކުރުމަށްޓަކައި އަނެއްކާވެސް އިމްޕޯރޓްފޯމް ފާސްކުރުމަށް ހުށަހަޅާށެވެ.

މުދާއެތެރެކުރާ ފަރާތްތަކުން މުދާކަސްޓަމުން ބަލައިފާސްކުރުމުގެ ދަތި، އުނދަގޫ އަދި ވަގުތުނަގާލާ މަސައްކަތް ކުރުމަށްވުރެ، 100 ރުފިޔާ ޚަރަދުކުރުމަށް ނިންމާނިންމުން ދެނެގަތުމަކީ ފަސޭހަކަމެކެވެ.

މަދަރްސާހިބްގެ އެހީއާއެކު އަޅުގަނޑު މަސައްކަތްކުރަމުންދިޔަނަމަވެސް، އަޅުގަނޑަށް އިތުރުތަޢުލީމް ބޭނުންވާކަން ވިސްނުނެވެ. އަޅުގަނޑުގެ މަސައްކަތަށް އެހީތެރިވެދޭނެ ޢަމަލީމާއްދާތަކެވެ. މިހެންވެ ކާތިބުންނާއި އެމީހުން ގުޅައިގެން މަސައްކަތްކުރާ ވިޔަފާރިވެރިން ކުރަމުންގެންދާ މަސައްކަތް ބެލުމަށްފަހު، ވެއްލަވައްތެ، ކޮޅުނބު 6 ގައިހުންނަ ސެވޯއި ސިނަމާ ކައިރީގައިހުރި ކޮލޮމްބޯ ޕޮލިޓެކްނިކްގައި އަޅުގަނޑު ބައިވެރިވެއްޖައީމެވެ. ކޮންމެދުވަހަކު ހަވީރު 5 ޖަހާއިރު އޮފީހުންނިމިގެން ބަހެއްގައި އަޅުގަނޑުދަނީ ޕޮލިޓެކްނިކަށެވެ.

މީލާދީން 20 ވަނަ ޤަރުނުގައި އާކޯއްޓޭ ބުރުޒު

އަޅުގަނޑު ބައިވެރިވި މާއްދާތަކަކީ، ބުކްކީޕިންގ (ހިސާބު ބެލެހެއްޓުން)، ކޮމާރސް އަދި ޓައިޕްކުރުމެވެ. ވަރަށްއަވަހަށް ޓައިޕްކުރަން ދަސްވެ، ވިޔަފާރީގެ މުޢާމަލާތްތައް ދޭހަވާންފަށައިފިއެވެ. އިންޓަރމީޑިއަޓް ފެންވަރާހަމައަށް ބުކްކީޕިންގގައި ބައިވެރިވެ އަޅުގަނޑުފާސްވެއްޖެއެވެ. މިކަންވީ ވަރަށްބޭނުންތެރިކަމަކަށެވެ. ނަތީޖާއެއްގެގޮތުން، ވަރަށްއަވަހަށް އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ ހިސާބުފޮތްތަކުގައި ލިޔެބެލެހެއްޓުމުގެ ޗާންސް އަޅުގަނޑަށްލިބިއްޖެއެވެ. ދަސްކުރިއެއްޗެހި އަޅުގަނޑަށް ބޭނުންކުރެވެއެވެ. އަޅުގަނޑު އަބަދުވެސް ފޮތްކިޔާހިތްވެއެވެ. އަޅުގަނޑު އެއްކޮޅުން އަނެއްކޮޅަށް ވަރަށްބޮޑަށް ހިތުދަސްކުރިފޮތެއް އަދިވެސް ހަދާންއެބަހުއްޓެވެ. އެފޮތުގެނަމަކީ "ހައި ރޯޑްސް އޮފް ލިޓްރެޗަރ" އެވެ.

ކޮޅުނބުބަނދަރުން އިންޑިއާއަށްފުރާ ބޯޓުފަހަރުގެ ފުރުވާލުމުގެ ކަންތައް ވަރަށްއަވަހަށް އަޅުގަނޑު ކުރަންފަށައިފީމެވެ. އެދުވަސްވަރު ކޮޅުނބުގައި ބޯޓުފަހަރު ކައިރިކުރާ މަގަތުފާލަމެއް ނޯވެއެވެ. މުދާބަރުކުރުމާއި ބޭލުމުގެމަސައްކަތްކުރަނީ މުދާބާލާ ބަނޑަށްއަރުވައިގެންނެވެ. ބަނދަރުން ބޭރަށްފުރުމުގެހުއްދަ، އެންމެފަހު ބަނޑުބަރުކުރުމުގެކުރިއަކުން ނުލިބެއެވެ. ޢާއްމު އުޅަނދަކަށް މުދާބަރުކުރުމަށް ގާތްގަނޑަކަށް ހަތަރު ފަސްދުވަސް ހޭދަވެއެވެ. އެއީ ރެއާދުވާލުގެ މަސައްކަތްކޮށް އަށެއްކަ ނުވަތަ ދިހަވަރަކަށް ދަންފަޅިއެވެ.

ދަސްކުރާ އެޕްރެންޓިސްއެއްގެގޮތުން، ތަނުގެ ލިޔެކިޔުންތަކަށް ވާގޮތްބެލުމަކީ އަޅުގަނޑު ކުރަންޖެހޭކަމެކެވެ. އެއީ ކަސްޓަމް ކަރުދާސްތައް، ލައިޓަރ ރަސީދުތަކާ (ބޯޓުގެ ނޯޓްތަކާ) އެކު، ކައްޕިތާނަށް ދީފައިވާ ބިލް އޮފް ލޭޑިންގެ ނަކަލު އޮންނާނީ އެތަންމިތަނަށް އުކާލާފައެވެ. ގިނަފަހަރަށް ފުރުވާލުމުގެ މަސައްކަތްކުރަނީ ރޭގަނޑުއެވެ. މިގަޑީގައި ކަސްޓަމްގެ މުދާ ބޭރުކުރާބައިގެ ޑިޔުޓީއޮފިސަރު ހުންނާނީ، ކަށަވަރުވެގެން ވާގޮތުގައި، ރާބޮއި އަމަލުވެގެންނެވެ. ނުވަތަ އޮންނާނީ ބިތްދޮށު ކޮޓަރީގައި ނިދާފައެވެ.

ހުރިހާލިއެކިޔުމެއް އެއްކޮށް، އެކްސްޕޯރޓް މުނިފާހާ އަޅައިކިޔުމަށްފަހު، ރޭގަނޑުގެ ޑިއުޓީއޮފިސަރު ހޭލެއްވުމަށް އަޅުގަނޑު ޢާއްމުކޮށްދަނީ، އޭނާ ހިތްހަމަޖައްސަން، ސައިތަށްޓެއް ހިފައިގެންނެވެ. އޭނާ ކަސްޓަމްއޮފިސަރގެ ތައްގަނޑު ހިފައިގެންއައިސް، ހުރިހާ އެއްޗެއް ޤަވާއިދުންހުރިކަމަށް ހުވާކުރާށޭ އަޅުގަނޑުގާތުގައި ބުނާނެއެވެ. އިތުރަށް މައްސަލަތަކެއް ނުޖައްސާ މުދާބޭރުކުރުމުގެ ހުއްދައަށް އެދޭފޯމަށް ކަޅިއެއްހިންގާލުމަށްފަހު، ތައްގަނޑުޖަހައި ސޮއިކޮށްލާނެއެވެ. ދެން އަޅުގަނޑު ފަލިޖަހާ ކުޑައުޅަނދެއްގައި ގޮސް ބޯޓުގެކައްޕިތާނުއަތަށް ފުރުމުގެހުއްދަ ރައްދުކުރަނީއެވެ.

އެހިސާބަށްދާއިރު ވަރަށް ވަރުބަލިވެފައިވީނަމަވެސް، އަޅުގަނޑުގެ މަސައްކަތް ނިމުނީއެއްނޫނެވެ. ބޯޓުގެވެރިފަރާތަށް ފޮނުވަންވާ މާސްޓަރޒްކޭބަލްގެކޮޕީއެއް ލިބެންދެން އަޅުގަނޑު މަޑުކޮށްގެންހުންނަންޖެހެއެވެ. އެއަށްފަހު، ހިނގާފައި ދާންޖެހެނީ ސެންޓްރަލް ޓެލެގްރާފްއޮފީހަށެވެ. ކޭބަލްފޮނުވުމަށްޓަކައެވެ. އަޅުގަނޑުހުންނަ ސޯސަންވިލާއަށް ދެވޭނެ ބަހެއްނެގޭނީ މިހުރިހާކަމެއް ނިންމުމަށްފަހުގައެވެ.

އެތަކެއް މަސްދުވަސްވަންދެން، ޕޮލިޓެކްނިކްގައްޔާއި އަޅުގަނޑުގެއޮފީހުގެ އުސްތާޒުންގެދަށުގައި ފިލާވަޅުތައް ލިބުމަށްފަހު ކަންތައްތައްވާގޮތާއި އެމް.އެން.ޓީ.ސީ. ހިންގުމުގައިހިމެނޭ ކަންތައްތައް ދޭހަވަމުންދާކަން އަޅުގަނޑަށް އިޙްސާސްކުރެވެން ފެށިއެވެ. އެންމެތިރީފަންގިފިލާގައި މަސައްކަތްކުރި އެތަކެއްމަސްދުވަހާއި، ދަސްކުރަން ބޭނުންވި އެއްޗެހި ދަސްވުމުން، އަޅުގަނޑު މީހަކަށްވިއެވެ.

1956 ވަނައަހަރު އަޅުގަނޑު ނަޔަރގެގާތަށްގޮސް، މަތީފަންގިފިލާގެ މޭޒުދޮށުގައި އިނދެގެން ކަންތައްތައްކުރަން އޭނާބޭނުންނަމަ، މިހާރުމިހިރީ ތައްޔާރަށްކަމަށް ބުނީމެވެ. އެއިރު، އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ އެތެރޭގެމަސައްކަތާއި ބޭރުގެމަސައްކަތްތައް ހިނގާގޮތް އަޅުގަނޑަށްއޮތީ ވަރަށްބޮޑަށް ދަސްވެފައެވެ. ނަޔަރަށްވުރެވެސް ރަނގަޅަށްއެނގެއެވެ.

އަޅުގަނޑު އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ އެޕްރެންޓިސްއަކަށްވަންއިރު، އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.އިން އުޅަނދުފަހަރު ޗާޓަރކުރަން ފަށައިފިއެވެ. މީގެތެރެއިން އެއްއުޅަނދަކީ ކޮޗިންގެ އެމްބެސެޑަރ ސްޓީމްޝިޕިންގ ކުންފުނީގެ "އެފިޖިނީ"އެވެ. މިއީ ކޮމާންޑަރ ކޮލިސް ހިންގާ ކުންފުންޏެކެވެ. ކަކިނާޑާއިން ހަނޑޫ ބަރުކޮށްގެން މިބޯޓު ބައެއްފަހަރު މާލެއާދެއެވެ.

ކޮމާންޑަރ ކޮލިސް ޕީ.އެމް.ނަޔަރއަށް ތަޢާރަފްކޮށްދިނީ ގިލް އަމީން ކުންފުނީގެ އުޅަނދުފަހަރުގެ މާސްޓަރއަކަށްހުރި ކައްޕިތާނު އާރ.އެސް.އޯޓްލީއެވެ. ޗާޓަރކުރުމުގެއަގުތައް ބޮޑުވެ ޙައްދުންނެއްޓުމުން، އަޞްލަށްރުޖޫޢަވެ މަސްއަލަޖެހިއްޖެއެވެ. މިކަންމިހެންވީ ދިވެހިރާއްޖެއޮތީ، ކޮމާންޑަރ ކޮލިސްގެ ބޯޓުގެ މައްޗަށް ބަރޯސާވެ އެނޫން އެހެންގޮތެއްނެތިގެންކަމަށް އޭނާއަށްވިސްނުމުން ކަމަކަށްވެސްވެދާނެއެވެ.

އަޅުގަނޑަށް އެޕްރެންޓިސްކަމުގެ ހުއްދަލިބިގެން މަސައްކަތްކުރިއިރު މަސްވެރިކަން ރަނގަޅުވެއްޖެއެވެ. އަދި ސިލޯނުސަރުކާރަށްގަންނަ މަހުގެއަގު މައްޗަށްހިނގައްޖެއެވެ. ސިލޯނުގެފެންވަރަށް ބަލާއިރު، މާރކަންޓައިލް ބޭންކްގެ ޓާރންއަރައުންޑް ވަރަށްބޮޑުވެއްޖެއެވެ. މިއަހަރުތަކުގެ ތެރޭގައި، ބޭންކްގެ ކޭޝިއަރުންނާއި ޝްރޮފް އާއި އަޅުގަނޑާ ދެމެދު ވަރަށް ގުޅުންބޮޑުވެއްޖެއެވެ.

ޝްރޮފްއަކީ ވަރަށްބާރުގަދަމީހެކެވެ. ބޭންކްމެނޭޖަރާއި ވިޔަފާރިކުރާ ނުވަތަ ދަރަންޏަށްފައިސާނަގާފަރާތާއި ދެމެދު ގުޅުންހިންގާ ފަރާތަކީ މީނާއެވެ. ބިމުގެ ވަރަށްގިނަ މޯގޭޖުތަކުގެ ޑިޕޮޒިޓްތައް މީނާބޭންކުގައި ބަހައްޓާފައިވެއެވެ.

ބޭންކްގެ ފަރާތުން ލޯނުދޫކުރުން ބިނާވެފައިވަނީ ޝްރޮފްކުޅޭ ދައުރުގެމައްޗަށެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނާއި މީނާއާއި ދެމެދު އޮތް ރަނގަޅުގުޅުމުގެ ސަބަބުން، ފުރަތަމަ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވަޤުތީލޯނެއްލިބުނެވެ. އެއީ 500،000 ސިލޯނު ރުފިޔާގެ ލޯނެކެވެ. މަސްވިއްކައިގެން ފައިސާ އަޅުގަނޑުމެންގެ އަތަށްލިބުމުގެކުރިން މާލެއަށް ކާބޯތަކެތި އަޅުގަނޑުމެންނަށް ފޮނުވެއެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ކުރިއަށްއެޅުނު ވަރަށްބޮޑު ފިޔަވަޅެކެވެ. އަދި މިކަމުން ދިވެހިރާއްޖެއޮތްޙާލަތަށް ވަރަށްބޮޑު ލުޔެއްލިބުނެވެ. މިފަދަލޯނުތަކާއި ކުރިއަށް ފައިސާލިބުން އިތުރުވުމުގެ ސަބަބުން، އަޅުގަނޑުމެންގެ ތަރައްޤީގެދުވެލި ހަލުވިވިއެވެ.

ވިޔަފާރިކުރާފަރާތެއްކަމުގައިވާ، އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.އާއި ސެންޓްރަލްބޭންކް އެކްސްޗޭންޖް ކޮންޓްރޯލް ޑިޕާރޓްމަންޓް އާއި ދެމެދުގައި، ޓްރޭޑަރޒް އެކައުންޓްގެ ނަމުގައި އެކައުންޓެއް ހިންގަމުންގެންދިޔައެވެ. މިކަން މިހެންވުމުގެ މައިގަނޑުސަބަބަކީ، 1950 ގެއަހަރުތަކުގެތެރޭގައި، ވިޔަފާރިއޮތީ ކޮންސައިންމަންޓްގެ ބިންގަލެއްގެމަތީގައި ކަމުންނާއި، މިކަންހިފަހައްޓަނީ، ލަންޑަންގައި އޮންނަ ސައިފަތްނީލަމުގައި ވިއްކުމަށްފޮނުވާ ސިލޯނުސައިފަތުގެ ކޮންސައިންމަންޓްތަކުން ކަމަށްވާތީއެވެ. ސައިފަތް ދަނޑުތަކުގެ ވެރިފަރާތާއި ހިންގާފަރާތަކީ އިނގިރޭސީންނެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެވިޔަފާރި، ކޮންސައިންމަންޓް އެކައުންޓިންގގައި ހިމެނިފައިވާތީ (އޭރު ބޭންކިންގ ޗެނެލްތައްނެތް) އެކްސްޗޭންޖް ކޮންޓްރޯލް ބޯރޑްގެ "ޖީ" ގޮތްޕާއި ސީދާގުޅައިގެން މަސައްކަތްކުރީމެވެ. މަހުގެކޮންސައިންމަންޓެއްލިބުމުން، ސީ.ޑަބްލިޔު.އީ.އަށް ފުޑް ކޮމިޝަނަރ ގެ ފަރާތުން ރައްދުކުރަމެވެ. ޕޭމަންޓް ސެޓްފިކެޓްއާއިއެކު، ޗެކަކުން ސީ.ޑަބްލިޔު.އީ.އިން ފައިސާދައްކައެވެ. "ޖީ" ގޮތްޕަށް ފޮނުވުމުން، ސެޓްފިކެޓްގައި އޮންނަޢަދަދު ވިޔަފާރިއެކައުންޓަށް ޖަމާކުރެއެވެ. އެއްވެސް އެއްޗެއް ބޯޓަކުން ފޮނުވާނަމަ، ނުވަތަ ފައިސާދައްކާނަމަ، އެކްސްޗޭންޖް ކޮމިޝަނަރގެހުއްދަ ކުރިންނަގަންޖެހެއެވެ. ފޮނުވާމުދަލުގެއަގު ނުވަތަ ދައްކާފައިސާ، ވިޔަފާރި އެކައުންޓުން އުނިކުރާނެއެވެ. ހިސާބުތައްހެދުމަށްފަހު، ހަތްދުވަހާއި ސާދަދުވަހުގެތެރޭގައި އެކައުންޓްގެބާކީގައި ހުރިޢަދަދާމެދު އެއްބަސްވަމެވެ. "ޖީ" ގޮފީގެ އޮފިސަރުންނާއި އަޅުގަނޑުމެންނާއި ދެމެދު ރަޙްމަތްތެރިކަމުގެ ރަނގަޅުގުޅުމެއް އުފެދިފައިވެއެވެ.

މާރކަންޓައިލް ބޭންކުންލިބުނު ދަރަނީގެވަޞީލަތުގެ (އޯވަރ ޑްރާފްޓް) ބޭނުންކުރުމަށްޓަކައި، ވިޔަފާރި އެކައުންޓްގައި އަރަނިބާކީއެއް އޮންނަންޖެހެއެވެ. ނަމަވެސް އަޅުގަނޑުމެން އުޅެންޖެހިފައިވާ ފަގީރު "އަތުން އަނގަޔަށް" ޙާލަތުން އަޅުގަނޑުމެންގެ ޓްރޭޑަރޒް އެކައުންޓް ގިނައިން އޮންނަނީ ދަރަނީގައެވެ. ކަންމިހެން އޮތުމާއެކު އެއެކައުންޓްގައި އަރަނި ބާކީއެއް ބޭއްވުމަށްޓަކައި ބޮޑުދަރަންޏެއް ނުވަތަ އެތައްކުދިކުދި ދަރަނިތަކެއް ޓްރޭޑަރޒް އެކައުންޓުން އުނިކުރަންޖެހުނެވެ. މިގޮތުން އަޅުގަނޑުމެން މުދާ ބޭރުކުރާއިރުއާއި، ބޯޓުފަހަރުގަންނައިރު އޯވަރޑްރާފްޓްގެ ބޭނުންކުރެވުނެވެ.

އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.އިން ގެންދިޔައީ ޖަރުމަނާއި ސިލޯނު ގުޅިގެން އުފައްދާފައިވާ ކުންފުންޏަކުން ކުއްޔަށް ބޯޓުފަހަރު ހިފަމުންނެވެ. އެކުންފުނީގައި އޮންނަނީ ތިންބޯޓެވެ. އެއީ "މެކްސް އާރލްޓް"، "ހޯރޝްޓް އާރލްޓް" އަދި "ހޫގޯ އާލްޓް" އެވެ. ކޮޅުނބުގައި އީސްޓަރން ސްޓާރލައިން ކިޔާ ކުންފުންޏަކުން ގެންގުޅޭ ދެބޯޓުއޮތެވެ. މިދެބޯޓަކީ "ސްޓާރލައިން ޓްރޭޑަރ" އާއި "ސްޓާރލައިން އެންޓަރޕްރައިސް" އެވެ. ބައެއްފަހަރު މާލެއަށް މުދާފޮނުވުމަށް މިދެބޯޓުވެސް ބޭނުންކުރީމެވެ.

އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ އެޕްރެންޓިސްއަކަށް އަޅުގަނޑުހުރިދުވަސްވަރު، ބަރުމާއިން ރާއްޖެއަށް ހަނޑޫ އެތެރެކުރަން ފަށައިފިއެވެ. މިކަންކުރުމަށް މެކްސް އާރލްޓް ބޭނުންކުރީމެވެ. މިދުވަސްވަރު ޔޫރަޕްގެ ޝިޕިންގ މާރކެޓްވަނީ ތަންކޮޅެއް ދަށަށްޖެހިލާފައި ކަމަށްވުމުން، އަޅުގަނޑުމެން 6 މަސްދުވަހުގެ މުއްދަތަށް އަޖުމަބަލައިލުމަށް، ޔޫރަޕުން ބޯޓެއް ޗާރޓަރ ކުރީމެވެ. އިތުރު 6 މަސްދުވަހަށް ޗާރޓަރުކުރުމުގެ ފުރުސަތުވެސް އޮންނަގޮތަށެވެ. މިއީ 1955 ވަނައަހަރު ބަނދެފައިވާ 3،000 މެޓްރިކްޓަން ހިކިބަރުދަނުގެ (ޑީ.ޑަބްލިޔޫ) އުޅަނދެކެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނާއި ހަމައަށް ބޯޓުގެނައީ ސީދާ ބޯޓުޔާޑުން ކޮޅުނބަށް ފުރަތަމަފަހަރުލިބި، އަދި ދެވަނަފަހަރު ދިގުމުއްދަތަށްވެސް ލިބޭގޮތަށެވެ.

މެކްސް އާރލްޓުން އަޅުގަނޑުމެން މާލެއިން ކޮޅުނބަށް، އެއަށްފަހު ކޮއްޗޭއަށް، ދެން ސޫތުކުޅިއަށް، އެއަށްފަހު ރަންގޫނަށްގޮސް އެނބުރި ކޮޅުނބަށާއި މާލެއަށް ވަށައިގެން ބުރުޖަހާގޮތަށް ފަށައިގަތީމެވެ. މިބޯޓުން ގާތްގަނޑަކަށް 800 މެޓްރިކްޓަނުގެ މުދާއުފުލެއެވެ. މިބޯޓު ކުއްޔަށްހިފީ، ކުރިންވެސް ބުނިހެން ވަށައިގެން ބުރުޖަހާގޮތަށެވެ. އެލިޒަބެތު ބޯޔީ ކުއްޔަށް ހިފާފައިވާގޮތަށް ދުވަހުކުއްޔަކަށް ދުވާލަކަށް 110 އިނގިރޭސި ޕައުންޑަކަށްނޫނެވެ. ރަންގޫނުން ހަނޑުލުގެ ބައިޝިޕްމަންޓެއް މާލެގެނެސް، ބާކީހުރިބައި ގޯންޏަށްއަޅައި އަދި ކޮޅުނބަށް މުގާއި ހައިވަކަރު ގެންނަމެވެ. ކޮއްޗޭއިން، ހިއްކި ޑިނގާއާއި ބޮނބިނަރު އަރުވައި ބަރުކޮށްގެން، އެއާއި ސޫތުކުޅިން އަރުވާ އުއި(ޔާރން) ބަރުމާއަށް އުފުލީމެވެ.

ބަރުމާގެ މުދާކޮންޓްރޯލްކުރަނީ، ބަރުމާގެ ޤައުމީޝިޕިންގ ކުންފުނިކަމުގައިވާ ފައިވް ސްޓާރލައިން އިންނެވެ. މިއީހޮވާފައިވާ (ނޮމިނޭޓް ކޮށްފައިވާ) މުދަލެވެ. އަދި މިހަމަޖައްސަނީ، ބަރުމާގެ ހަނޑުލުގެ ވިޔަފާރީގައި އެންމެ އިސްކޮށް ޙަރަކާތްތެރިވާ ގަންޖީޕްރޭމްޖީ އެންޑް ކޮންޕެނީގެ ކޭ.އެމް.މެހްތާ މެދުވެރިކޮށެވެ. މިއީ 1957 ވަނަ އަހަރުއެވެ. ރީޓެއިނަރ އާއި ކޮމިޝަން ލިބޭގޮތަށް، އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވެއްގގޮތުގައި މެހްތާ ޚިދުމަތްކުރަންފެށިއެވެ.

އެލިޒަބަތު ބޯޔީ އެއްއަހަރުދުވަހު ޗާޓަރަށް ގެންގުޅުނީމެވެ. އަދި 1،500 ހިކިބަރުދަންޓަނުގެ ސްޓީމަރ (ބޯޓުދެލިން ދުއްވާ) "ނޯރޑިކް ކުއީން" ކިޔާ ބޯޓެއްގަނެ، އެއަށް "މޯލްޑިވްސްޓާރ"ގެ ނަންދިނީމެވެ. މިދެބޯޓުންވެސް މާލެ އިން، ކޮޅުނބާއި އިންޑިޔާ އާއި ރަންގޫނާއި ދެމެދު ވިޔަފާރި ދަތުރުކުރީމެވެ. ޔޫރަޕްގެ ޗާޓަރު މާރުކޭޓު ރަނގަޅުވާން ފެށުމާއި ގުޅިގެން، އެލިޒަބަތު ބޯޔީ އަނބުރާ ޔޫރަޕަށް ދިޔުމަށް ދޫކުރުމަށްފަހު (11،000 ހިކި ބަރުދަން ޓަނުގެ "މޯލްޑިވް ކްރެސެންޓް" ހޯދީމެވެ. މިބޯޓު ގަތީ 10،000 އިނގިރޭސި ޕައުންޑަށެވެ. މިބޯޓަކީ ބޯޓުދެލި އަންދައިގެން ދުއްވާ ބޯޓެކެވެ. މިބޯޓުގެ އިންޖީނު ކަޅުތެޔޮ އަންދައިގެން ދުއްވާގޮތަށް ބަދަލުކުރުމަށް އިތުރު 30،000 އިނގިރޭސި ޕައުންޑް ޚަރަދުވިއެވެ.

އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގައި އެޕްރެންޓިސްއަކަށް އުޅުނު ދެއަހަރުގެތެރޭގައި، އަޅުގަނޑުގެމަސައްކަތް ދަސްކުރީމެވެ. ސިލޯނުގައި ހުންނަ ދިވެހިސަރުކާރުގެ ސަފީރު އޮފީހުގެ ކޮމާރޝަލް ސެކްރެޓަރީއެއްގެ މަޤާމަށް އިސްކުރުމުންވެސް އަޅުގަނޑު މަސައްކަތް ދަސްކުރަމުން ގެންދިޔައީމެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގައި އުޅުނުދުވަސްވަރު، އަޅުގަނޑުގެ ޚިދްމަތުގެ ރެކޯރޑް ކާޑު ނަންބަރު 00002 ގައި ލިޔެފައިވަނީ، ރަސްމީގޮތުން އަޅުގަނޑު މަސައްކަތް ފަށާފައިވަނީ 18 ޖުލައި 1958 ގައިކަމަށެވެ. އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގައި މަސައްކަތްކުރުމުގައި ހޭދަކުރި އަހަރުތައް އެއީ ސަރުކާރު މަސައްކަތްކަމުގައި ބައްލަވާފައިނުވާތީ އަޅުނގަނޑުގެ ޕެންޝަންގެ މުއްދަތަކަށް އެއަހަރުތަކެއް ނުގުނެއެވެ.

އެހެންކަމަށް ވީނަމަވެސް އެދެއަހަރުގެ ތެރޭގައި، އަޅުގަނޑަށް ދަސްވި އެއްޗިއްސަކީ އަޅުގަނޑުގެ ޤައުމަށް ކޮށްދިނުމަށް އިރާދާގައިއޮތް ކަންތައްތަކުގައި އަގުނުކުރެވޭނޭ ފިލާވަޅުތަކެކެވެ.

5 ވަނަ ބާބު

ކޮމާރޝަލް ސެކްރެޓަރީ، 1958އިން 1959އަށް

އަޅުގަނޑު ކުރިންދަންނަވާފައިވާ ސިޔާސީހަލަބޮލިކަން ރާއްޖެއަށްއައީ، އެއްވެސްފަރާތަކާއި މަޝްވާރާކުރެއްވުމަކާއިނުލައި އިބްރާހީމް ޢަލީ ދީދީ އަމިއްލަފުޅަށް އައްޑުއަތޮޅު ގަން އިނގިރޭސިސަރުކާރަށް ކުއްޔަށްދެއްވުމަށް ނިންމެވުމާގުޅިގެންނެވެ. މިއީ ރައްޔިތުންގެމަޖްލިސުންނާއި ވަޒީރުންގެމަޖްލިސުން އެންމެހާމެންބަރުން އިޢުތިރާޒު ކުރެއްވިކަމެކެވެ. ނަތީޖާއެއްގެގޮތުން، އިބްރާހީމް ޢަލީ ދީދީއަށް މަޖްބޫރުވެވަޑައިގަތީ އިސްތިޢުފާދެއްވާށެވެ.

ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްގެ ނާއިބުގެމަޤާމުގައިހުންނެވި އިބްރާހީމް ނާޞިރު 1957 ވަނައަހަރުގެ ޑިސެމްބަރުމަހު ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްގެމަޤާމާއި ޙަވާލުވެވަޑައިގަތެވެ. އެއިރުއެމަނިކުފާނުގެ އުމުރުފުޅަކީ 31 އަހަރުފުޅެވެ. އަޅުގަނޑުގެ އުމުރަކީ 18 އަހަރެވެ. ނަމަވެސް އޭގެކުޑަދުވަސްކޮޅެއްފަހުން އަޅުގަނޑުގެ 19 ވަނަ އުފަންދުވަސް ފާހަގަކުރީމެވެ.

އެދުވަސްވަރު ކޮޅުނބުގައި ހުންނެވި ދިވެހިސަފީރަކީ އަޙްމަދު ޙިލްމީ ދީދީ އެވެ. އަޅުގަނޑު ދިވެހިސަރުކާރުގެ ކޮމާރޝަލް ސެކްރެޓަރީއަކަށް ރަސްމީގޮތުން ޢައްޔަންކުރައްވާފައިވީނަމަވެސް، އަޅުގަނޑު މަސައްކަތްކުރަނީ އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގައެވެ. ކޮންމެދުވަހަކު ހެނދުނު އެއްގަޑިއިރު އަދި ހަވީރު ބައިގަޑިއިރަށް އަޅުގަނޑު މެލްބާރން އެވެނިއުގައި ހުންނަ ސަފީރު އޮފީހަށް ދާންޖެހެއެވެ. އެއީ މެސެޖްތައްބަލައި، ސަފީރު އޮފީހަށް ގަންނަންޖެހޭ އެއްޗެހި ގަތުމުގެ ކަންތައް ރޭވުންފަދަކަންތައްތައް ކުރުމަށެވެ.

އަޅުގަނޑު އެމަޤާމަށް ޢައްޔަންކުރިއިރު، ރަސްމީގޮތުން އަޅުގަނޑުގެ ޢުމުރަކީ 23 އަހަރުކަމަށް އޮވެއެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ވިސްނުމުގައިވެސް އަޅުގަނޑަކީ އެޢުމުރުގެމީހެކެވެ. އަޅުގަނޑަކީ އަދިރަނގަޅަށް ނުކަނޑައި ނުވަތަ އޮފުނުކޮށްހުރި އަލިމަހެއްކަމަށް ބެލެވިފައިވެއެވެ. އަޅުގަނޑަކީ ވަރުގަދަ އަދި ގޮތްދޫނުކުރާ މީހެއްކަމަށްވަނީވެފައެވެ. އެއީ ބޯޓުފަހަރުގައި އުޅޭ ބޯޓުގެ ފަޅުވެރިންނާއި، ސްޓެވެޑޯރ އިންނާއި، ބަނދަރުގައި މަސައްކަތްކުރާ ޙީލަތްތެރި އޮފިސަރުންނާއި މުޢާމަލާތްކުރަން ޖެހިފައިވުމުންނެވެ. އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގައި އުފުލަންޖެހުނު މަސްއޫލިއްޔަތުގެ ސަބަބުންވެސް އަޅުގަނޑުގެހުރީ ޢުމުރަށްވުރެ ދޮށީވިސްނުމެކެވެ.

1958 ވަނައަހަރު، އެއްދުވަހަކު ގާތްގަނޑަކަށް ހަވީރު 5.30 އެހައިކަށްހާއިރު، އަޅުގަނޑު ސަފީރު އޮފީހަށް ވަދެލީމެވެ. ވަޔަރލެސް އޮފިސަރ އެއިރު އެތާހުއްޓެވެ. (އެއިރުވެސް ދިވެހިރާއްޖެއާ ގުޅަނީ މޯރސް ކޯޑް ބޭނުންކޮށްގެންނެވެ.) އޭނާ ގާތުގައި ކަންތައްތައްކިހިނެއްތޯ އަހާލީމެވެ. އޭނާ އަޅުގަނޑުގާތުބުނީ، ޓްރޭޑް ކޮމިޝަނަރގެ އަރިހަށް އޮތް އަވަސްމެސެޖްއެއް އެބައޮތްކަމަށެވެ. އެއީ މަޢުލޫމާތުކޮޅެއް ބޭނުންވެގެން ފޮނުވާފައިވާ މެސެޖްއެކެވެ.

އޭނާ އަޅުގަނޑުގާތުގައި ބުނީ، މާލޭގެ ވަޔަރލެސް އޮޕަރޭޓަރ މިމެސެޖްގެމަތިން ތަކުރާރުކޮށް ހަނދާންކޮށްދެމުން އެބަގެންދާކަމަށެވެ. ނަމަވެސް ޓްރޭޑް ކޮމިޝަނަރ އެދުވަހަށް މަސައްކަތް ނިންމަވާލެއްވުމަށްފަހު ވަޑައިގެންފައިވާތީ، އޭނާއަށް މިކަމުގައި ކުރެވޭނެ އެއްވެސްކަމެއްނެތްކަމުގައި އޭނާބުންޏެވެ. އަޅުގަނޑު އޮފީހުގައިހުއްޓާ ރޭޑިއޯއަށް ކޮންމެވެސް ދިރުމެއް އަތުވެއްޖެއެވެ. މޯސްކޯޑު އީތަރގައި ތެޅެމުންދާއަޑު މެސެޖްގެ އަވަސްކަން ދޭހަކޮށްދެއެވެ.

އެއީ ސީދާނާޞިރުގެ މެސެޖެކެވެ. ވަޤުތުން އެމަޢުލޫމާތު ބޭނުންފުޅުވެގެންނެވެ. ވަޔަރލެސް އޮޕަރޭޓަރ، ޓްރޭޑް ކަމިޝަނަރ ވަޑައިގެންނެތްވާހަކައާއި، އަޅުގަނޑު އެވަގުތު އޮފީހުގައިހުރިވާހަކަ ޖަވާބުގައިދެންނެވިއެވެ. ޖަވާބުވަރަށްކުރެވެ. މޯސްކޯޑުގެ ދެތިންއަޑުކޮޅެވެ.

އަޅުގަނޑުގެފޯނުގެ އަތްގަނޑުހިއްލާލުމަށްފަހު ދެތިންކޯލު ގުޅާލައިގެން ބޭނުންވިމައުލޫމާތު ހޯދީމެވެ. (އެއީ އެއްޗެހިތަކެއްގެ އަގުބެއްލެވުމަށެވެ). ނޯޓުފޮތެއްގައި ލިޔެލުމަށްފަހު މެސެޖް ފޮނުވާލުމަށް އޮޕަރޭޓަރއަތަށްދިނީމެވެ.

ދުވަސްކޮޅެއްފަހުން އަނެއްކާވެސް މައުލޫމާތުކޮޅެއް ބޭނުންފުޅުވެގެން މެސެޖެއްއައެވެ. މިފަހަރު މެސެޖްއޮތީ އަޅުގަނޑަށެވެ. އަޅުގަނޑު އެމެސެޖްގައި އަންގަވާފައިވާކަންތައްކުރީމެވެ. ފަހުން އެކަމުގެމަތިން ހަނދާނެއްވެސްނެތެވެ. ނަމަވެސް ނާޞިރު ހަނދުމަފުޅުހުރީތާއެވެ! މައުލޫމާތު ހޯއްދެވުމަށްފޮނުއްވާ ހުރިހާމެސެޖް ހުންނަނީ ޓްރޭޑް ކޮމިޝަނަރގެ ބަދަލުގައި އަޅުގަނޑަށް އެޑްރެސްކުރައްވާފައެވެ. މިކަމުން އަޅުގަނޑަށް ކުޑަކޮށް އުނދަގޫވެ ލަދުގަންނަގޮތްވިއެވެ. އަދި ސަފީރު ކުރައްވަންޖެހޭ ކަންތައްތަކާ އެއްވެސްޙާލަތެއްގައިބެހޭކަށް އަޅުގަނޑު ބޭނުމެއްނުވެއެވެ. ނަމަވެސް، އަމުރުއަންނަނީ އެންމެމަތިންކަމަށްވާތީ އަޅުގަނޑަކަށް ބަހެއްބުނެވޭކަށްނެތެވެ.

ނާޞިރަކީ މީހުންގެފަރާތުން ކުށްކުރުން އެއްގޮތަކަށްވެސް ތަޙައްމަލްނުކުރައްވާ ބޭފުޅެއްކަން ވަރަށްއަވަހަށް އަޅުގަނޑަށް ދަސްވެއްޖެއެވެ. އެމަނިކުފާނު ބޭނުންފުޅުވާނީ ޞައްޙަމައުލޫމާތެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ ވަރަށްތޫނު އަދި ކަންތައްތައް ނިންމެވުމުގައި ކުޅަދާނަ ބޭފުޅަކަށްވެފައި، އެމަނިކުފާނަށް މަޝްވަރާއަރުވާ މީހުންވެސް، އެމީހުން ކުރަންޖެހޭކަންތައްތަކާއި އެއްޗެއް ރަނގަޅަށްދަތުން ނޫންގޮތެއް ޤަބޫލުފުޅެއްނުކުރައްވާނެއެވެ. ވީމާ އަޅުގަނޑު މިގޮތަށްކަންތައްތައްކުރީމެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑު ކުރާކޮންމެކަމެއް ކުރަނީ ޝައުޤުވެރިކަމާއިއެކުކަމަށްވެފައި، ޖަވާބުތައް އެނގެންވެސްބޭނުންވާތީއެވެ.

އަޅުގަނޑު ކުރާމަސައްކަތުގެބާވަތުން، ކޮޅުނބުގައި މުދާދޫކުރާ ސަޕްލަޔަރުންނާއި އެހެންމީހުންގެ ވިއުގައެއް އަޅުގަނޑަށްވަނީ ޤާއިމްކުރެވިފައެވެ. އަދި ކޮޅުނބުގައި ދިވެހިރާއްޖެއާއިގުޅިގެން ހިނގާ ވަރަށްގިނަކަންތައްތައް އަޅުގަނޑަށް ފުދޭވަރަކަށް އެނގެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަށް މަންފާކުރާނެގޮތަށް ޙާލަތު ރަނގަޅުކުރާނެ ކިތަންމެ ދާއިރާތަކެއް އަޅުގަނޑަށްފާހަގަކުރެވުނެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ހުންނަ ޝައުގުވެރިކަމާ މެދު ނާޞިރު އުފާފުޅުވާކަމަށް އަޅުގަނޑަށް އިޙްސާސްކުރެވުނެވެ.

އެދުވަސްވަރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ އާބާދީއަކީ 80،000 އެވެ. އަދި އަހަރެއްގެމައްޗަށް ލިބޭއާމްދަނީއަކީ 2.5 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ ތަރައްޤީކުރެއްވުމަށް ނާޞިރުގެ ވަރަށްގިނަޚިޔާލުފުޅުތައް ހުއްޓެވެ. އަދި މާލޭގައި ރަނގަޅު ބަނދަރެއް އޮތުމަކީ އެންމެފުރަތަމަ ބޭނުންވާ ކަންތައްކަން އެމަނިކުފާނު ދެނެވަޑައިގަތެވެ. އެދުވަސްވަރު ބޯޓުފަހަރު އޮންނަނީ ގޮނޑުދޮށުގައި ނުވަތަ ތަންކޮޅެއްދުރުގައި އަޅާފައެވެ.

އެތެރޭ ބަނދަރުހެދުމަށް ދިރާސާއެއް ކުރުމަށްޓަކައި މާލެ އައިސްހުރި އިނގިރޭސި އިންޖިނޭރަކާ ގުޅައިގެން މަސައްކަތްކުރުމަށް އަޅުގަނޑަށް އެންގެވިއެވެ. މިއީ ހަމައެކަނި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޙާލަތު ބަލައިލުމަށް ލިބުނު ފުރުޞަތެއްނޫނެވެ. އަދި ހިނގައިދިޔަ ކަންތަކަށް ވިސްނާއިރު، "ﷲ ގެ ނިންމެވުމަކީ މީހަކަށް އެނގޭނެއެއްޗެއްނޫން" ކަމުގެ ދަލީލެކެވެ.

މިހެން މިދެންނެވީ މީހެއްގެ ޙަޔާތުގައި ދިމާވެދާ އަނެކާއަކީ، ބައެއްފަހަރު އެމީހެއްގެ މުސްތަޤްބަލް ބައްޓަންކުރުމުގައި އެހީތެރިވެދޭނެ ފަރާތަކަށްވެދެއެވެ. ޚުދުއިބްރާހީމް ނާޞިރާއި އެއްކޮޓަރީގައި ސޯސަންވިލާގައި ހުންނަންޖެހުމާ ގުޅިގެން އަޅުގަނޑަށް މިކަންވަނީ ތަޖްރިބާކުރެވިފައެވެ.

އިނގިރޭސި އިންޖިނޭރާއެކު ވާހަކަދެއްކުމަށް އަޅުގަނޑު މާލެއަށް ދަތުރުކުރީމެވެ. މިކަމާމެދު އިތުރަކަށް ނުވިސްނަމެވެ. އެތަކެއްއަހަރުފަހުން، ހަމަ އެއިންޖިނޭރާ އަޅުގަނޑާ ހޮންގކޮންގުން ދިމާވިއެވެ. އަދިއޭނާއަކީ އަޅުގަނޑުގެ ޙަޔާތުގައި މުހިންމު ދައުރެއް ކުޅުނު މީހަކަށްވިއެވެ.

ވާހަކަދައްކައިގެން ނުވަތަ މަޝްވަރާކޮށްގެން ކަންކަމަށް ޙައްލު ހޯދުމަކީ، އަޅުގަނޑުގެ ޅަފުރާގައި ދަސްކޮށްފައިވާ ފަދައިން ފަސޭހަ ނުވަތަ ސާދާކަމެއްނޫނެވެ. ތިމާއާއެކު ވާހަކަދައްކަންޖެހޭ އަނެއްފަރާތަކީ އިތުބާރުކުރެވޭ ފަރާތެއްކަން ދަތުމަކީ އެކަމުގައި އެހީތެރިވެދޭނެކަމެކެވެ. ކުރިން އިޝާރާތްކޮށްފައިވާ އިންޖިނޭރާއެކު އަޅުގަނޑަށް ކުރެވިފައިވާ ތަޖްރިބާތައް ވަރަށްބޮޑު އެހީއަކަށްވިއެވެ.

ވިދިގެން އައިއަހަރު (1959 ވަނަ އަހަރު)، ވާހަކަދެއްކުމުގެ ހުނަރުވެރިކަން ދަތުމުގެ މުހިންމުކަން އަޅުގަނޑަށް ދޭހަވިއެވެ. ނާޞިރުގެ ނާއިބު އިބްރާހީމް ރަޝީދުގެ އަރިހުގައި މަސްވެރިކަމާބެހޭ މަޝްވަރާތަކެއްގައި ބައިވެރިވުމަށް އަޅުގަނޑަށް ޓޯކިޔޯއަށް ދާން ޖެހުނެވެ.

ކޮޅުނބުގައި މަސްވެރިކަމުގެ ދާއިރާގައި މަސައްކަތްކުރާ ބައެއްފަރާތްތައް އަޅުގަނޑު ދަންނަމެވެ. އަޅުގަނޑުގައިވަނީ ކަންތައްތައްހޯދައި ޢިލްމުއުގެނުމުގެ އާދަހިފާފައެވެ. އަޅުގަނޑަކީ މީހުންނާ ބައްދަލުކުރާހިތްވާމީހަކީމެވެ. އަދި މީހުންގެ ސިކުނޑި "ކޮނެގެން" ލިބޭމަޢުލޫމާތެއް، ފަހުން ބޭނުންކުރެވިދާނެކަމަށް، ހޯދަން ބޭނުންވާމީހެއްވެސްމެއެވެ.

ޓޯކިޔޯއަށް ދާންޖެހިދާނެވާހަކަ އިވުމާއެކު، މަސްވެރިކަމުގެ ޞިނާޢަތާގުޅޭގޮތުން ލިބެންހުރި ހުރިހާމައުލޫމާތު އަޅުގަނޑު ހޯދީމެވެ. އަދި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ބޭނުންވަނީ ކޮންކޮން ކަމެއްކަން ދެނެގަތީމެވެ. ދަސްވި ނުވަތަ ދޭހަވިއެއްޗެހި އަޅުގަނޑު ދައްކާ ވާހަކަތަކުގައި ހިމެނުމައްޓަކައެވެ.

ދެފަރާތުން އެއްބަސްވުމަކަށް އައުމަށްޓަކައި ވާހަކަދެއްކުމަށް ކަނޑައެޅިގެން ވަކިހުނަރުތަކަކާއި، ޢިލްމާއި، އަދި އެއަށްވުރެވެސް ބޮޑަށް ޢަމަލީ ތަޖްރިބާ ބޭނުންކަމުގައިވީނަމަވެސް، މިކަމުގައި ވަކިޚާއްޞަ އުކުޅުތަކެއް ގެންގުޅުން ވަރަށް މުހިންމެވެ. އަޅުގަނޑު ވިސްނި ގޮތުގައި، ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ކިތަންމެ ކުޑަނަމަވެސް މިނިވަން މުސްތަޤިއްލު ޤައުމެކެވެ. ވިޔަފާރި ހިންގުމުގައި ކުންފުންޏެއްގެގޮތުގައި މަސައްކަތްކުރަންޖެހުނު ކަމުގައިވީނަމަވެސް، ރާއްޖެއަކީ ވިޔަފާރި ކުންފުންޏެއްނޫނެވެ. މިނިވަން މުސްތަޤިއްލު ޤައުމެއްގެ ޙައިސިއްޔަތުގެ މަންފާ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ލިބިގެންވެއެވެ. މިގޮތުން، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ބާރު ބޭނުންކުރެވި، ނުވަތަ ބޭނުންކޮށްގެން، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ފަހިވާގޮތަށް ވާހަކަތައް ކުރިއަށްގެންދެވިދާނެއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތެއް ހޯދައިދިނުމަށް އަޅުގަނޑުވަރަށް ބޭނުންވިއެވެ. ރާއްޖެއާމެދު ހުންނަ ވަރުގަދަ ޖަޒްބާތެއްގެ ސަބަބުންނެވެ. ޤައުމަށްޓަކައި އެކަންޏެއްނޫނެވެ. އާޚިރުނަތީޖާގެގޮތުން، އަގުހުރި ކަންތައްތަކެއް ޙާޞިލްކުރުމަށެވެ. އަޅުގަނޑު ޤައުމަށްޓަކައި ކުރިއެއްވެސްކަމެއްގައި ޒާތީ ނުވަތަ އަމިއްލަ މަންފާއެއް ކުރާނެގޮތަކަށް ކަންކަން ކޮށްފައެއްނުވާނެއެވެ. ކަންކޮށްފައިވާނީ މިނިވަން މުސްތަޤިއްލު ޤައުމެއްގެގޮތުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ޙައްޤުއެއްޗެއް ހޯދުމަށެވެ.

މިގޮތަކީ 21 ވަނަ ޤަރުނުގެ ޒުވާނުން ޙައިރާންކުރުވަނިވިކަމަކަށް ވެދާނެއެވެ. އެއީ މައިންބަފައިން ނުވަތަ ސަރުކާރުގެ ފަރާތުން އެކުދިންގެ ހުރިހާބޭނުންތައް ފުރިހަމަކޮށް ފޯރުވައިދޭތީއެވެ. އެޒުވާނުންނަކަށް ދިވެހިރާއްޖެ ކުރީގައިއޮތް ފަޤީރުޙާލަތެއް ނުވިސްނޭނެއެވެ. އަދި ކާމިޔާބާއެކު ޤައުމުތަރައްޤީވެ، ކުރިއަރާފައި މިވަނީ، ވޭތުވެދިޔަ ފަންސާހަކަށް އަހަރުގެ ތެރޭގައި ކަމެއްވެސް ނޭނގޭނެއެވެ. 1970 ގެއަހަރުތައްހާ ކައިރި މާޒީއެއްގައިވެސް ދިވެހިރާއްޖޭގައި އެންމެ ބޭންކެއްވެސްނެތި އޮތް ދުވަސްވަރެއް ހިތަކަށް ނުގެނެވޭނެއެވެ.

ޤައުމުގެ ކުރިއެރުން އޮތީ، ފުރުޞަތެއްއޮތްކަން ފެނި، އެކަން ދެނެގަނެ، އެކަމާއިމެދު ކަމެއްކުރި ފަރުދުންގެ އަތްމަތީގައެވެ. ކުރިއަށްދިޔުމުގައި އަޅުގަނޑުމެންނަށް ޖެހުނީ، ގަދަކަމުން ކޮއްޕައިގެން، ކޮންމެ އިންޗިއެއްވެސް ހޯދާށެވެ. ކާމިޔާބުނުވުމަކީ ނެތްކަމެއްކަމުގައިބަލައިގެން ކުރިއަށްދާށެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ވެރިއަކަށްހުންނެވި ނާޞިރަކީ އެފަދަބޭފުޅެކެވެ. އާޚިޔާލުތައް އަޑުއައްސަވާ ބޭފުޅެކެވެ. އެޚިޔާލުތަކަށް އަމަލީ ސިފަގެންނެވުމަށް ބިރުފުޅުގެންވަޑައިނުގަންނަވާ ބޭފުޅެކެވެ. މިގޮތަށް ކަންކުރުމުގައި އެމަނިކުފާނާއިއެކު ބައިވެރިވުމަކީ، އަޅުގަނޑަށް ފެނުނު ގޮތުގައި، އަޅުގަނޑުމެންގެ ވާޖިބެކެވެ.

ޤައުމަށް ފާގަތިކަންހޯދުމުގައި، އަޅުގަނޑުމެންނަށްލިބުނު ކާމިޔާބީ މިއަދުގެޒުވާނުންދެކޭ "ފަސޭހަ ފައިސާ" ކަމަށްވުމަކީ އަޅުގަނޑުމެން ވިސްނިގޮތާ މުޅިންޚިލާފުކަމެކެވެ. އަދި ޤައުމުގެކުރިއެރުންހޯދުމަށް މަސައްކަތްކުރި އަޅުގަނޑުމެންގެ ޖީލުގެ މީހުންގައި އަށަގެންފައިވާ ޤައުމީވާޖިބާ މުޅިންތަފާތުކަމެކެވެ.

އެދުވަސްވަރުގެ މުސާރަތައް ނުހަނު ކުޑަކަމާއެކު، ސިވިލް ސާރވަންޓުންނަށް އެހެންވަޒީފާ އަދާކުރެވެއެވެ. ޙަޤީޤަތުގައި ދިރިއުޅުމުގެ ޒަރޫރީ ބޭނުންތައް ފުއްދުމަށްޓަކައި، ސަރުކާރުގެ މުވައްޒަފުންނަށް ދެވަނަވަޒީފާއެއް އަދާކުރަންޖެހެއެވެ.

މަސައްކަތްކުރާ ގަޑިތަކަކީ ހެދުނު 7.30 އިން މެންދުރު 12 އަށާއި، މެންދުރުފަހު 2 އިން 4 އަށެވެ. އަމިއްލަ މަސައްކަތްކުރާ ތަންތަނުގައި (މެންދުރުފަހަށް މެދުކަނޑާލުމަށްފަހު) ހަވީރު 6 ޖަހާއިރު އޮފީސް ހުޅުވުމަކީ އާންމުކަމެކެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ފަދަ އެއިރުގެ ޒުވާނުންގައި މަސައްކަތްކުރުމުގެ ސުލޫކީ މިންގަނޑެއްއޮވެއެވެ. މިއީ މިއަދުގެޒުވާނުންގައި އަށަގެންފައިނުވާކަމެކެވެ.

ދިވެހިކަނޑުތަކުގައި މަސްވެރިކަން ކުރުމުގެ ވާހަކަތައް ދެއްކުމަށްޓަކައި، އޭނާގެ ނާއިބުގެ އަރިހުގައި ޖަޕާނަށް ދިއުމަށް ނާޞިރު އެންގެވުމުން، އަޅުގަނޑުގެ ހުރިހާ ހުސްވަޤުތެއް ހޭދަކުރީ، އެކަމާގުޅޭ މައުލޫމާތުތައް ހޯދުމުގައެވެ. މަސްއަލާއާއިމެދު ފުރިހަމައަށް ވާހަކަދައްކައި ދިވެހިރާއްޖެއަށާއި އަޅުގަނޑުމެންނާ އެކު މަސައްކަތްކުރާ ޖަޕާނުގެ ބައިވެރީންނަށްވެސް ފައިދާވާ ގޮތަށް އެއްބަސްވާންޖެހެއެވެ.

މިދުވަސްވަރުވެސް ދިވެހިރާއްޖެ އޮތީ އިނގިރޭސީންގެ ޙިމާޔަތުގެ ދަށުގައި ކަމަށްވާތީ، ޚާރިޖީ ހުރިހާކަމެއް ކުރަނީ އިނގިރޭސީންނެވެ. މިހެންކަމުން ދިވެހިސަރުކާރާއި އެހެން ސަރުކާރަކާއި ދެމެދު، އެއްވެސް މުއާމަލާތެއް ކޮށް އެއްބަސްވުމެއް ވެވޭނީ އިނގިރޭސީންގެ ހުއްދަ ލިބިގެންނެވެ.

ޓޯކިޔޯގައި އަޅުގަނޑުމެން ޖަޕާނުގެ މުއައްސަސާއެއް ކަމުގައިވާ ފިޝަރީޒް ޑިޕާރޓްމެންޓްގެދަށުގައި މަސައްކަތްކުރާ ފިޝަރީޒް އޭޖަންސީ އާއި ބައްދަލުކުރުމަށް، ޖަޕާނުސަރުކާރުން ހަމަޖައްސަވައިދެއްވިއެވެ. އަޅުގަނޑު ދިވެހިކަނޑުތަކުގައި މަސްވެރިކަންކުރުމާ ބެހޭގޮތުން މައުލޫމާތު ހޯދައި، ރިސާރޗް ކޮށްފައި ވީނަމަވެސް، ޖަޕާނު މީހުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ނަންވެސް އަހާފައިނުވާކަމީ ހިތާމަހުރި ކަމެކެވެ. ހަމައެއާއެކު، ޖަޕާނުސަރުކާރުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެއްވެސް އެހީއެއްދޭކަށް ރާވާފައެއްނުވެއެވެ. އެއީ އެމީހުންގެ ހުރިހާ އެހީއެއް އަމާޒުވެފައި އޮތީ ސްރީލަންކާއާދިމާއަށް ކަމަށް ވާތީއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން މަސްވެރިކަމާބެހޭ މަސްއަލާ ހުށަހެޅިގޮތުން، ޖަޕާނުސަރުކާރުން ޝައުޤުވެރިވީކަންވެސް ނޭނގެއެވެ. ޖަޕާނު ސަރުކާރުގެ ދެތަޖްރިބާކާރުން ދިވެހިރާއްޖެ ބަލައިލުމަށް ފޮނުވުމަށް އެއްބަސްވިއެވެ. އެއްތަޖްރިބާކާރުގެ ޚަރަދުތައް ޖަޕާނުސަރުކާރުން ދޭގޮތަށާއި، އަނެކަކުގެ ޚަރަދުތައް ދިވެހިސަރުކާރުން ދޭގޮތަށެވެ.

ތަޖްރިބާކާރުންގެ ރިޕޯޓްގައި އެކަން ކުރިއަށްގެންދިއުން ރަނގަޅުކަމަށް ބުނެފައިވާނަމަ، އެކަންތައް އިތުރަށް ކުރިއަށްގެންދިއުމަށް ޖަޕާނުސަރުކާރުން އެއްބަސްވިއެވެ. އެމީހުންގެ ރިސަރޗް ބޯޓު ފުޖިމާރޫ އެދުވަސްވަރުއޮތީ ސްރީލަންކާއަށް އައިހެވެ. އެދަތުރުގައި އެބޯޓު ދިވެހިރާއްޖެއަށް ފޮނުވުމަށްވެސް ޖަޕާނުސަރުކާރުން އެއްބަސްވިއެވެ.

އެ ދެތަޖްރިބާކާރުންނަކީ ޖަޕާނުސަރުކާރުން ސްޕޮންސަރ ކުރި ޝިއިޖީއާއި، ދިވެހިސަރުކާރުން ސްޕޮންސަރކުރި ސަޓޯއެވެ. އެމީހުންގެ މިޒިޔާރަތުގައި އެދެމީހުން އުތުރުގެއަތޮޅުތަކަށް ކުރިދަތުރުގައި އަޅުގަނޑު ބައިވެރިވީމެވެ. ދެކުނުގެ އަތޮޅުތަކަށްވެސް ދަތުރުކުރިއެވެ. ޖަޕާނުސަރުކާރުން ސްޕޮންސަރކުރި ތަޖްރިބާކާރު ބޭނުންވީ ދޮށީގެ މަސްވެރިކަމާއި، ވަދުނަނުގެ މަސްވެރިކަމުގެ އެކްސްޕެރިމެންޓް ދިވެހިކަނޑުގައި ކުރުމަށެވެ.

މި ދެބޭނުމަށް ފުދިދާނެ، ލަކުޑިން ބަނދެފައިވާ ޖަޕާނުގެ ބޯޓެއް އަޅުގަނޑުމެންގަތީމެވެ. މިބޯޓަކީ "މުލަޓް" އެވެ. މިކަންކުރުމަށް ސަޓޯއާއި އެހެން އިންޖިނޭރެއް އަޅުގަނޑުމެން ކުއްޔަށްހިފީއެވެ. އަދި އެބޯޓުގައި ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް މަސްވެރިކަންކުރިއެވެ. ހިތާމައަކީ އެބޯޓު ފަރަކަށް އަރައިގެން އެމަޝްރޫޢު ދޫކޮށްލަން ޖެހުނުކަމެވެ. ނަމަވެސް، އެ ދެތަޖްރިބާކާރުންގެ ރިޕޯޓުގެ މައްޗަށްބިނާކޮށް، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ދޮށީގެމަސްވެރިކަންކުރުމަށް، އާ ފައިބަރގްލާސް ބޯޓެއް ދިވެހިރާއްޖެއަށްދިނެވެ. މިއީ އެކަމަށްފަރުމާކޮށްފައިވާ، "ލޯޕޭޒް" ނަމަކަށްކިޔުނު ބޯޓެކެވެ.

ދެންކުރިމަތިވީ މީހުންގެ މަސްއަލައެކެވެ. ރަށްރަށުގެމީހުންގެ ވިސްނުންހުރީ ވަރަށްމުސްކުޅި އާދަކާދަތަކެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިކަމުން، އެމީހުންގެ ގެދޮރުދޫކޮށް ދެތިންރެއަށްވެސް ކަނޑުމައްޗަށް ބޯޓެއްގައިދިޔުމަށް ތިބީ ތައްޔާރަކަށްނޫނެވެ.

ނަމަވެސް ރާއްޖޭގައި ބަނދެފައިވާ ބޯޓުތަކަކީ، ދޮށީގެމަސްވެރިކަމަށް ރަނގަޅު އުޅަނދުފަހަރެވެ. ޚާއްޞަކޮށް، މަސްވެރިންނަށް ފަތިހުމަހަށްގޮސް ހަމައެދުވަހު އެނބުރިރަށަށް އާދެވޭތީއެވެ. ބޭނުންވަނީ އެމީހުން ބާނާ އިތުރުމަސް ބޭރުކުރާނެ އިތުބާރުހުރި މާރުކޭޓެކެވެ.

ދިވެހިއާބާދީ ދިރިއުޅެމުން ގެންދިޔައީ، މަސްވެރިކަމުންނާއި އެއިރުގައިއޮތް އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޯޓުފަހަރުގެ ކުޑަޞިނާޢަތަކުން ލިބުނު އާމްދަނީއަކުންނެވެ. 1950 އާއި 1960 ގެއަހަރުތަކުގެ ތެރޭގައި، ފަތުރުވެރިކަމަކީ ބޭރުފައިސާ ލިބިދާނެ ވަޞީލަތެއްކަމަށް ހިތަށްވެސް ގެނެވިފައެއްނެތެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ ދަތުރުފަތުރު އޮންނަނީ، މާލެއާއި ސިލޯނާ ދެމެދު ދެކޮޅުދަތުރު ކުރާގޮތަށެވެ. އަހަރަކު އެއްފަހަރު އިންޑިޔާއަށް ދަތުރެއްކޮށްފާނެއެވެ. ކަންމިހެންއޮއްވާ، ދިވެހިސަރުކާރާއި ސިލޯނުސަރުކާރާ ދެމެދު އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކުރެވުނެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ސިލޯނުން ވަކިޢަދަދަކަށް މަސްގަތުމަށާއި، އޭގެ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި ސިލޯނުސަރުކާރުން ހަނޑުލާއި ހަކުރާއި ފުށާ އަދި އެހެން އަސާސީކާބޯތަކެތި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ގެނައުމުގެ ހުއްދަދެއްވިއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއަށް މިތަކެތި ސިލޯނުން ވިއްކަނީ އެމީހުން ގަންނައަގަށްވުރެ ތިނެއް އިންސައްތަ ބޮޑުކޮށެވެ. ފައިސާ ދެއްކުމުން ގުދަންކުރުމަކާނުލާ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ތަކެތިލިބެއެވެ. ހަކުރު ލިބެނީ މެނިންގ މާރުކޭޓުންނެވެ. ހަނޑުލާއި ފުށް ލިބެނީ ޗާމަރޒް މާރުކޭޓުންނެވެ. އުފުލުމާ އެހެނިހެން ޚަރަދުތައް ކުރަންޖެހެނީ އަޅުގަނޑުމެންނެވެ.

މިހެންކަމުން ދެފަރާތަށް ހިނގާ ވިޔަފާރިއެއް ޤާއިމްވެއްޖެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ހިކިކަނޑުމަސް (އުންބަލަކަޑަ) ކޮޅުނބަށް ގެނެސްގެން، ހަނޑޫ، ހަކުރު، ފުށް އަދި ބައެއް އެހެންމުދާ މާލެއަށްގެންދަމެވެ. މިގޮތުން އަޅުގަނޑުމެންގެ އަމިއްލަ ފުދުންތެރިކަން އެއިރުއޮތެވެ. ނަމަވެސް ކުރިއަކަށްނުދެއެވެ. މިފުދުންތެރިކަމުގެދަށުގައި ހެދިބޮޑުވެ ކަންތައްތައް ރަނގަޅުވުމުގެ ފުރުސަތެއްނެތެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންނަށް ރަނގަޅުމަސްވެރިކަމުގެމޫސުމެއް ކަމުގައިވާނަމަ ޙާލަތުގޯސްވެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނާއި ސިލޯނާ ދެމެދު ސޮއިކޮށްފައިވާ އެގްރީމެންޓްގެދަށުން ސިލޯނަށް މަސްއެކްސްޕޯރޓްކުރެވެނީ ވަކިއަދަދަކަށެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ އަތުގައި ކިތަންމެވަރަކަށް މަސް އިތުރުވެފައިހުރިކަމުގައިވީނަމަވެސް، އަދި އެމަސް ބޭރުކުރަން ބޭނުންވިކަމުގައިވީނަމަވެސް، ކަނޑައެޅިފައިވާ ކޯޓާ އަށްވުރެ އިތުރަށް މަސް އެކްސްޕޯރޓެއްނުކުރެވެއެވެ. ޙައްލަކީ ދެސަރުކާރުގެ ދެމެދުގައި އިތުރަށް ވާހަކަދެއްކުމެވެ. މީގެސަބަބުން މަސްއަލަ ހަމަޖެހުމަށް ގިނަވަގުތު ހޭދަވިއެވެ. އާޚިރުނަތީޖާއަކީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ގެއްލުންވުމެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެއަތުގައި ވަރަށްގިނަ މަސް ހުރުމާއެކު، އެބޭރުކުރާނެ މާރުކޭޓެއް ތައްޔާރުވެފައި ނެތުމުންނެވެ.

މަސްވެރިން ބާނާފައިވާ މަސް ބޭރުކުރުމަށް އަޅުގަނޑު ކުރިންއިޝާރާތްކޮށްފައިވާ ޙައްލުހޯދިދާނެގޮތެއް ދުވަސްތަކަކަށްފަހު ކުރިމަތިވެއްޖެއެވެ. މިކަންފެށުނީވެސް އަޅުގަނޑުގެ ގާތުގައި އެހީއަކަށް އެދިވަޑައިގެން ނާޞިރު ފާޅުކުރެއްވި ޚިޔާލުފުޅަކާއި ގުޅިގެންނެވެ.

ނާޞިރު ވަޒީރުލްއަޢުޒަމަކަށް ވެވަޑައިގެންނެވި އިރު، މާލޭގެ އާބާދީއަކީ 30,000 މީހުންނެވެ. އެމީހުން ހަވީރުކޮޅު ފޫހިފިލުވާލަން ކުރާނެ އެއްވެސްކަމެއްނެތެވެ. ނާޞިރަކީ ޓެކްނޮލޮޖީއަށް ވަރަށްޝައުޤުވެރި ވެވަޑައިގަންނަވާ ބޭފުޅެކެވެ. އަދި ރޭގަނޑު މީހުން ކުރާނެކަމެއް ބޭއްވެވުމަށްޓަކައި ބައިސްކޯފުގެއެއް ހުޅުއްވަން ބޭނުންފުޅުވިއެވެ.

މިޚިޔާލުފުޅަކީ އަޅުގަނޑަށް މުޅިން ބީރައްޓެހި ޚިޔާލުފުޅަކަށް ވީނަމަވެސް އަޅުގަނޑު ރިސާރޗް ހެދުމަށްފަހު، ނާޞިރު ވިދާޅުވި ކަންތައް ކުރުމައިގެން ކުރިއަށްދިޔައީމެވެ. މިއީ މަސްވެރިކަމަށް ދިމާވެގެން އުޅޭ މައްސަލަ ޙައްލު ކުރުމަށް އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދިން ޚިޔާލުފުޅަކަށްވާތީ، މިކަމުގެ ފެށުން މިހިސާބުގައި ގެނައުމަކީ އައުލާ ކަމެއް ކަމުގައި ދެކެމެވެ.

ފިލްމްދެއްކުމުގެ ކަންތައް އަޅުގަނޑު ފަށައިގަތީ، ބޮމްބޭގައި ހުންނަ ފިލްމް ލައިބްރަރީއަކުން 16 މިލިމީޓަރުގެ ފިލްމް ކުއްޔަށްހިފައިގެންނެވެ. މިއީ ހިންދީބަހުން ހަދާފައިވާ ފިލްމްތަކެކެވެ. މިއީ ވިޔަފާރީގެގޮތުގައިދައްކަން ހަދާފައިވާ ފިލްމްތަކެކެވެ. ނަމަވެސް މިއީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ވަރަށް މަޤްބޫލު އެއްޗެއްކަން ވަރަށްއަވަހަށް އެނގިއްޖެއެވެ. މާލޭގައި ފިލްމްބަލާމީހުން ގިނަވައްތަރުގެ ހިންދީފިލްމް ބަލަން ބޭނުންވެފައިވާލެއް ބޮޑުކަމުން، މާލޭ ސިނަމާ ކުންފުނި ކިޔާ ޕަބްލިކް ކުންފުންޏެއް ރެޖިސްޓްރީ ކުރެއްވިއެވެ. 1959 ވަނައަހަރު ހުޅުވި އޮލިމްޕަސް ކިޔާ ބައިސްކޯފުގެ ހެދީ އެކުންފުނީގެ ފަރާތުންނެވެ.

އެދުވަސްވަރު މިފަދަ ބޮޑެތި މަޝްރޫޢުތަކުގައި އިންވެސްޓްކުރާނެ މުއްސަނދިންނެއް ނެތެވެ. މިފަދަކަމެއް ކުރުމުގެ ޤާބިލިއްޔަތު ހުރީ ހަމައެކަނި ސަރުކާރުގެ ކިބައިގައެވެ.

ނަމަވެސް ނާޞިރު ދެކެވަޑައިގަތީ ސަރުކާރުން ބައިސްކޯފްދައްކާގެއެއް ހިންގުމުގެ ވިޔަފާރިކުރުމަކީ ރަނގަޅު ކަމެއްނޫންކަމުގައެވެ. ނަމަވެސް މުނިފޫހިފިލުވުމުގެ ޙަރަކާތެއް އޮތުމަށް ނިންމެވީއެވެ. މިއީ މަސްއަލަ ޙައްލުކުރަންޖެހޭ ހިނދު އެކަމަށް ނާޞިރު ޢަމަލުކުރައްވާގޮތުގެ އިތުރު މިސާލެކެވެ.

ބައިސްކޯފްބަލާގެ ހެދުމަށްފަހު، އެތާގައި ދައްކާނޭ 35 މިލިމީޓަރުގެ ފިލްމު ހޯދުމަކީ ދިމާވި އަނެއް މަސްއަލައެވެ. މާލޭގައި ފިލްމު ދެއްކުމަށްޓަކައި އިންޑިޔާގެ ފިލްމް ދޫކުރާ އެއްވެސް މީހަކު ހުރީ މާހެޔޮ އަގެއްގައި ފިލްމް ދޫކުރާކަށް ނޫނެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ދެވެންއޮތީ ހަމަ އެންމެ 200 ރުފިޔާ ކަމުންނެވެ.

ސިލޯނުގައި އަޅުގަނޑު ހުރީ ކޮމަރޝަލް ސެކްރެޓަރީގެ މަޤާމުގައި ކަމަށްވާތީ، އަޅުގަނޑުގެ އަމިއްލަ މަސައްކަތް ކުރުމަށް ހުސްވަގުތުލިބެއެވެ. އެހެންކަމުން ލިބޭހުސްވަގުތުތަކުގައި ކުރާމަސައްކަތެއްގެގޮތުގައި ފިލްމުއެތެރެކުރަން ފެށީމެވެ. މިގޮތުން ލިބޭކުލިން، އިންޑިޔާގެ ފިލްމްއުފައްދާ އަދި ފިލްމްދޫކުރާ ފަރާތްތަކަށް މިމަޝްރޫޢު އާއިގެން ކުރިއަށްދިއުމަށް އެކަށީގެންވާ ފައިދާއެއްލިބެއެވެ.

ސިލޯނުގައި ފިލްމްދެއްކުމުގެ ހުއްދަނެގިއިރު، އެހުއްދައިގެ ތެރޭގައި ދިވެހިރާއްޖެވެސް ހިމެނުމަށް އަޅުގަނޑު ވަރަށް ފަރުވާތެރިވީމެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު ފިލްމްތައް ފުރަތަމަ މާލެއަށް ފޮނުވަން އިސްކަންދެމެވެ. އެއީ އެންމެފަހުގެ އިންޑިޔާ ފިލްމް ފުރަތަމަ ދައްކަނީ މާލޭގައި ކަމަށްވުމަށްޓަކައެވެ.

މިދުވަސްވަރު، އެދުވަސްވަރާއި ޚިލާފަށް ހިންދީފިލްމް ސިލޯނަށް ގެނައުންވަނީ ހިފަހައްޓާފައެއްނޫނެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު އިންޑިޔާގެފިލްމް އެތެރެކުރާ މީހުންނާއި ރައްޓެހިކަމުން، އެމީހުންތިބެނީ އުފަލާއެކު އެހީތެރިވުމަށް ތައްޔާރަށެވެ. ބުންބާއިން ފިލްމް ގެނައުމަށް ވާދަވެރިކަންއޮވެއެވެ. އެހެންކަމުން މިވާދަވެރިކަން ފޫއަޅުވާލުމަށްޓަކައި ބުމްބާގައި އަޅުގަނޑު ވިއުގައެއް ޤާއިމްކުރީމެވެ.

ފިލްމް އެކްސްޗޭންޖްގައި އަޅުގަނޑު ބްރޯކަރުން ބައިތިއްބައި، އެމީހުން އެންމެފަހުންނެރޭ ފިލްމްތަކުގެ މަޢުލޫމާތު އަޅުގަނޑަށް ފޮނުވައެވެ. އެއީ އިންޑިޔާގެ ފިލްމީދާއިރާގެ ރިޕޯޓް ކޮންމެދުވަހަކު އަޅުގަނޑަށްލިބި، މިގޮތުން ފިލްމެއްގެ ކާމިޔާބާއިމެދު ޚުދު އަޅުގަނޑު އިންސާފްކުރުމަށެވެ. މިމަސައްކަތުގައި އުޅުމުން ރަނގަޅު ފިލްމް އުފައްދަމުންދާ ބައެއް ފިލްމްޕްރޮޑިއުސަރުންނާއި ޑިރެކްޓަރުން އަޅުގަނޑަށް ދަސްވެ، އަދި ގަންނާނެ އެއްޗަކާބެހޭ ޚިޔާލެއްލިބެއެވެ. އަޅުގަނޑު ގަންނަނީ ކަނޑައެޅިފައިވާ ވަކިޢަދަދަކަށް ފައިސާ ދައްކާގޮތަށެވެ. ވަރަށްކުޑަ ޑިޕޮޒިޓެއް ދެއްކުމުން ފިލްމްލިބެއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހިންދީފިލްމު މަޤްބޫލް ވެފައިވާއިރު، ސިލޯނުގައި، ސިންގަޅަބަހުގެ ދާއިރާއަށް އަމާޒުކޮށްގެން އަޅުގަނޑު ފަށައިގަތީމެވެ. އެއީ ހިންދީފިލްމަށް ސިންގަޅަބަހުން އަޑުއެޅުމެވެ. މިކަން މާކާމިޔާބެއްނުވިއެވެ. ސަބަބަކީ ތުންފަތުގެ ހަރަކާތްތަކާއި ބަސްތަކާ ދިމާނުވުމެވެ. މިމަސައްކަތް ކުރުމަށްޓަކައި ތަފާތު މުއައްސަސާއެއް އަޅުގަނޑު އުފެއްދީމެވެ. ވަކިއޮފީހަކާއި މުވައްޒަފުންނާއެކު، މިމަސައްކަތްކުރުމަށް އަޅުގަނޑު ސްރީފިލްމްސް ކިޔާ ކުންފުންޏެއް ރެޖިސްޓްރީކުރީމެވެ. އެއިރު ސިންގަޅަބަހުން އަޑުއެޅި ބައެއްފިލްމްތަކުގެހަނދާން މިއަދުވެސް އެބަހުއްޓެވެ.

ދެތިންއަހަރެއްގެފަހުން މަސްވެރިކަމުގެ ޞިނާޢާތު ކުރިއެރުވުމަށްޓަކައި ޚިޔާލުތައްލިބުނީ އެއިރު އަޅުގަނޑުފެށި މިކުޑަކުޑަ މަސައްކަތުގެ ސަބަބުންނެވެ.

6 ވަނަ ބާބު

ދެކުނުގެބަޣާވާތް، 1959އިން 1963އަށް

ތިޔާގިކަމުގެ ދިހައަހަރު ކަމުގައިވީ 1960ގެ އަހަރުތަކަށް އަލިވިލުނީ، ދެކުނުގެއަތޮޅުތަކުގައި ބަޣާވަތެއްފެށި އަދި ރާއްޖޭގެ ހުރިހާރަށެއްގައިހެން ހަމަނުޖެހުމުގެ މޫސުމެއް އުފެދުމުންނެވެ. އިނގިރޭސިވިލާތުގައި ދެވަނަބޮޑުހަނގުރާމަ ނިމުމާގުޅިގެންއައި ދަތިދުވަސްވަރުފާއިތުވެ، ވަރަށްއުފާވެރިކަމާއިއެކު 1950ގެ ކާރުބާރުބޮޑު ލަންޑަނެއް އުފަންވިއެވެ. އެމެރިކާގައި މިދިހައަހަރު ވެގެންދިޔައީ ވަރަށްލޭއޮހޮރުވުންގިނަ އަހަރުތަކަކަށެވެ. ދޮނާއި ކަޅުމީހުންގެ ދެކޮޅުވެރިކަމުގެ މުޒާހަރާތަކާއި، ރައީސް ކެނެޑީ އާއި، މާރޓިން ލޫތަރ ކިންގ، އަދި ރޮބަރޓް ކެނެޑީވެސް އަވަހާރަކޮށްލުން ހިނގައިދިޔައެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެ މިދިހައަހަރު ފަށައިގަތީ ރަސްކަމެއްކުރަމުންއަންނަ މުޅިންއެކަހެރި ޤައުމެއްގެގޮތުގައެވެ. މަސްވެރިކަމުގެ ވަރަށްކުޑަޞިނާޢަތަކާއި އަމިއްލަކުދިވިޔަފާރިކޮޅެއްގެ މައްޗަށް ބަރޯސާވެ، ކިރިޔަކިރިޔާ ދިރިއުޅެވެމުންދާ، ރަނގަޅު ޚިޔާލުތަކެއްގެވެރި ވަޒީރުލްއަޢުޒަމަކު ހިންގަވަމުންދާ ވަރަށްކުޑަކުޑަ ޤައުމެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަށް ފުރިހަމަ މިނިވަންކަން ލިބުނީ 26 ޖުލައި 1965 ގައެވެ. އަދި އެދިހައަހަރު ނިންމާލީ މިނިވަން ޖުމްހޫރިއްޔާއެއްގެ ގޮތުގައި ހަމައެމަނިކުފާނު ރައީސްކަމުގެ މަޤާމްގައި ހުންނަވައިގެންނެވެ.

އެދިހައަހަރަކީ ޤައުމް ވަރަށްމަޑުމަޑުން ތަރައްޤީވަމުންއައި ދުވަސްވަރެކެވެ. 21 ވަނަޤަރުނުގެ، މިޒަމާނުގެ ތިޔާގި، ފާގަތިދުވަސްވަރުގެ ބިންގާއެޅުނީ އެދުވަސްވަރުއެވެ. އެއީ އެކަންތައްތަކުގައި އުޅުނުމީހުންނަށްވެސް، އަޅުގަނޑުމެން ކުރަމުން މިގެންދަނީ، އަދި އެހީތެރިވެވެމުން މިގެންދެވެނީ ކޮންކަމެއްގައިކަމެއް އެނގިފައިވީހެނެއް ހިއެއްނުވެއެވެ.

1959 ވަނައަހަރުހާތާނގައި، ދިވެހިރާއްޖޭގައިވަނީ ދިރިއުޅުމުގެފެންވަރާއި ތަޢުލީމީފެންވަރު ރަނގަޅުވެ، މަސްވެރިކަން ކުރިއަރައި އަދި ކަނޑުދަތުރުކުރާ ބޯޓުފަހަރު އިތުރުވެފައެވެ.

ތަޢުލީމީކަންތައްތައް ރަނގަޅުކުރެއްވުމަށް އެޅުއްވި ފިޔަވަޅުތަކުގެ ނަތީޖާއަކީ، ރާއްޖޭގައި ތަޢުލީމުދެވިފައިވާ ދިވެހީންނަށް އިނގިރޭސިބަހުން ފަރިތަކޮށް ވާހަކަދައްކައި، ވިޔަފާރީގެ މުޢާމަލާތްތައް ފަސޭހަކަމާއެކު ހިންގުމެވެ. 1960ގެ އަހަރުތަކުގެތެރޭގައި މުވާޞަލާތީ ޓެކްނޮޖީގެޒަމާން އައުމާވިދިގެން، އިނގިރޭސިބަހަކީ ދުނިޔޭގެ މުވާޞަލާތީ ބަސްކަމުގައި ވެގެންހިނގައިދާނެ ކަމަކަށް އެނގިފައެއްނުވެއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ އެކަހެރިކަމާއި ގަމުގެ މައްސަލާގައި، އިނގިރޭސީންނާއި ދެމެދުއޮތް އުނދަގޫގުޅުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، އިނގިރޭސިބަސް ދޫކޮށް، ހަމައެކަނި ދިވެހިބަހުން ހުރިހާކަމެއް ހިންގަން ނިންމިކަމުގައިވީނަމަވެސް އަޅުގަނޑުމެން އެއްވެސްބަދުނާމެއް ނުކުރެވުނީހެވެ.

ރައީސް އިބްރާހީމް ނާޞިރު، 26 ޖުލައި 1969 ގައި، އަމީނިއްޔާ ސުކޫލުގެ ގާރލްގައިޑުން އިންސްޕެކްޓް ކޮށްދެއްވަނީ

ސްރީލަންކާގެ ބޮޑުވަޒީރު ސިރިމާވޯ ބަންޑާރަނަޔަކަ ރަސްމީދަތުރުފުޅެއްގައި ރާއްޖެވަޑައިގަތުމުން ބޮޑުވަޒީރު އަޙްމަދު ޒަކީ އެކަމަނާއަށް ހުޅުލޭއެއާޕޯޓްގައި މަރުހަބާދަންނަވަނީ.

ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްގެގޮތުގައި، ނާޞިރަކީ، ޙަޤީޤަތްޤަބޫލުކުރައްވާބޭފުޅެކެވެ. އެމަނިކުފާނު، ދިވެހިރާއްޖޭގައި އިނގިރޭސިބަހުން ކިޔަވައިދިނުން ތަޢާރަފްކުރެއްވިއެވެ. ހަމައެއާއިއެކު، ފެންވަރުރަނގަޅު، ތަޖްރިބާހުރިޓީޗަރުން، ސިލޯނުން ލިބޭގޮތްވުމުން ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކިޔަވައިދިނުމުގެ ވަޒީފާތަކަށް އެމީހުންގެންނެވިއެވެ. އެއީ ދެޤައުމުގެ ތަޢުލީމީ ސިޔާސަތަށް ގެނައިބަދަލަކާ ގުޅިގެންނެވެ. އިނގިރޭސިބަހުގެ އަގުވަޒަންކުރައްވައި، އެބަހުންކިޔަވައިދިނުމުން ދިވެހިރާއްޖެއަށްވާނީފައިދާކަން އެމަނިކުފާނު ދެނެވަޑައިގަތެވެ.

ސިލޯނާ އަޅުގަނޑުމެނާ ދެމެދު އަބަދުވެސް އޮންނަނީ އުނދަގޫގުޅުމެކެވެ. ޒަމާނުއްސުރެ ސިލޯނުމީހުން ދެކެމުންއައީ ދިވެހިންނަކީ ދަށްބައެއްކަމަށެވެ. ނަމަވެސް، ސިލޯނަށް (1972 ވަނަ އަހަރުންފެށިގެން ސްރީލަންކާ) ދިވެހިރާއްޖޭގައި އިންވެސްޓްކުރުމުގެ ފައިދާ މިހާރުފެނުނުކަމުގައި ވީނަމަވެސް، އެރަށުގެ ވިޔަފާރިވެރީން މިކަމުގައި ބައިވެރިވީ މާފަހުންނެވެ. ސިލޯނުމީހުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް މަސައްކަތްކުރަންއައެވެ. އަދި ބައެއްމީހުންނަށް އަމިއްލަގެދޮރާއި ދުރުގައި، އާޘަޤާފަތެއްގައި އުޅެންޖެހުމުން، އުނދަގޫތަކެއް ތަޙައްމަލުކުރަންޖެހުނެވެ. އަދި ބައެއްމީހުންނާއިދޭތެރޭ ދިވެހީން އިހާނެތިކޮށް ކަންތައް ކޮށްފައިވެސް އެބަހުއްޓެވެ.

1960ގެ އަހަރުތައް ފެށުނުއިރު، ސިލޯނުސަރުކާރުން ވައަތުފިޔައިގެ ޙިމާޔަތްތެރި ވިސްނުން ގެންގުޅުމުގެ ސަބަބުން، ދިވެހިރާއްޖެއަށް ދަތިތަކެއް އިޙްސާސްކުރަންޖެހުނެވެ. އަޅުގަނޑު އެ ދިހައަހަރު ހުންނަން ހަމަޖެހިފައިއޮތީ ސިލޯނުގައި ކަމަށްވުމުން، މިކަން އަޅުގަނޑަށް ޚާއްޞަކޮށް ފާހަގަވިއެވެ.

ފަހުން މިފޮތުގައި އަޅުގަނޑު ދަންނަވާފައިވާނޭފަދައިން، އަޅުގަނޑަށް 1970ގެ އަހަރުތަކުގެތެރޭގައި، އެއިރު ސިލޯނުގައި އޮތް ބަންޑާރަނާޔަކަ ސަރުކާރުން ގެންގުޅުނު ނޭއްގާނިގޮތުގެސަބަބުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބޭރުގެވިޔަފާރިޙަރަކާތްތަކުގެ މައިމަރުކަޒު އެހެންޤައުމަކަށް ބަދަލުކުރަންޖެހުނެވެ.

13 މާރޗް 1958 ގައި ޔުނައިޓަޑް ސުވަދީވަ ރިޕަބްލިކް ޤާއިމްކުރުމަށްފަހު، ގަމުގެ މައިފާލަންދޮށުގައި، ދިވެހިސަރުކާރާއި ދެކޮޅަށް އައްޑުއަތޮޅުމީހުން މުޒާހަރާކުރާތަންބަލަން އިނގިރޭސި އޮފިސަރުން. ފަހުން ހުވަދުއަތޮޅާއި ފުވައްމުލައް މިބަޣާވާތާއިގުޅިގެން މާލޭގައިއޮތް ދިވެހިސަރުކާރާއި ވަކިވީއެވެ.

1950 ގެ އަހަރުތައް ނިމިގެންދިޔައީ ވަރަށްނާކާމިޔާބުގޮތެއްގައެވެ. ރާއްޖޭގެ ދެކުނުގެ އައްޑުއަތޮޅު ގަން، އިނގިރޭސީން ކުއްޔަށްހިފުމާއިބެހޭ އާއެގްރީމަންޓާއިމެދު އުފެދުނު މަސްއަލައާއި ކުރިމަތިވުމުންނެވެ. އެމަސްއަލައަކީ، އެމަސްއަލައާއިހުރެ 1957 ވަނައަހަރު އިބްރާހީމް ނާޞިރު ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްކަމުގެ މަޤާމަށް ހަމަޖެހުނު، އައްޑުއަތޮޅާއިބެހޭގޮތުން ފުރަތަމަވެވުނު އެގްރީމެންޓާ ދެބަސްވުމުގެމަސްއަލައެވެ.

ނާޞިރު ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްކަމުގެމަޤާމާއި ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވިއިރު، އިނގިރޭސީން ގަމުގައި ތަފާތު ޢިމާރާތްތައް އަޅަންފަށައިފިއެވެ. މިފައިދާހުރިކޮންޓްރެކްޓް ދީފައިވަނީ ކޮސްޓޭން ކިޔާ އިނގިރޭސިކުންފުންޏަކަށެވެ.

ސަރުކާރުގެބާރުގެދަށަށް ހުވަދުއަތޮޅު ގެންނެވުމަށް ތިނަދުއަށްކުރެއްވި ދަތުރުފުޅުގައި، ނާޞިރު (މެދުގައި) ސިފައިންގެ އިސް އޮފިސަރ ކ.ދ.އަޙްމަދު މަނިކާއި، ވަޒީރުއްދާޚިލިއްޔާ އިބްރާހީމް ރަޝީދާއި (ކަނާތްފަރާތުގައި)އެކު ފޮޓޯއަކަށް މަޑުކޮށްލައްވައިގެން

ނާޞިރު ބާރުއަޅުއްވައި އެދިވަޑައިގަތީ، އިނގިރޭސީން ފުރަތަމަކޮށްފައިވާ އެގްރީމަންޓާއިމެދު އަލުންވާހަކަދެއްކުމަށެވެ. އެއީ އަހަރަކު 2,000 އިނގިރޭސި ޕައުންޑަށް، 100 އަހަރަށް ގަން ކުއްޔަށްހިފުމަށް ކުރެވިފައިވާ އެގްރީމެންޓެވެ. މިމަސްއަލައިގެ ނަތީޖާއަކަށްވީ އިމާރާތުގެ މަސައްކަތް ލަސްވުމާއި، އެކަމާއިގުޅިގެން އިނގިރޭސީންނަށްވީ ދައްޗާއި، ގަމުގެ މަސައްކަތުގައިއުޅުނު އިނގިރޭސިކުންފުނިތަކަށް ލިބުނުގެއްލުމެވެ. އިނގިރޭސިސަރުކާރުންނާއި މަސައްކަތްކުރުމަށް ޙަވާލުވި ފަރާތްތަކުން ބޭނުންވީ، ވީހާއަވަހަކަށް އެމަސްއަލަ ޙައްލުކުރުމަށެވެ. އެއީ ގަމާއި ޙަވާލުވެފައި އޮތުމާއިއެކު، ލަސްވުމުން ލިބޭނޭ ގެއްލުން އެމީހުންނަށް ބޮޑުވާނެތީއެވެ.

18 އަހަރުފަހުން، އިނގިރޭސިން ގަންދޫކޮށްފޭބުމަށްޓަކައި، ކުރީގެއެގްރީމެންޓް ބާޠިލުކުރިހިސާބުން، އަޅުގަނޑު އެކަމުގައި ޢަމަލީގޮތުން ބައިވެރިވުމާއިގުޅިގެން، އެމަސްއަލަ ހިނގާފައިވާގޮތުގެ ތަފްޞީލު އަޅުގަނޑަށް އެނގުނެވެ. އެއީ ގަން ކުއްޔަށްދިނުމުގެ ކަންތައްތައް ހިނގިއިރު އަޅުގަނޑުހުރީ ދިވެހިރާއްޖެއަކުނޫނެވެ. ސިލޯނުގައެވެ.

ފެންނަފެނުމަށް އިނގިރޭސީން ދެކުނުގެއަތޮޅުތަކުގައި ހިތްހަމަނުޖެހިތިބި މީހުންނާއިގުޅިގެން ބަޣާވާތް ހިންގަންއުޅުނެވެ. ހަމައެކަނި އައްޑުއަތޮޅަކުނޫނެވެ. ހުވަދުއަތޮޅާއި ފުވައްމުލަކުގައި ދެކޮޅުވެރިކަން މަޑުމަޑުން ކެކެންފަށައިފިއެވެ.

އިނގިރޭސީންގެ މަޝްރޫޢުތަކުގައި މަސައްކަތްކުރާ ދިވެހިންނަށް ލިބޭމުސާރަ އެމީހުނަށް ނުދޭކަމަށް ކިޔަންފަށައިފިއެވެ. ޙަޤީޤަތަކީ މަސައްކަތްކުރާ މީހުންނަށް މުސާރަދިނެވެ. ނަމަވެސް ދިވެހިރާއްޖޭގެ މުސާރަތަކާއި އެއްވަރަށެވެ.

އައްޑުއަތޮޅުމީހުން ބޭނުންވަނީ އެމީހުންގެ ހިކިމަސް ސީދާސިލޯނަށްބޭރުކޮށް، އެމީހުންނަށް ބޭނުންވާ ކާބޯތަކެތިގަނެ، މާލެ މެދުވެރިނުކޮށް ވިޔަފާރިހިންގާށެވެ. އިބްރާހީމް ނާޞިރުގެ އަމުރުފުޅުގެ ދަށުގައިވާ ދިވެހިސަރުކާރުން އެންގެވީ، ހުރިހައި ދެކުނުގެއަތޮޅުތައްވެސް ހިމެނޭގޮތަށް ރާއްޖޭގެ ހުރިހާވިޔަފާރިއެއްކުރަންވާނީ މާލެ މެދުވެރިކޮށްގެން ކަމަށެވެ.

ދޫނީގެޙަރަކާތްތައްބަލަން، މަޝްހޫރު، އަދި ދޫންޏާއިބެހޭ އެތައްފޮތެއްލިޔެފައިވާ މީހެއްކަމުގައިވާ މޭޖަރ ޑަބްލިޔު.ޑަބްލިޔު.ފިލިޕްސް ފާޅުގައިއެނގޭގޮތުގައި، އިނގިރޭސީންގެ ހުއްދައާއިއެކު އައްޑުއަތޮޅުގެ ފޯނާ އާއި ފްލޯރާ ބެލުމުގެނަމުގައި އައެވެ. އެހެންނަމަވެސް އޭނާއައުމުގެ މައިމަޤްޞަދަކީ، ގަމާއި އައްޑުއަތޮޅުގައި ބަޣާވާތެއްހިންގުމެވެ. މީނާއަށް މިކަންކުރެވުނީ ޒަމާނުއްސުރެ އައްޑުއަތޮޅާއި ވެރިރަށް މާލެއާއި ދެމެދު އޮންނަ ދެކޮޅުވެރިޙާލަތަށް ބިނާކޮށް އެއިޙްސާސްތަކާއި ކުޅެގެންނެވެ.

ހަމަމިކަހަލަކަމެއް ދެވަނަބޮޑުހަނގުރާމައިގެތެރޭގައިވެސް ކޮންމެވެސްވަރަކަށް ހިނގިއެވެ. އެދުވަސްވަރުވެސް އައްޑުއަތޮޅުމީހުން ބަޣާވާތުގެވާހަކަދެއްކިއެވެ. ނަމަވެސް ދެވަނަބޮޑުހަނގުރާމައިގެ ސަބަބުން އެއްވެސްކަމެއް ނުހިނގީކަމަށްވެސް ވެދާނެއެވެ.

ފެންނަފެނުމަށް މޭޖަރ ފިލިޕްސް ބަޣާވާތުގެ ތަޞައްވަރު ކުރަހައިދީ އަދި އެކަންކުރާނޭގޮތުގެ ތަފްޞީލީ މަސައްކަތްވެސް ކުރިއެވެ. ކުރީފަހަރު ގެންނަންއުޅުނު ބަޣާވަތުގައިވެސް ބައިވެރިވި، އައްޑުއަތޮޅުގެ ތަޢުލީމީ، އަދި އިނގިރޭސިބަހުން ވާހަކަދައްކާ ޢަބްދުﷲ ޢަފީފްއަކީ ބަޣާވާތުގެވެރިޔާކަމުގައި ހަމަޖެއްސިއެވެ. އޭނާއަކީ އައްޑުއަތޮޅުގައި އަދި ކީއްތޯ، މުޅިދިވެހިރާއްޖޭގެ ވެރިކަންހިންގުމުގެ ސިޔާސީ އެދުންވެރިކަންއޮތްމީހެއްކަމުން، މިއީ އިނގިރޭސީން ހިންގަން މިއުޅުނުކުޅިގަނޑުގައި ގެންގުޅެން އެންމެއެކަށީގެންވާ މީހާއެވެ.

1959 ވަނައަހަރު އަތޮޅުއޮފީހެއް އަންދާލައި، ދިވެހިޤައުމީދިދަ ވީދާލިއެވެ. އައްޑުއަތޮޅުގެ ރައްޔިތުން ޢަފީފުގެ ވެރިކަމުގެ ދަށުގައި ދިވެހިރާއްޖެއާއިވަކިވެ، މިނިވަންވެރިކަމެއް ޤާއިމްކުރީކަމަށް އިޢުލާނުކުރިއެވެ. އަދި މާލޭގައިއޮތް ދިވެހިސަރުކާރުގެ އަމުރަކަށް ނުވަތަ ސިޔާސަތާއިއެއްގޮތަކަށް އެއްވެސްކަމެއްނުކުރިއެވެ.

އައްޑޫގައި މަސައްކަތްކުރާ މީހުންނަށް އޮންނައުޖޫރަ ސީދާއިނގިރޭސީންގެއަތުން އެމީހުން އަތުލާންފެށިއެވެ. އެމީހުންގެ އުފެއްދުންތައް ސިލޯނަށް ސީދާބޭރުކުރާންފެށިއެވެ. ފަހުން، ޖެހިގެންއޮތް ހުވަދުއަތޮޅާއި ފުވައްމުލަކުގެމީހުން މިބަޣާވާތުގައި ބައިވެރިވިއެވެ.

1959 ވަނައަހަރުގެ މާރޗްމަހު، އިނގިރޭސި ނޫސްތަކުގައި، "ޔުނައިޓެޑް ސުވަދީވަ އައިލަންޑްސް" އުފެއްދުން ކުލަގަދަކޮށް ފާހަގަކުރިއެވެ. އެއީ ގަމުގައި އެމީހުން (އިނގިރޭސީން) ޖަހާހާބެރަކަށް ނަށާނެ ސަރުކާރެއް އޮތުމުން ލިބޭނޭ ފައިދާތައް ފެނިގެންނެވެ. މިއީ އާދަޔާއިޚިލާފް އަދި ފާޅުގައި 1887 ވަނައަހަރު ވެވިފައިވާ އެއްބަސްވުމާއިޚިލާފު ޢަމަލެކެވެ. އިނގިރޭސިވިލާތަށްއޮތީ ދިވެހިރާއްޖެ ޙިމާޔަތްކުރުމެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ ބައިބަޔަށްކޮށާ ފޮތިފޮތިކުރާކަށް ނޫނެވެ.

ބާޣީން އެމީހުންގެވެރިކަން ޤާއިމްކުރީ އިނގިރޭސީންގެ ފުރިހަމަރުހުމާއި އެކުގައެވެ. އިނގިރޭސީން ބޭނުންވީ ގަން އެމީހުންގެ ނުފޫޒުގެދަށަށް ގެންނާށެވެ. އަދި މިއުފެއްދި ޙާލަތުގެ ސަބަބުން ކުރިންހުންނެވި ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްއާއި އެކު، އެހެންފަރާތަކާއި ވާހަކަދެއްކުމަކާއިނުލައި އަމިއްލައަށްވެފައިވާ އެއްބަސްވުމުގައިވާގޮތަށް، ގަން ކުއްޔަށްދެއްވުމަށް ނާޞިރަށް މަޖްބޫރުކުރާށެވެ.

ކޮޅުނބުން ސީދާގަމަށް މުދާގެނައުމުގެ ޚިދްމަތް ޤާއިމްކުރިއެވެ. (ކަސްޓަމް ޤަވާއިދުގައި އޮންނަގޮތަށް މާލެއަށްނުގެނެސް) މިކަންކުރީ މޫސާޖީ އެންޑް ކޮންޕެނީ ކިޔާ ބޯރާ ވިޔަފާރިއެއް އެމީހުންގެ އޭޖަންޓަކަށް ހަމަޖައްސައިގެންނެވެ. މިކަންކުރުމަށް އިނގިރޭސީންނަށް ވެދެވެންއޮތް ހުރިހާއެހީތަކެއް ފޯރުކޮށްދިނެވެ. އަދި ގަމުގައި ސިފައިންގެ ހުރިހާއިންސްޓަލޭޝަންތައް ހެދުމައިގެން މާލޭގައިއޮތް ދިވެހިސަރުކާރުގެ އުނދަގުލަކާއިނުލައި ކޮސްޓެއިންސްއިން ކުރިއަށް ގެންދެވޭނެތީއެވެ.

1959 ވަނައަހަރު ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން، "އެލިޒަބަތު ބޯޔީ" ނަމަކަށްކިޔާ ބޯޓު ކާބޯތަކެއްޗާއި ސިފައިން ގޮވައިގެން ދައްޕަރު މޫސާ މަނިކުގެ ކޮމާންޑްގެދަށުގައި، އަދި މަދަނީލިއޭސޯން އޮފިސަރަކަށް ޢަބްދުލްމަޖީދު މާހިރު ހުންނަވައިގެން، ފުވައްމުލަކަށް ފޮނުއްވިއެވެ. ސިފައިންގެ ކޮމާންޑަރާއި ލިއޭޒާން އޮފިސަރއާއި ދެބޭފުޅުން ރައްޔިތުންނަށް އެމީހުންގެ އެމޮޔަޚިޔާލުދޫކޮށް، އަމާންދިނުމަށް ނަސޭހަތްދެއްވިއެވެ. މިނިވަންކަމަށްކުރާދަޢުވާ ދޫކޮށްލުމަށްފަހު، ކާބޯތަކެއްޗާއި ޙަވާލުވުމަށް އަންނާން އެންގެވިއެވެ.

ރަށުގެމީހުން އިޖާބަދިނީ ބޯޓަށް ގައުއުކުމުންނެވެ. މިކަންކުރުމުން، ސިފައިން ކޮންމެވެސްވަރަކަށް ވައިގެތެރެއަށް ބަޑިޖެއްސެވެ. މިކަމުން މަޝްރަޙު ކޮންމެވެސްވަރަކަށް މައިތިރިވީނަމަވެސް ރައްޔިތުން އަމާނެއްނުދިނެވެ. ދައްޕަރު މޫސާ މަނިކު ނިންމެވީ، ޙަމަލާއާއިގެން ކުރިއަށްނުގޮސް މާލެ ދުރުވުމަށެވެ. އޭނާ އެރަށުން އެނބުރި މާލެ ދުރުވުމަށްފަހު، މަޤާމުން އިސްތިއުފާދެއްވިއެވެ.

އޭގެފަހުން ބާޣީންނާއިދެކޮޅަށް އާޙަމަލާއެއް ތައްޔާރުކުރެވުނެވެ. މިކަމަށްބޭނުންވާ އެހީތެރިކަން ހޯއްދެވުމަށް، ކޮޅުނބަށާއި އިންޑިޔާއަށާއި މިޞްރަށް ސަރުކާރުގެ މަތީފެންވަރުގެ ވަފްދެއްފޮނުއްވިއެވެ. މިވަފްދުގައި ހިމެނިވަޑައިގަތީ އިބްރާހީމް ޝިހާބު، މުޙައްމަދު ޒަކީ، ޝައިޚް އިބްރާހީމް ރުޝްދީ، ފާރޫޤް އިސްމާޢީލް އާއި ޙަސަން ޒަރީރެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގެ ސަފީރަކަށް ކޮޅުނބުގައި އެއިރު ހުންނެވީ އަޙްމަދު ޒަކީ އެވެ.

ވަފްދު އިންޑިޔާއަށް ވަޑައިގަތީ ޕްރައިމްމިނިސްޓަރ ނެހްރޫއާއި ބައްދަލުކުރައްވާށެވެ. ނަމުގައި ސިޔާސީއެހީ ހޯއްދެވުމަށެވެ. އަޅުގަނޑަށް އެނގިފައިވާގޮތުގައި، ޕްރައިމްމިނިސްޓަރ ނެހްރޫއާއި މިޞްރުގެރައީސް ނާޞިރާއި ދެބޭފުޅުންމެ އިނގިރޭސީންނާއި ކުރިމަތިނުލެއްވުމަށް އެންގެވިއެވެ. ނަމަވެސް މިޞްރުން ކޮންމެވެސްވަރަކަށް ހަތިޔާރުދިނުމަށް ވަޢުދުވިއެވެ. އެހަތިޔާރުބަލާ އަޅުގަނޑުމެންގެ ދެބޯޓު ސުއޭޒްކެނެލަށް ފޮނުވައިގެންވެސް އެހަތިޔާރެއް ނުލިބުނެވެ.

ސްރީލަންކާއަށް ޒިޔާރަތްކުރި ދިވެހިޓީމަކުންވެސް ހަތިޔާރުހޯދުމަށް މަސައްކަތްކުރިއެވެ. މަދުއަދަދެއްގެ ބާ، އުވާލެވިފައިވާ އަދި މިހާރުނުއުފައްދާ ހަތިޔާރުކޮޅަކާއި މަހަށްދާ އުޅަނދެއްލިބުނެވެ. އެއީ ހަނގުރާމައިގެދުވަސްވަރު ބަނދެފައިވާ (އެމް.ވީ.އެފް.) މޯޓަރައިޒްޑް ފިޝިންގ ވެސެލްއެކެވެ. އެބޯޓު އެއިރުވީ ޖަޕާނުގައެވެ. އެތަނުން އެބޯޓު ކޮޅުނބަށް ގެނައެވެ. ރާވާފައިވަނީ އެބޯޓު ބޭނުންކޮށްގެން ހުވަދޫ އަނބުރާހޯދާށެވެ.

"އާރމީޒް" ނުވަތަ "ސޮންސްބީކް" ކިޔާބޯޓެއްވަނީ މިއުޅަނދު ކަފުޖަހައިގެން ގެނައުމުގައި އެހީތެރިވުމަށް ހަމަޖެހިފައެވެ. ނަސީބުދެރަކަމުން އެބޯޓު ދިޔަވާންފަށައިފިއެވެ. ދެންޖެހުނީ ކަފުޖަހައިގެންގެނައުން ހުއްޓާލާށެވެ. އަދި ދޭތިމެ އަނބުރާ ކޮޅުނބަށްދިޔައީއެވެ. އެއުޅަނދު ޓާއޯސް ބޯޓުޔާޑަށް ގެންގޮސް އަލުންހަދައި، އިންޖީނުވެސް އެޅިއެވެ. އެބޯޓުގެ ނަމަކަށް ދިނީ "އެރީނާ" އެވެ. އަދި އަލުންރިފިޓްކުރުމަށްފަހު، އަމިއްލަބާރުގައި މާލެއަށް ދަތުރުކުރިއެވެ. އަދި އެތަކެއް އަހަރުވަންދެން ޕޯޓްކޮމިޝަނުން އެބޯޓު ބޭނުންކުރިއެވެ.

މިކަންތައްތައް ހިނގަމުންދިޔައިރު، ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް އިބްރާހީމް ނާޞިރާއި އިނގިރޭސި ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވްއާ ދެމެދު ވާހަކަތައް ކުރިއަށްދެއެވެ.

ދެކުނުގެ ބަޣާވާތް ހުއްޓުވައިލުމަށްޓަކައި ހަތިޔާރު ހޯއްދެވުމަށް ފޮނުއްވި މަންދޫބުންނަށް އެކަން ކާމިޔާބުނުވިވާހަކަ، 1959ވަނައަހަރު ނާޞިރު އަޅުގަނޑަށް އެންގެވިއެވެ. ލިބިވަޑައިގަންނަވާފައިއޮތީ 35،000 ރުފިޔާއަށް އެއްޗެއްގެމަގުން ބައްލަވައިގެންފައިވާ ބާ ތިންފިސްތޯލައެވެ. ހުވަދުއަތޮޅާއި އައްޑުއަތޮޅު އަނބުރާ ސަރުކާރުގެބާރުގެދަށަށް ގެންނެވުމަށް ނާޞިރު ހުންނެވީ "ގޮތް ދޫނުކުރައްވާނޭ" ގަދަހިތްވަރެއްގައެވެ.

ރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ކަންތައްގަނޑުގެޙާލަތު ދިރާސާކުރުމަށްފަހު، ޤާނޫނާއިއެއްގޮތްވާގޮތުގެމަތިން ޤަވާޢިދުން ހަތިޔާރު ހޯދިދާނެކަން އަޅުގަނޑު އެމަނިކުފާނުގެއަރިހުގައި ދެންނެވީމެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ކުރުޖަވާބަކީ، އެއީ ވާނެކަމެއްނޫނެވެ. އިނގިރޭސީން އެކަމަށް ހުރަސްއަޅާނެތީއެވެ.

އަޅުގަނޑު އެމަނިކުފާނުގެއަރިހުގައި ދެންނެވީ، ކޮންމެޤައުމެއްގައިވެސް މަދަނީ ހަމަޖެހުމާއި، ޤާނޫނާއި ޤަވާޢިދުތައް ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި ޕޮލީސްފޯހެއް އޮންނަންޖެހޭނެކަމަށެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ނަމެއްގައި އިނގިރޭސީންގެ ޙިމާޔަތުގެ ދަށުގައިވާ ޤައުމަކަށްވާތީ، އިސްތިސްނާވެގެންނުވާނެކަމަށެވެ. ޕޮލިސްފޯސްއަކުން ޢާއްމުކޮށްގެންގުޅޭ ހަތިޔާރު ހޯދުމުގެ ޙައްޤު ދިވެހިރާއްޖެއަށް އޮންނާނެއެވެ. ބޭނުންވާތަކެތީގެ ލިސްޓެއްދެއްވުމަށް އެމަނިކުފާނުގެއަރިހުގައި އަޅުގަނޑު ދެންނެވީމެވެ. އަދި ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްގެހުއްދަ ލިޔުމަކުން ދެއްވުމަށް ވެސް ދެންނެވީމެވެ.

އަޅުގަނޑުގެހަނދާން ރަނގަޅުކަމުގައިވާނަމަ އެއީ:

100 ރައިފަލް، ހަނގުރާމައިގައި ގެންގުޅެ ރިކޮންޑިޝަންކޮށް އިތުރުވެފައިވާ، ޓައިޕް 303

10 ސްޓާރލިންގ ސަބް- މެޝިން ގަން (3000 ކާރޓްރިޖް އާއި އެކު)

3 ވިކަރޒް މެޝިން ގަން

5 އާ ފިސްތޯލަ

200 ކަރުނަގޭސް ފުޅި

10,000 އުންޑަ

އިނގިރޭސިވިލާތުގައި ހުންނަ އެމް.އެން.ޓީ.ސީ./ ކޮޅުނބުގެ އެއްޗެހިގަންނަ އޭޖަންޓުންކަމުގައިވާ ކޮވެންޓްރީގެ ލެނަރޑް ހަންޓް އެކްސްޕޯރޓް ކޮމްޕެނީ ލިމިޓަޑްއަށް، ހަތިޔާރުގަނެ ކޮޅުނބުމަގުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ފޮނުވުމުގެ ހުއްދަދެވުނެވެ. އިނގިރޭސިވިލާތުން މިތަކެތި ބޭރުކުރުމުގެ ހުއްދައޮވެއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވުޒާރަތުލްޚާރިޖިއްޔާގެ އެހީއާއިއެކު، ކޮޅުނބު މެދުވެރިކޮށް ރާއްޖެއަށް ކަނޑުމަގުން މިތަކެތިފޮނުވުމުގެހުއްދަ ސިލޯނުގެ ކަމާބެހޭފަރާތްތަކުން ދެއްވިއެވެ. ފުލުހުންގެ ޙިމާޔަތުގެދަށުގައި އެތަކެތި އަދަރަންފަރަށް ބަދަލުކޮށް މާލެއަށް ފޮނުވާލީއެވެ. މިހުރިހާއެއްޗެއްގެ އަގަކީ 3،000 އިނގިރޭސި ޕައުންޑްއެވެ.

1959 ވަނައަހަރުގެ ޖުލައިމަހު، ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް އިބްރާހީމް ނާޞިރު ދެކުނުގެ އަތޮޅުތަކަށް ދަތުރުފުޅުކުރެއްވިއެވެ. އެއީ ދިވެހިސަރުކާރާއި ދައުލަތުގެ ބާރުގެދަށަށް ހުވަދުއަތޮޅާއި އައްޑުއަތޮޅު އަނބުރާ ގެންނެވުމަށްޓަކައެވެ. މިފަހަރު އެމަނިކުފާނުގެ ދަތުރުފުޅުގައި ގެންދެވީ ދިވެހިބޯޓު "މޯލްޑިވް ސްޓާރ" އެވެ. ބޯޓުގެ ފަޅުވެރިންގެގޮތުގައިތިބީ ދިވެހިންނެވެ. މަދު އިންޑިޔާ އޮފިސަރުންކޮޅެއްވެސްތިއްބެވެ. މާލޭގެ ޢާންމުންގެތެރެއިން ވޮލަންޓިއަރކުރި ގިނަބަޔަކުވެސް މިދަތުރުގައި ބައިވެރިވެގެން ދިއުމަށް ބޭނުންވިއެވެ. ސިފައިންގެ ފައުޖެއްވެސްދިޔައެވެ. ހަނޑުލާއި ބައެއް އެހެނިހެންކާބޯތަކެތިވެސް މިއުޅަނދުގައި ގެންދިޔައެވެ.

އަމިއްލައަށް ހަދާފައިވާ ލޮންސިއާއި، ލަކުޑިބުރިއާއި މޫދުންނަގާފައިވާ ގައުފަދަ ތަކެތި ހަތިޔާރުގެގޮތުގައި ހިފައިގެންތިބިރައްޔިތުން މިބޯޓުގެ ފަޅުވެރިންނާއި ދެކޮޅުވެރިކަމާއެކު ކުރިމަތިލިޔެވެ. އެވަގުތު އިންޒާރުގެބަޑި ވައިގެތެރެއަށް ޖެހުމަށް ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް އަމުރުކުރެއްވިއެވެ. މެގަފޯނުގެ ޒަރީޢާއިން، ރައްޔިތުންނަށް އަމާންދީ ހުދުދިދައެއް ހިފައިގެން، މޫދަށްފޭބުމަށް އެންގެވިއެވެ.

މިއިންޒާރުގެބަސްފުޅު އަޑުއަހައި ރައްޔިތުން އަމާންދިނެވެ. މިކުރިމަތިލުމުގައި ބަޑިއެއްގެ ވަޒަންއަރައިގެން އެކަކު މަރުވިއެވެ.

ހަމަނުޖެހުން ނިމުމަށްފަހު، އޭގެދެދުވަސްފަހުން، 18 ޖުލައި 1959 ވީ ހުކުރުދުވަހު ނާޞިރު މޯލްޑިވް ސްޓާރގައި މާލެވަޑައިގަތެވެ.

ހިނގަމުންދިޔަ ކަންތައްތައް ގާތުންބަލަމުންދިޔަ އިނގިރޭސީން، ގަމުގައި އެމީހުންގެދިފާޢު ވަރުގަދަކުރިއެވެ. އެއީ ނާޞިރު ދެންވަޑައިގަންނަވާނެ މަންޒިލަކީ އައްޑުއަތޮޅުކަމަށް ބަލައިގެންނެވެ.

1959 ވަނައަހަރުގެ އޯގަސްޓްމަހުގެ 7 ވަނަދުވަހު، އިނގިރޭސިސިފައިންގެ 100 މީހުން ސިންގަޕޫރުން ގަމަށް ވައިގެމަގުން އުފުލިއެވެ. ހަމައެދުވަހު، ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން ތިނަދުއަށް އަރައި ހިންގި ޢުދުވާނީޙަމަލައިގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން "ގިނަޢަދަދެއްގެ މީހުން މަރުވިކަމަށް" އިނގިރޭސިސަރުކާރުގެ ފަރާތުންބުނެ ދެކޮޅުހެދުމުގެގޮތުން އެންގިއެވެ.

އިނގިރޭސިސަރުކާރުގެފަރާތުން ސިލޯނުގައިހުންނަވާ ހައިކޮމިޝަނަރ މެދުވެރިކޮށް، އިތުރުޙަމަލާތައް ހިނގައިފިނަމަ، އައްޑުއަތޮޅުގައި ހުރި "އިނގިރޭސީންގެ ޢިމާރާތްތަކާއި މުދާ ޙިމާޔަތްކުރުމުގެގޮތުން އަޅަންޖެހޭ ސަލާމަތީފިޔަވަޅުތައް އެޅުމުގެ" ޙައްޤު ލިބިގެންވާކަމަށްބުނެ އިތުރަށް އިންޒާރުދިނެވެ ދިވެހިސަރުކާރުން އެކަމާ ދެކޮޅުހެއްދެވުމާއި ގުޅިގެން، އޭގެ އެއްދުވަސްފަހުން 14 އޯގަސްޓް ގައި، ސިންގަޕޫރުންގެނައި ސިފައިން އަނބުރާގެންދިޔައެވެ. ގަމަށް އިނގިރޭސީންގެ ސިފައިން އިތުރުކުރުމާ ބެހޭގޮތުން، އެކަމާ ދެކޮޅުހައްދަވާކަމުގެނޯޓް ސިލޯނުގައިހުންނަވާ އިނގިރޭސި ހައިކޮމިޝަނަރއަށް ދެއްވުމަށްފަހު، ކޮޅުނބުގައި ހުންނަވާ ދިވެހިސަފީރު އަޙްމަދު ޙިލްމީ ދެއްވި ބަޔާނެއްގައި ވިދާޅުވީ، "ހަނގުރާމަވެރި ސިފައިން ގެނައުމުގެ ޙަރަކާތަކީ، އެއްވެސްޙާލެއްގައި އިޚްލާޞްތެރިކަމެއް" ދިވެހިރާއްޖެއާއިމެދުއޮވެގެން ކުރިކަމެއްނޫން ކަމަށެވެ.

ހުވަދުއަތޮޅު ދިވެހިސަރުކާރުގެ ބާރުގެދަށަށް އައުމާއިގުޅިގެން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވެރިޔާއަށް ވާނެކަމަށްހުރި ޢަބްދުﷲ ޢަފީފްއަކަށް، މުޅިދިވެހިރާއްޖޭގެމައްޗަށް ވެރިވެގަތުމުގެއެދުން ޙާޞިލެއްނުވިއެވެ. ހުވަދޫ ބަޣާވާތުގެ އަޑީގައިތިބިވެރީން މާލެއަށްގެނެސް ކޯޓުގައި ޝަރީޢަތްހިންގުމަށްފަހު، ބައެއްމީހުން ޖަލަށްލައި އަދި ބައެއްމީހުން އަރުވާލެވުނެވެ.

މަތީގައިވާފޮޓޯއިން އެފެންނަނީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް އިނގިރޭސީން މިނިވަންކަންދިނުމުގެ އެގްރީމެންޓްގައި ސޮއިކުރައްވާ މަންޒަރެވެ. މިރަސްމިއްޔާތުއޮތީ 26 ޖުލައި 1965 ގައި ކޮޅުނބުގައިހުރި އިނގިރޭސި ހައިކޮމިޝަނަރުގެ ގެކޮޅުގައެވެ. ކީރިތިމަހާރަދުންގެ ފަރާތްޕުޅުން މިއެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރެއްވީ ވަޒީރުލްއަޢުޡަމް އިބްރާހިމް ނާޞިރު ރަންނަބަނޑޭރިކިލެގެފާނު (އިށީނދެވަޑައިގެން ވައަތްފަރާތުގައި) އެވެ. އިނގިރޭސިމަހާރާނީގެ ފަރާތްޕުޅުން ސޮއިކުރެއްވީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކަނޑައަޅާފައި (ފަތްކޮޅު އަދިނާރުވާ) ހުންނެވި އިނގިރޭސި އެމްބެސެޑަރ ސަރ މައިކަލް ވޯކަރ (އިށީނދެވަޑައިގެން ކަނާތްފަރާތުގައި) އެވެ. ދިވެހިވަފުދުގައި ވާތުން ކަނާތަށް ކޮޅަށްތިއްބެވީ، އަލްފާޟިލް ކޮލި ޢަލީ މަނިކު ކޮޅުނބުގައި ހުންނަވާ ދިވެހިވިޔަފާރިއާބެހޭ ސަފީރު އާއި، އަލްފާޟިލް ކަނޑި އަޙްމަދު އިސްމާއީލް ކޮޅުނބުގައި ހުންނަ ދިވެހިސަފީރު އޮފީހުގެ ތިންވަނަ ސެކްރެޓަރީ އާއި، ކޮޅުނބަށް ކަނޑައަޅުއްވާފައި ހުންނަވާ ދިވެހިސަފީރު (ފަތްކޮޅު އަދިނާރުވާ) އަލްފާޟިލް ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާ ދީދީއެވެ.

ތާރީޚްގެނޯޓެއްގެގޮތުން، ދެކުނުން ކުށްވެރިންނާއި، ހިލޭސާބަހަށް ދިޔަމީހުން އެނބުރި މާލެއަށް ގެނައުމަށްފަހު، ވަޒީރުންނާއި އޮފިޝަލުން ގޮވައިގެން މޯލްޑިވް ސްޓާރ ދިޔައީ ކޮޅުނބަށެވެ. ގާތްގަނޑަކަށް ދެބައިކުޅަ އެއްބައިހާތަނަށް ދިޔަތަނާ އެއިން ތެޔޮހުސްވިއެވެ. އަޅުގަނޑުމެނަށް ޖެހުނީ އެތަނަށް އެހެންއުޅަނދެއް ފޮނުވާށެވެ. އެހެންކަމުން ސްޓާރލައިން އެންޓަރޕްރައިސް ސިލޯނުދިދައިގެ ދަށުގައިގޮސް، މޯލްޑިވް ސްޓާރ ކަފުޖަހައިގެން ކޮޅުނބަށް ގެންދިޔައީއެވެ. އާންމުކޮށް ދެދުވަހުންކުރެވޭ މިދަތުރު ކުރުމަށް 8 ދުވަސް ހޭދަވިއެވެ. ނަތީޖާއެއްގެގޮތުން، ދެކުނުގެއަތޮޅުތައް ފަތަޙަކުރުމަށް ދިޔަ މިބޯޓުގައި ތިބި އެންމެނަށް އިތުރު ތަކްލީފުތަކެއް އުފުލަން ޖެހުނީއެވެ.

އިނގިރޭސީން ގެންގުޅޭ "ބައިބައިކޮށްގެން ވެރިކަންހިންގުމުގެ" އުކުޅުތަކަކީ، ދިވެހިރާއްޖޭގައި މަސައްކަތް ނުކުރެވޭނެ ގޮތެއްކަން އެންމެފަހުން އިނގިރޭސީންނަށް ވިސްނިއްޖެއެވެ. 14 ފެބްރުއަރީ 1960ގައި، އިނގިރޭސީންނާއިއެކު ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން، ގަމާއި އަދި އައްޑުއަތޮޅުގެ ރަށެއްކަމުގައިވާ ހިތަދޫގެ ވަކިހިސާބެއް ކަމުގައިވާ މާމެންދޫ، އިނގިރޭސި މިލިޓަރީ ބޭނުންކުރުމަށްޓަކައި ދޫކުރުމުގެ އެގްރީމެންޓެއްގައި ސޮއިކުރެވުނެވެ.

މިއެގްރީމެންޓްގެ ކަމާބެހޭ މާއްދާގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ، "ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން، ގަން ކިޔާ ރަށާއި، އެރަށާއި ގުޅިގެންއޮތް ހިތަދޫގެ މާމެންދޫން ފާހަގަކޮށްފައިވާ 110 އޭކަރުގެ ބިމާއި، އަދި އައްޑުއަތޮޅުގެ ވަށައިގެންވާ ފަޅާއި، އަދި އެފަޅާ ގުޅިގެންވާ ރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެސަރަޙައްދު، ދިވެހިރާއްޖެއާއި ކޮމަންވެލްތު ދިފާޢުކުރުމަށްޓަކައި، އެއްވެސް ހިފެހެއްޓުމެއްނެތި (ޝަރުތަކާއިނުލައި) އެހެންފަރާތަކަށް ބޭނުންނުކުރެވޭނެކަން ބަޔާންކޮށް، (ހަމައެކަނި އިނގިރޭސިސަރުކާރުން ބޭނުން ކުރުމަށްޓަކައި) 1956ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރުމަހުގެ ފަނަރަވަނަދުވަހުން ފެށިގެން ތިރީސް އަހަރުދުވަހުގެ މުއްދަތަކަށް، ހިލޭ ހަދިޔާއެއްގެގޮތުގައި އިނގިރޭސިސަރުކާރާއި ޙަވާލުކޮށްދީފީމެވެ.

މިތާނގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އެއްވެސްކަމަކުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކީރިތިމަހާރަދުންގެ ރަސްކަމުގެ އަމުރުފުޅުގެ ދަށުގައިވާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ މިސަރަޙައްދުގެ އިސްތިޤްލާލަށް އެއްވެސްއުނިކަމެއް އައިސްގެންނުވާނެއެވެ."

ރާއްޖެއާއި އިނގިރޭސިވިލާތާ ދެމެދު 14 ފެބްރުއަރީ 1960ގައި ވިއެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރުމުގެ ރަސްމިއްޔާތުގައި އިނގިރޭސި ކޮމަންވެލްތު ރިލޭޝަންސް އޮފީހުގެ މިނިސްޓަރު އޯލްޕޯޓް ވާހަކަދައްކަވަނީ. ރާއްޖޭގެފަރާތުން ސޮއިކުރެއްވީ ބޮޑުވަޒީރު އިބްރާހިމް ނާސިރު.

މިނިވަންކަންލިބުމުގެ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރުމުގެ ރަސްމިއްޔާތުގެ ތެރެއިން.

ދިވެހިސަރުކާރުން "ހިލޭ ދެއްވިހަދިޔާ" ގެ ދީލަތިކަމުގެ ބަދަލުގައި، މިކޮޅަށްލިބުނީ 10،000 އިނގިރޭސި ޕައުންޑްގެ ހިލޭއެހީއަކާއި، ކުރިއަށްއޮތް ފަސްއަހަރުގެތެރޭގައި 750،000 އިނގިރޭސި ޕައުންޑްއެވެ. މިޢަދަދަކީ މާލޭގެ ފުރަތަމަ ހޮސްޕިޓަލް ކަމުގައިވާ ގަވަރމަންޓް ހޮސްޕިޓަލް އިނގިރޭސީން ބިނާކުރުމަށާއި "ގޯލްޑަން ރޭ" ކިޔާ އެންބިއުލޭންސް ބޯޓް ގަތުމުގެއަގެވެ.

މިނިވަންކަންލިބުމުގެ އެއްބަސްވުމުގައި ނުވަތަ އެގްރީމެންޓްގައި ސޮއިކުރުމުގެ ކުރިންވެސް، 1963 ގެ ސެޕްޓެމްބަރ 9 ގައި އިނގިރޭސީންނާއެކު އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކުރެވުނެވެ. އެއެއްބަސްވުމުގައި ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން ސޮއިކުރެއްވީ އިބްރާހީމް ނާޞިރެވެ. އިގިރޭސީންގެ ފަރާތުން ސޮއިކުރެއްވީ ކޮމަންވެލްތު ރިލޭޝަންސް އޮފީހާއިބެހޭވަޒީރު ޑަންކަން ސޭންޑްސްއެވެ. ސޮއިކުރެއްވުމުގެ ރަސްމިއްޔާތުއޮތީ ދާރުލްޢުލޫމްގައެވެ. (މިއީ މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލް ހޯލްއެވެ). (26 ޖުލައި 1965 ގައި ސޮއިކުރި ދިވެހިރާއްޖެއަށް މިނިވަންކަންލިބުނު އެގްރީމެންޓްގައި ކުރިން މިދެންނެވި އެގްރީމެންޓްގެ ވާހަކަ ހިމެނިފައިވާނެއެވެ. އަދި އެއްވެސްކުއްޔަކާއިނުލައި 15 ޑިސެމްބަރ 1986 އާއިހަމައަށް އިނގިރޭސީންނަށް އައްޑުއަތޮޅު ގަން ބޭނުންކުރެވޭނެކަން ޔަޤީންކޮށްދީފައިވެއެވެ.)

މިއީ ޢަބްދުﷲ ޢަފީފް އިސްވެހުރެހިންގި ބަޣާވާތުގެ ނިމުމެއްނޫނެވެ. ޖޫން 1960 ގައި ނާޞިރު އޭނާއަށް މަޢާފް ދެއްވުމުންވެސް އެކަމެއް އޭނާ ޤަބޫލެއްނުކުރެއެވެ. މީގެ އެއްމަސްދުވަސްފަހުން އިނގިރޭސި ދައުލަތުގެ ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވްގެ ގޮތުގައި، ހަމްފްރީ އޯގަސްޓަސް އާރތިންގޓަން ޑޭވީ، މާލެކައިރީގައި އޮންނަރަށެއް ކަމުގައިވާ ދޫނިދޫގައި އުޅުއްވަން ފެށްޓެވިއެވެ.

1961 ވަނައަހަރު މޭމަހު، ދެކުނުގެ ބަޣާވާތުގެ މަސްއަލައަށް ޙައްލެއްހޯދުމަށްޓަކައި، އާތިންގޓަން ޑޭވީ އައްޑުއަތޮޅަށް ވަޑައިގަތެވެ. ނަމަވެސް މީނާ ވަޑައިގަތުމުން ޙާލަތު އިތުރަށްގޯސްވީއެވެ. އެއީހުވަދުއަތޮޅާއި ފުވައްމުލަކުގެ ރައްޔިތުންވެސް ބަޣާވާތުގައި ބައިވެރިވީއެވެ. 1961 ވަނައަހަރު އައްޑުއަތޮޅު މީހުންބޭނުންވާ ކަންތައްތަކެއް ރައްޔިތުންގެ މަޖްލީހަށް ހުށަހެޅުމުން، މަޖްލިހުން ޤަބޫލުނުކުރެއްވީއެވެ. އަދި ބަޣާވާތްހުއްޓުވުމުގެ ހުއްދަ ނާޞިރަށް މަޖްލިހުން އެރުވީއެވެ.

1962 ވަނައަހަރުގެ ފެބްރުއަރީމަހު، އެމަނިކުފާނު ހުވަދޫގައި މިކަންކުރެއްވިއެވެ. 1 ނޮވެމްބަރު 1963 ގައި، ފުވައްމުލަކު ބަޣާވާތް ހުއްޓާލައި ދިވެހިސަރުކާރުގެވެރިކަން ޤަބޫލުކުރިއެވެ. އައްޑޫ ބަޣާވާތް މުޅީން ނިމުމާއިއެކު، އެއަތޮޅުގެ އަތޮޅުވެރިޔާއާއި އަތޮޅުކޮމިޓީ އިސްކުރީ 1964 ވަނައަހަރުގެ ޖަނަވަރީ މަހުގެ 4 ވަނަދުވަހުއެވެ. މިހާހިސާބަށް ދިޔައިރު، އިނގިރޭސީން ބޭނުންވާ ސްޓޭޖިންގ ޕޯސްޓްގެ އިމާރާތްތައްހެދުމުގެ މަސައްކަތް ކުރިއަށްގެންގޮސްފައި އޮތުމާއިއެކު، ގަމާއިބެހޭ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކޮށް، އަދި ދިވެހިރާއްޖެއަށް މިނިވަންކަންދިނުމާބެހޭ ވާހަކަތައް ކުރިއަށްދާތީ، ބަޣާވާތުގެ ކަންތައް ހުލިވެއްޖެއެވެ.

އިނގިރޭސީންގެ ޙިމާޔަތްދީގެން ޢަބްދުﷲ ޢަފީފާއި އޭނާގެ ޢާއިލާ އިނގިރޭސި އިސްތިޢުމާރީބާރުގެދަށުގައިވާ ޤައުމެއްކަމަށްވާ ސީޝެލްސްއަށް އަމާންކަމާއިއެކު ގެންދިޔައެވެ. 29 ސެޕްޓެމްބަރ 1963 ވީއާދީއްތަދުވަހު، ޢަފީފް، އިނގިރޭސި މަނަވަރު އެޗް.އެމް.އެސް.ލޮކްލޮމޮންޑްއަށް އެރިއެވެ. މިމަނަވަރު ގަމުގެބަނދަރުން 30 ސެޕްޓެމްބްރ 1963 ވީހޯމަދުވަހު ފުރައިގެން ސީޝެލްސްއަށް ދެވުނީ 4 އޮކްޓޯބަރ 1963 ވީހުކުރުދުވަހުއެވެ.

ޢަފީފު އިނގިރޭސީންގެ ސިފައިންގެ ހަނގުރާމަމަތީ މަނަވަރުގައި ގަމުން ސީޝެލްސްއަށް ފޮނުވާލިދުވަހަކީ އަޅުގަނޑަށް ކޮޅުނބުގައިހުންނަ އިނގިރޭސި ހައިކޮމިޝަންއަށް، ދިވެހިރާއްޖެއަށް އިނގިރޭސީންދޭންބުނެފައިވާ އެހީއަކާއިގުޅޭ މަޝްވަރާތަކެއް ކުރުމަށް ދިޔަދުވަހެކެވެ. ހައިކޮމިޝަންގެ ފުރަތަމަ ސެކްރެޓަރީ ޕީޓަރ މޫން، އަޅުގަނޑާއި ބައްދަލުކުރައްވައި، އެހީއާއިބެހޭ މަޝްވަރާތައްކުރެއްވިއެވެ. މިބައްދަލުވުން ނިމުމުން، އަޅުގަނޑު އަޑުއަހަން ޝައުޤުވެރިވެދާނެ ބައެއްމައުލޫމާތު އޭނާއަށް ލިބިފައިއެބަހުރިކަމަށް ޑިޕްލޮމެޓް ވިދާޅުވިއެވެ.

އޭނާގެގަޑި ބައްލަވައިލެއްވުމަށްފަހު، "މިވަޤުތު ޢަބްދުﷲ ޢަފީފް ވަނީ ސީޝެލްސްއަށް ދަތުރުކުރުމުގެ މަގުމަތީގައި" މިހެން އޭނާވިދާޅުވިއެވެ. އަދި އަޅުގަނޑާއި ދިމާއަށް ބައްލަވައިލެއްވުމަށްފަހު، ވަރަށްސާފު މެސެޖެއްދެއްވާގޮތަކަށް، "މިނޫން އެހެން ޙައްލެއް އެބައޮތްތޯ؟" އައްސަވާލެއްވިއެވެ.

އަޅުގަނޑު ޖަވާބުއެރުވީ މިހެންނެވެ: "ނޫން! އަޅުގަނޑަކަށް ހިއެއްނުވޭ. އެއީ ތިޔަބޭފުޅުންނަކަށް ޢަފީފް ދިވެހިސަރުކާރަކާއި ޙަވާލެއް ނުވެސްކުރެއްވޭނެ އަދި ނުވެސްކުރައްވާނެ."

މޫން، މިސިއްރުމައުލޫމާތުދިނުމުގެ މައިގަނޑު ބޭނުމަކީ، އަޅުގަނޑު އެވާހަކަ ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް އިބްރާހީމް ނާޞިރު އަރިހުގައި ދަންނަވާނެކަން އޭނާއަށްއެނގުމެވެ. އަޅުގަނޑު އެވާހަކަ ނާޞިރުއަރިހު ދެންނެވުމުން، "އާނ! މިވަގުތު ޢަފީފް މިކަންތައް ހިނގާތަނާ ދުރުކުރުން ނޫންގޮތެއް ނެތް" ކަމަށް މަޑުމަޑުން ވިދާޅުވިއެވެ.

ދުވަސްތަކެއް ފާއިތުވީފަހުން، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޙައިސިއްޔަތުން ނާޞިރު ޢަފީފަށް މަޢާފްދެއްވިއެވެ. އޭގެފަހުން ޢަފީފް މާލެއަށާއި އައްޑުއަށް ވަޑައިގެންއުޅުއްވިއެވެ. ނަމަވެސް ދިރިއުޅުއްވާކަށް ވަޑައެއްނުގަނެއެވެ. އޭނާ ސީޝެލްސްއަށް ވަޑައިގެންނެވުމަށްފަހު، އަވަހާރަވީ 1993 ވަނައަހަރުގެ ޖުލައިމަހުގައެވެ. އޭނާގެ ދަރިފަސްކޮޅު ސީޝެލްސްގައި އެބައޮތެވެ. އޭގެތެރެއިން ބައެއްބޭފުޅުން އުޅުއްވަނީ ސީޝެލްސް ސަރުކާރުގެ މަޤާމްތަކުގައެވެ.

7 ވަނަ ބާބު

ހަލަބޮލިދުވަސްވަރެއް، 1962

ދެކުނުގެބަޣާވާތް ހިނގަމުންދިޔައިރު އަޅުގަނޑުއުޅުނީ އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ ބޯޓުފަހަރުގެކަންތައް ކުރިއެރުވުމުގެ ކަންތަކުގައި އަވަދިނެތި ކޮޅުނބުގައެވެ.

ދިވެހިސަރުކާރުންވަނީ، ލިބެންހުރި ވަޒީފާތަކަށް ބޭނުންވާ މީހުންބިނާކުރުމަށް އެންމެމަތީ އިސްކަންދެއްވާފައެވެ. ޒުވާން ދެދިވެހިންކަމުގައިވާ އަޙްމަދު އާދަމް އާއި ޙުސައިން މޫސާ ވަނީ މިކަމަށް ހޮވިވަޑައިގަނެގެން، ދިވެހީންނާ އެކުގައި ސޯސަންވިލާގައެވެ. އެދެބޭފުޅުންނަކީ ވޯކަރޒްގެ މެރީން (ކަނޑު ދަތުރުކުރާ ބޯޓުފަހަރުގެ) އެންޖިނިއަރ އެޕްރެންޓިސުންނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޯޓުފަހަރުގައި ދުވަސްކޮޅަކު އެދެބޭފުޅުން ދަތުރުކުރެއްވިއެވެ. ވޯކަރޒް އެންޑް 1850 ގެ އަހަރުތަކުގައި ޖޯން ވޯކަރ ކިޔާ އިންޖިނޭރެއް ކެންޑީގައި ޤާއިމްކުރިއެވެ. ވޯކަރ އެންޑް ގްރެއިގް އަކީ 1854 ވަނަ އަހަރު ވޯކަރ އެންޑް ސަންސްގެ ގޮތްޕެއްގެ ގޮތުގައި ފެށުނުތަނެކެވެ. މިކުންފުންޏަކީ ސައިފަތް ފެކްޓަރީގައި ބޭނުންކުރާ މެޝިނަރީ ހެދުމުގެ މަސައްކަތްކުރާބައެކެވެ. ވޯކަރޒްއަކީ ސިލޯނުގައިހުރި އެންމެބޮޑު އެއްވިޔަފާރި މުއައްސަސާއެވެ. މިއަދު ވޯކަރޒްގެ 90 އިންސައްތަ ޙިއްޞާ އޮންނަނީ މެލޭޝިޔާގެ ލިސްޓެޑް ކުންފުންޏެއް ކަމުގައިވާ އެމް.ޓީ.ޑީ.ކެޕިޓަލް ބީ.އެޗް.ޑީ.ގެ އަތްމަތީގައެވެ.

އަޙްމަދު އާދަމް އާއި ޙުސައިން މޫސާ، އައި.އެލް.އޯ.ގެ ފަރާތުން ލިބުނު ސްކޮލަރޝިޕްއެއްގެ ދަށުން ބަރުމާގައިހުރި އެމީހުންގެ ތަމްރީންދޭ ސްކޫލްއަށް ވަޑައިގަތެވެ. މިމުއައްސަސާގެ ޢަމަލީމަސައްކަތްކުރަނީ، މަރާމާތުކުރުމަށް އެހެލާފައިވާ (ސްލިޕްވޭއަށް) އިރަވަޑީ މެރީން ކްރާފްޓްގައެވެ. އިރަވަޑީއަކީ ވަރަށްބޮޑު ކޯރަކަށްވާތީ، ވަރަށްގިނަ އުޅަނދުފަހަރު ހަދާ މަރާމާތުކުރުމަށް އެތަން ބޭނުންވެއެވެ. މިތަނަކީ މިބޭފުޅުން ތަމްރީން ކުރުމަށްޓަކައި ވަރަށްރަނގަޅު ޙާލަތެއްގައި އޮތް ތަނެއްމެއެވެ.

ތަމްރީންނިމުމަށްފަހު ކޮޅުނބަށް އެނބުރިވަޑައިގެން، އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ ބޯޓުފަހަރުގައި މަސައްކަތް ކުރެއްވިއެވެ. 1960 ވަނައަހަރު ދިވެހިސަރުކާރުން ބޭނުންފުޅުވެގެން މާލޭގައިދެވޭ ކަރަންޓްގެ ޚިދުމަތް ރަނގަޅު ކުރުމަށްޓަކައި އަޙްމަދު އާދަމް އެމަސްއޫލިއްޔަތުތަކާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތީއެވެ.

މިކަމުގައި މަސައްކަތްކުރުމަށް ނާޞިރު އަޅުގަނޑަށް އެންގެވިއެވެ. އެދުވަސްވަރު މާލެއަށް ކަރަންޓް ފޯރުވައިދޭން ލިބެނީ ގާތްގަނޑަކަށް 60 އާއި 80 ވަރަކަށް ކިލޯވޮޓުގެ ކަރަންޓެވެ. މިކަމުގައި ލޯނު ނުވަތަ ކްރެޑިޓްގެމަގުން އެހީތެރިވެދެވިދާނެ ޖާގައެއް، އޮތްތޯ ބެލުމަށް، އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ހެރިސަން ލިސްޓަރ ކުންފުނީގެ ކޮޅުނބުގައި ހުންނަ ހެރިސަން ލިސްޓަރ އެންޖިނިއަރިންގ ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް އާއި މަޝްވަރާކުރީމެވެ. މާލޭގައިއެއިރު ބޭނުންކުރަނީ ހަމައެކަނި ލިސްޓަރ ޑީސަލް އިންޖީނެވެ. ބްރައުން އެންޑް ކޮންޕެނީއާއިވެސް ކޮޅުނބުގައި އަޅުގަނޑު ވާހަކަދެއްކީމެވެ.

ބްރައުން އެންޑް ކޮންޕެނީ އަކީ 1875 ވަނައަހަރު ސިލޯނުގައި ޤާއިމްކުރިތަނެކެވެ. މިކުންފުނިން ޢާއްމުގޮތެއްގައި ކުރަނީ ސައިފަތްދަނޑުތަކާއި އާންމު އޭޖަންސީ މަސައްކަތެވެ. އެންމެގިނައިން މިމީހުންނަށް ފައިސާލިބެނީ، އިނގިރޭސިވިލާތުގައި ހަދާފައިވާ ރަސްޓަން- ހޯރންބީ އިންޖީނުގެ އޭޖަންޓްކަން މިމީހުންގެ އަތްމަތީގައި އޮތުމުންނެވެ. މިވައްތަރުގެ އިންޖީނުގެ ބޭނުން އެއިރު ވަރަށްބޮޑެވެ. އަދި ސިލޯނުގެ ވަރަށްގިނަ އެސްޓޭޓްތަކުގައި ބޭނުންކުރަނީ އާރ.އެންޑް އެޗް. އިންޖީނެވެ. ސިލޯނަށް މިނިވަންކަން ލިބުމަށްފަހު، މިކުންފުނީގެ މެނެޖްމަންޓްވަނީ ސިލޯނުމީހުންގެ އަތްމަތީގައެވެ. އަދި އޭގެފަހުން ގްރޫޕެއްގެގޮތުގައި ކުންފުނި ފުޅާވެގެންހިނގައްޖެއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއަށްއެހީވުމަށް ބްރައުންސް ޝައުޤުވެރިވިއެވެ. 225 ކޭވީގެ ދެ އާރ.އެންޑް އެޗް. ޖެނެރޭޓަރ އާއި ސްވިޗާއި ބެހޭތަކެއްޗާއި މާލެއަށް ކަރަންޓްދޫކުރުމަށް ބޭނުންވާ 3,000 ކޭ.ވީ.ގެ، މަތިން ނުވަތަ ބިމުގެ އަޑިން ކަރަންޓްދޫކުރާ ނިޒާމަކަށް ބޭނުންވާ ޓްރާންސްފޯރމަރާއި، އެއާއި ގުޅޭ ސާމާނު ގަތުމަށްއެއްބަސްވެވުނެވެ. މިޕެކެޖްގެތެރޭގައި، އާރ.އެންޑް އެޗް.ގައާއި ސްވިޗް ގިޔަރ ހަދާ ފެކްޓަރީތަކުގައި އެއް އިންޖިނޭރު ތަމްރީންކުރުމަށް އެއްބަސްވެވުނެވެ.

އާސާމާނު ލިބެންދެން، މަހަކަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ ކުއްޔަކަށް މާލޭގެ އިންޖީނުގެ ހިންގުމަށް ބްރައުންސްއާއިއެކު އެއްބަސްވެވުނެވެ. އިނގިރޭސި ވިލާތުގައި ތަމްރީންކުރުމަށް އަޙްމަދު އާދަމް ހޮވުނެވެ. މިތަމްރީންގެ މުއްދަތަކީ ގާތްގަނޑަކަށް ދެއަހަރުދުވަހެވެ. ތަކެތިލިބުނީ ދިގުމުއްދަތެއްގެތެރޭގައި އަގުދައްކާގޮތަށެވެ. މުޅިމާލެއަށް ކަރަންޓުލިބޭގޮތަށް ކަރަންޓް ދޫކުރުމުގެ ނިޒާމު ޤާއިމްކުރެވުނެވެ.

މިމުއްދަތުގެތެރޭގައި، މާލޭގެ އިންޖީނުގޭގައި މަސައްކަތްކުރުމުގައި، ސިލޯނުން އައިސްތިބި ބްރައުންސްގެ މުވައްޒަފުން ފަރުވާކުޑަކުރަންފެށިއެވެ. އެއާއެކު ވަރަށްގިނަގިނައިން މާލެއިން ކަރަންޓްދެއެވެ. މިހާހިސާބަށް ކަންތައްދިއުމުން ނާޞިރު މިކަމާދޭތެރޭ ފިޔަވަޅުއަޅުއްވައި އަޅުގަނޑުގާތުގައި، ޖެއްސުންކުރާ ބްރައުންސްގެ މުވައްޒަފުންނާ ވާހަކަދެއްކުމަށް އެންގެވިއެވެ. އެކަން ޙައްލުކުރުމުގެގޮތުން އެމުވައްޒަފުން ވަޒީފާއިންވަކިކުރީއެވެ.

އިންޖީނުގެ ހިންގުމާއިބެހޭމަސައްކަތް ޢަލީ ދީދީ އާއި ޙަވާލުކުރެވުނެވެ. އަދި 1967 ގައި އުފެދުނު މިތަން މޯލްޑިވްސް ޝިޕިންގ ލައިން (އެމް.އެސް.އެލް.) ގެ ޔުނިޓެއްކަމުގައި ހަމަޖެހުނެވެ. ޢަލީ ދީދީ އިންޖީނުގެ ހަމަޔަކަށް އެޅުއްވިއެވެ.

އަޙްމަދު އާދަމް ތަމްރީނު ލިބިލައްވައިނިމިގެން ޢަލީ ދީދީ އާއި ބައިވެރިވެލެއްވިއެވެ. މަޑުމަޑުން އިންޖީނުގެ ހިންގުމުގެ ކަންތަކާއި ހަވާލުވެލައްވައި، އިންޖީނުގެ ރަނގަޅަށް ހިންގެވިއެވެ. އަޙްމަދު އާދަމްގެ ބެއްލެވުމުގެ ދަށުން، އިންޖީނުގޭގެ މުވައްޒަފުން، ކަރަންޓުގެ މަސައްކަތާއި ޑިސްޓްރިބިއުޝަން ނިޒާމްގެ މަސައްކަތްތައް ކުރިއަށްގެންދިޔައެވެ. މީގެތެރޭގައި ކޭބަލް ވަޅުލުންވެސް ހިމެނުނެވެ. (އަޙްމަދު އާދަމް 1980 ވަނައަހަރު ރިޓަޔަރ ކުރެއްވުމާއިހަމައަށް އެތަންހިންގެވިއެވެ.)

ޙުސައިން މޫސާ ބޯޓުދަތުރުކުރައްވަމުންގެންދެވިއެވެ. ޗީފް އެންޖިނިއަރއަކަށް ވެވަޑައިގަތެވެ. އޭނާއަކީ ވަރަށްބުރަކޮށް މަސައްކަތްކުރެއްވި، ތޫނު، މީހުންނާރައްޓެހިމިޒާޖެއްގެ ބޭފުޅެކެވެ. އޭނާ ބޯޓުދަތުރުކުރެއްވުމުގެ މަސައްކަތުން އިސްތިޢުފާދެއްވީ 1980 ވަނައަހަރުއެވެ. ނަމަވެސް، އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ހުނަރުވެރި އިންސާނީ ވަޞީލަތް ތަރައްޤީކުރުމުގެ މަސައްކަތުގައި އެތަކެއްއަހަރުވަންދެން ބައިވެރިވެވަޑައިގަންނަވަމުން ގެންދެވިއެވެ.

1960 ގެކުރީކޮޅުގެ އަހަރުތަކަކީ ހަލަބޮލި ދުވަސްތަކެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖައްވުގައި ޔަޤީންކަމެއް އޮތް ދުވަސްތަކެކެވެ. ދިވެހީން އެމީހުންގެ މަންޒިލް މަޤްޞޫދުގެވެރިންކަމުގައި ވާންއުޅެނީކަމުގެ ޔަޤީންކަމެވެ. މިނިވަންކަން ލިބިދާނޭ ވާހަކަ ޖައްވުގައި ވިހުރުވޭތީ ދެކެވޭވާހަކައެއްނޫނެވެ. އެއަށްވުރެ ޢަމަލީ އާދައިގެ ކަންކަމުގެ ވާހަކައެވެ. މިސާލަކަށް، ވިޔަފާރީގެ ކަންތައްތައް ފުޅާވަމުންދިއުމެވެ.

ދިވެހިސަރުކާރު ކުރިންވަނީ އާދަކާދައާއި އެއްގޮތަށް، ރަސްމީވިޔަފާރީގެ ކަންތައްތަކަށް އަމިއްލަވިޔަފާރިވެރިންގެ މަސައްކަތުން ކުރިއެރުން ލިބޭގޮތާމެދު ހިތްހަމަޖެހިގެންނެވެ. ނަމަވެސް، އަމިއްލަވިޔަފާރިތައް ވަނީ އިންޑިޔާގެ ހުޅަނގުއައްސޭރީގެ ކުޗްމަންޑްވީ ޕޯރުބަންދަރުގެ ވިޔަފާރިވެރި ޖަމާއަތެއްކަމުގައިވާ ވޯރާއިންގެ އަތްމަތީގައެވެ.

އެތައްއަހަރެއްވަންދެން އެމީހުންގެ ތިރީހަކަށްމީހުންގެ މައްޗައް އެކުލެވޭ ޖަމާއަތެއް މާލޭގައި ވަޒަންވެރިވެގެން އުޅުނެވެ. މުދާ ގަނޑުކޮށްވިއްކުމާއި ވަކިވަކިންވިއްކުމާއި މުދާއެތެރެކުރުމާއި ބޭރުކުރުމުގެ ވިޔަފާރީގެ 75 އިންސައްތަވަނީ އެމީހުންގެ އަތްމައްޗަށްގެނެސްފައެވެ. މާލެއާއި ކޮޅުނބާއި އިންޑިޔާއާއި ދޭތެރޭގައި ދަތުރުކުރާ އެމީހުންގެ އަމިއްލަ އުޅަނދުފަހަރު ހުއްޓެވެ.

1962 ވަނައަހަރުގެ އޯގަސްޓްމަހު، ވިޔަފާރިކުރުން ހުއްޓާލުމަށްފަހު އެމީހުން ދިވެހިރާއްޖެއިންފުރުމަށް ދިވެހިސަރުކާރުން އެންގެވިއެވެ. ބައެއްމީހުން ރާއްޖެދޫކޮށްދިޔައެވެ. ބައެއްމީހުން އެމީހުންގެ ވިޔަފާރި ދިވެހީންގެނަމުގައި ކުރިއެވެ. ފެންނަފެނުމަށް ވިޔަފާރިކުރަނީ ދިވެހިންނެވެ. އެކަންވަނީ އެހެނެއްނޫނެވެ. ބޯރާއިން، ދިވެހިން ބޭނުންކުރަނީ ނިވާފަތްގަނޑަކަށެވެ.

ސަރުކާރަށް މިކަން ދޭހަވެވަޑައިގަތުމުން، ވޯރާ ވިޔަފާރިވެރިންގެ ހުރިހާފައިސާއެއް ދިވެހިސަރުކާރުގެ ބޮޑު އިސްޓޯރަށް ޖަމާކުރުމަށް އެންގެވިއެވެ. އެއީ އެމް.ޖީ.ބީ.އެސް.ގައި ބެހެއްޓުމަށްޓަކައެވެ. އެއިރުއެއީ ސަރުކާރުގެ ވިޔަފާރިގޮތްޕެކެވެ. އަދި ދައުލަތުގެ ޚަޒާނާވެސްމެއެވެ. އެއިރަކު ރާއްޖޭގައި ބޭންކެއް ނުހުރެއެވެ. މިގޮތުގެމަތީން 1960 ގެއަހަރުތައް ނިމުނުއިރު ގާތްގަނޑަކަށް 3،500،000 ރުފިޔާ އެމް.ޖީ.ބީ.އެސް.ގައި އެމީހުން ބެހެއްޓިއެވެ.

ބޮޑެތިވިޔަފާރިވެރީން އެމީހުންގެވިޔަފާރިތައް ބަންދުކުރުމަށްފަހު، އެމީހުންގެ އެހެންވިޔަފާރިތައް ހުރި ކޮޅުނބަށާއި އިންޑިޔާއަށް ދިޔައެވެ. ކުދިވިޔަފާރިވެރިން މިކޮޅުގައި ތިބީއެވެ. އަދިއެމީހުން މާލޭގައި ތިބުމުގައި ހިނގާ ޚަރަދުތަކަށް ކަނޑައެޅިފއިވާ އަދަދެއްގެ ފައިސާ އެމް.ޖީ.ބީ.އެސް.އިން ދޫކުރެއެވެ.

މިވިޔަފާރިވެރީން ޣައިރުޤާނޫނީގޮތުން، ދިވެހިވިޔަފާރިވެރީންނަށް ފައިސާ ދަރަންޏަށްދޫކުރުންފަދަ ކަންތައް ކުޑަގޮތަކަށް ކޮށްއުޅުނެވެ. ދިވެހިވިޔަފާރިވެރިންނަކީ ފަޤީރު އަދި މާބޮޑު ރައުސުލްމާލެއްނެތި ވިޔަފާރިކުރާބައެކެވެ. އެހެންކަމުން ވަރަށް މަދުމީހަކަށް މެނުވީ، މުދާއެތެރެކުރުމާއި ބޭރުކުރުމާއި އަދި މުދާވިއްކުމުގައި، ފާހަގަކުރެވޭ ކާމިޔާބަކާއި އެކުގައެއް ނޫޅެވުނެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއިން އަނބުރާ އިންޑިޔާއަށް ދިޔަމީހުން، އެމީހުނަށް ނިހާޔަތައްފައިދާލިބެމުންދިޔަ ވިޔަފާރި ދޫކޮށްދާން އެންގުމުން، އެވާހަކަނުދައްކައި މަޑަކުންނުތިބެއެވެ. އެމީހުންގެ ދޮކޮޅުހެދުންތަކުން، އިންޑިޔާގެ އެންމެމަތީފަރާތްތަކާއި ހަމައަށް އެވާހަކަގެންދިޔައެވެ. އެމަސްއަލަ ބޯރާ ޖަމާއަތުގެ ބޭކަލެއްކަމުގައިވާ އިންޑިޔާގެ ނާއިބް ރައީސް، ޒާކިރު ޙުސައިން އުފުއްލެވިއެވެ.

މިމަސްއަލަބަލައި ތަހުޤީޤުކުރުމަށް އިންޑިޔާ ސަރުކާރުގެ ޕްރެޒިޑެންޝަލް ސެކްރެޓަރީ، މިސްޓަރ ގަންޑެވިއާ އާއި ޙަވާލުކުރެވުނެވެ. އޭނާއަކީ ކުރިން ސިލޯނުގައިހުރި އިންޑިޔާގެ ހައިކޮމިޝަނަރ ކަމަށްވީތީ، މިކަންތައްގަނޑު ރަނގަޅަށް އެނގިވަޑައިގަނެއެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން ކޮޅުނބުގައި ހުންނެވި ސަފީރަކީ އަޙްމަދު ޒަކީއެވެ. ގަންޑެވިއާ އާއި ބައްދަލުކުރެއްވުމަށް ޒަކީއަށް ދެންނެވުނެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ އަރިހުގައި އެބައްދަލުވުމަށްދިއުމަށް ޒަކީ އަޅުގަނޑު ގާތުގައި ވިދާޅުވިއެވެ.

އެބައްދަލުވުމަކީ މާޑިޕްލޮމެޓިކް ބައްދަލުވުމެއްނޫނެވެ. ގަންޑެވިއާގެ ވާހަކަހުރީ ވަރަށް ސީދަލަށެވެ. އަދި އޭނާގެ އަޑުވެސްހުރީ ވަރަށްބާރަށް އަދި ގަދަކޮށެވެ. އޭނާ، ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން އިންޑިޔާގެ ރައްޔިތުންގެ މުދާހިފަހައްޓާފައި ހުރިކަމަށާއި، އަދި ދިވެހިރާއްޖެއިން ބޭރުކުރިޔަނުދިންކަމަށްބުނެ، ދިވެހިސަރުކާރު ބަދުނާމުކުރިއެވެ. މިމަސްއަލަ އަވަހަށް ޙައްލުކުރަންޖެހޭނެކަމަށާއި، މިހެން ނުވެއްޖެނަމަ ދެސަރުކާރުގެ ދެމެދުގައި އޮތްގުޅުމަށް ބުރޫއަރާފާނެ ކަމަށްވެސް އޭނާ އިންޒާރު ދިނެވެ.

ޒަކީ މިވާހަކަ މާލެއަށް ނާޞިރަށް އެންގެވިއެވެ. އަޅުގަނޑަށް މަޢުލޫމާތު ލިބިފައިވާގޮތުގައި، ދިވެހިސަރުކާރުން ޖަވާބުދެއްވީ އެބުނާފައިސާއެއް ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރިކަމުގެ ހެއްކެއް ނެތްކަމަށެވެ. ބޯރާ ވިޔަފާރިވެރިން ރާއްޖެއަށް އައީ ކުޑަރައުސުލްމާލުކޮޅެއް ހިފައިގެންކަން ޤަބޫލުކުރެވުނުނަމަވެސް، އެމީހުންގެ މުއްސަނދިކަން ހޯދާފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި އެމީހުންތިބި ތިރީހަކަށް ނުވަތަ ސާޅީހަކަށް އަހަރުތެރޭގައިކަމަށެވެ.

އަހަރަކަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ ވަކިވަރަކަށް އެމީހުންގެ ޑިޕޮޒިޓްތައް ބޭރުކުރަމުންގޮސް، 20 އަހަރުގެ މުއްދަތުގެތެރޭގައި އެކަންނިންމެވުމަށް ދިވެހިސަރުކާރުން އެއްބަސްވެވަޑައިގަތެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބޭންކިންގނިޒާމެއް ނެތުމުން، ބޭރުކުރުމަށް ނިންމީ މުދަލުންނެވެ.

ބޯރާ ވިޔަފާރިވެރިންނަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ ވަކިދިވެހިމުދާތަކެއް މާރުކޭޓުން ގަނެގެން، އިންޑިޔާއަށް ނުވަތަ ކޮޅުނބަށް ބޭރުކުރުމުގެ ހުއްދަދެވުނެވެ. މާރުކޭޓުގެއަގަށްވާފައިސާ، އެމް.ޖީ.ބީ.އެސް.ގައި ހުރި ޑިޕޮޒިޓްތަކުން ދޫކުރެވޭނެއެވެ.

ވޯރާ ވިޔަފާރިވެރިންނަށް މިޖަވާބުގެމާނަދޭހަވިއެވެ. އަދި އެމް.ޖީ.ބީ.އެސް.ގައި ހިފެހެއްޓިފައިވާ 3.5 މިލިއަން ރުފިޔާ ނެގުމަށް ވަރަށް ދިގުމުއްދަތެއްގައި ތިބުމަށް ބުނަނީކަން އެނގުނެވެ. އެކަން ޙައްލުކުރުމަށް 10 އަހަރު ހޭދަވިއެވެ. އަދި އެކަންކުރަންޖެހުނީ އަޅުގަނޑަށެވެ.

މިހެންދިމާވީ ކުރިއަށްވުރެ ރަނގަޅު ޙައްލެއް ނާޞިރު ބޭނުންފުޅުވީމައެވެ. އެމަނިކުފާނު އަޅުގަނޑުގެގާތުގައި ވިދާޅުވީ، އެމީހުންނާއި ވަކިވަކިންވާހަކަދައްކާށެވެ. އަދި ފުރަތަމަ ބޮޑެތިވިޔަފާރިކުރާ އެކަކާ، ނުވަތަ ދެމީހަކާ ހިސާބުން ފެށުމަށެވެ. މިކަމުގެ ފަހަތުގައިވާ ޚިޔާލަކީ، މިމީހުންނާއި ވާހަކަދައްކައިގެން، އިންޑިޔާ އެއްރުފިޔާއަކީ ދިވެހި ފަސްރުފިޔާގެ ރޭޓުން ހަމަޖެއްސުމަށް ވާހަކަދެއްކުމެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އެއަގަށް ހުރިހާ ފައިސާދޫކޮށް، ޤާނޫނީހުރިހާކަމެއް ހަމަޖައްސާގޮތަށެވެ.

މިޙައްލު ހޯދައިދެވުނީ 1970 ގެއަހަރުތަކުގެ ކުރީކޮޅުގައި ކަމަށްވީނަމަވެސް، ތަންކޮޅެއް ކުރީގެކަމެއް، އަހަރު ތަރުތީބަށްވުރެ އިސްކޮށް އަޅުގަނޑު މިލިއުނީ، ކުރަންޖެހުނު ވިޔަފާރިތަކާއިބެހޭ ތަފާތު ކަންތައްތައް، އެތައްއަހަރަކަށް ދެމިގެންދިޔަކަން ފާހަކޮށްލާށެވެ.

އަޅުގަނޑު އެންމެފުރަތަމަ ވާހަކަދައްކައި ނިންމާލީ، އެމް.ޖީ.ބީ.އެސް.ގައި އެންމެ ގިނަފައިސާހުރި އެކަކުކަމުގައިވާ އެމް.އެސް.ޙިޒްބަތުﷲ ބާއީގެ މަސްއަލައެވެ. މިކަންވީ ވަރަށްއުނދަގޫކަމަކަށެވެ. ނަމަވެސް އެއްބަސްވުމަކާއިހަމައަށް ވާޞިލްވެވުމުން، އެއާއިއެއްގޮތަށް ދިވެހިސަރުކާރުން ޢަމަލުކުރައްވާނެކަމުގެ ކޮންމެވެސް ޔަގީންކަމެއް އަޅުގަނޑަށްއޮތެވެ.

މަދުއަދަދަކަށް ފައިސާހިފެހެއްޓިފައިހުރި އިންޑިޔާގެ ކުޗްމަންޑްވީ ޕޯރުބަންދަރުގައިއުޅޭ ބައެއްފަރާތްތަކާއި އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ އޭޖަންޓްކަމުގައިވާ އަކްބަރ ޢަލީ ވަލީޖީ އެންޑް ސަންސް މެދުވެރިކޮށް ގުޅައިގެން ކުރިއަށްގެންދިޔައީމެވެ.

ވާހަކަތައް ކުރިއަށްދިޔައީ ވަރަށް ލަސްލަހުންނެވެ. 1975 ވަނައަހަރާއި ހަމައަށް ދިޔައިރު، ހިފަހައްޓާފައިވާ ހުރިހާ ފައިސާއެއް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ގަނެވިއްޖެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން 3.5 މިލިއަންރުފިޔާގެ ދަރަނި ގަތުމަށް، 70،000 އިނގިރޭސި ޕައުންޑް ހޭދަކުރީމެވެ. އެއީ ކޮންމެ އިނގިރޭސި ޕައުންޑަކަށް 50 ދިވެހިރުފިޔާގެ ރޭޓުންނެވެ.

ބޯރާ ވިޔަފާރިވެރިންގެ ޝަކުވާތައް ހައްލުކުރެވިއްޖެއެވެ. އިންޑިޔާ ސަރުކާރަށް އަރައިގެންއުޅުނު އޮޅުން ސާފުކުރެވިއްޖެއެވެ. އެންމެބޮޑުކަމަކީ، ދިވެހިސަރުކާރަށް އުނދަގުލަކަށް ވެފައިވާކަމެއް ކޮށްނިންމާލެވުނުކަމެވެ.

8 ވަނަ ބާބު

މުވާޞަލާތު، 1962އިން 1964އަށް

ނާޞިރުގެ ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްކަމުގެ ކުރީކޮޅުގައި، އަޅުގަނޑާއި ދެކަމެއް ޙަވާލުކުރެއްވިއެވެ. އެދެކަމުގެވާހަކަ މިތާނގައި ލިޔުނުކަމުގައި ވީނަމަވެސް، އަޅުގަނޑު އެތާރީޚްތަކެއް ހަނދާނެއްނެތެވެ. ނާޞިރު އަމިއްލައަތްޕުޅުން ކަންތައްތައް ކުރެއްވުމުގައި ތަފްޞީލަށް ބައްލަވާވަރާއި، ދިވެހިންގެޙާލަތު ރަނގަޅުކުރެއްވުމަށް އާޚިޔާލުތައް ބޭނުންކުރައްވައިގެން ކަންތައްތައް ކުރެއްވުމަށް ބެހެއްޓެވި ޝައުޤުވެރިކަން މިކަމުންދޭހަވާނެއެވެ.

ފުރަތަމަކަމަކީ ކެނެޑާގެ ކުންފުންޏަކުން އިހިނަގައިގެން ސިލޯނު މެދުވެރިކޮށް ރަނގަޅު ރޭވުމެއްގެދަށުން އެ ޔޫރަޕަށްބޭރުކުރުމަށް ދިވެހިސަރުކާރަށް ހުށަހެޅި މަޝްރޫޢެކެވެ.

އަޅުގަނޑަށްއެންގެވީ އެމީހުންނާއި ވާހަކަދައްކައިގެން އިންސާފުވެރިގޮތަކަށް އެކަންގެންދިއުމަށެވެ. މިކަންކުރުމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ މަސްވެރިކަން ޙިމާޔަތްކުރުމަށާއި ތިލަހިސާބުތަކުގައިއުޅޭ މަސްތަކަށް އުނދަގުލެއްނުވާނެގޮތަކާއިމެދު ޚާއްޞަ ސަމާލުކަމެއްދިނުމަށްއެންގެވިއެވެ. ސަބަބަކީ ދިވެހިމަސްވެރިން ދޮށީގެމަސްވެރިކަންކުރުމުގައި، އެމަށް ރެހި ބޭނުންކުރާތީއެވެ.

ދެފަރާތުން ވާހަކަދެއްކުމަށްފަހު، ދިވެހިސަރުކާރަށް ކުރިއަށް ފައިސާދީ، އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކުރިއެވެ. ކެނެޑާގެ އިންވެސްޓަރުން، ކެނެޑާއާއި ސްރީލަންކާގެ ތަޖްރިބާކާރުން ފޮނުވިއެވެ. މީގެތެރޭގައި ސްރީލަންކާގެ މަޝްހޫރު، އަދި އިޙްތިރާމްލިބިގެންވާ ފީނުންތެރިޔާ ރޮޑްނީ ޖޮންކްލާސް ހިމެނުނެވެ. ކެނެޑާއާއި ސްރީލަންކާގެމީހުންގެ ދެމެދުގައި މަސްއަލަޖެހިގެން މަޝްރޫޢު ހުއްޓުމަކަށްއައީއެވެ.

ދެވަނަމަޝްރޫއު މާކާމިޔާބެވެ. ނިޔުޔޯރކްގައިތިބި ޔަހޫދީދެބެން، މެންފްރެޑް ލީމަން އާއި އެރިކް ލީމަންގެ އިންޓަރ ގަވަރންމެންޓް ފިލޭޓަލިކް އޭޖަންސީ (އައި.ޖީ.ޕީ.އޭ.) ގެފަރާތުން ދިވެހިސަރުކާރަށް ސިޓީއެއްލިއުނެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ ފިޔަވައި ދުނިޔޭގެ އެހެންހުރިހާޤައުމެއްގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސްޓޭމްޕް ވިއްކުމަށްއެދިގެންނެވެ.

އެމީހުންގެ މިއެދުމުގެފަހަތުގައިވާ ސަބަބުހޯދުމުންއެނގުނީ، ދުނިޔޭގެ އެކިތަންތާގައި ހޮބީއެއްގެގޮތުގައި ސްޓޭމްޕް އެއްކުރުމުގެ ބޭނުން އިތުރުވަމުންދާކަމެވެ. އިސްތިއުމާރީ ބާރުތަކުގެދަށުން ވަރަށްގިނަޤައުމުތައް މިނިވަންވަމުންދިއުމާއެކު، ސީދާ އެޤައުމުތަކުން ސްޓޭމްޕް ނެރެންފަށާތީއެވެ.

މީގެ ގިނަސްޓޭމްޕްތަކަކީ މިނިވަންކަންލިބުން ފާހަގަކުރުމުގެގޮތުން ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ސްޓޭމްޕްއެވެ. ބައެއްސްޓޭމްޕްއަކީ ކަނޑައެޅިގެން ވަކިކަމެއް ރަމްޒުކޮށްދޭ ތަކެއްޗެވެ. ބައެއްސްޓޭމްޕްތަކަކީ ވަކިޝިއާރުތަކެއްހިމެނޭ ސްޓޭމްޕްއެވެ. އަދި ވަކިމުނާސަބާތައް ފާހަގަކުރުމުގެގޮތުންވެސް ސްޓޭމްޕްހަދާފައިވެއެވެ. ސްޓޭމްޕް އެއްކުރުމަށްބޭނުންވާމީހުންނަށް އަމާޒުކޮށް ސްޓޭމްޕްވިއްކުމަކީ ވަރަށްރަނގަޅު ވިޔަފާރިއަކަށް އޮތީވެފައެވެ. އަދި ލީމަން ބްރަދަރޒްގެ އިންޓަރ ގަވަރންމެންޓަލް ފިލޭޓަލިކް އޭޖަންސީއަކީ ވަރަށްގިނަ ޤައުމުތަކުގެ ސްޓޭމްޕްނެރުން ކޮންޓްރޯލްކުރާބައެކެވެ. މިކަމުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ނަސީބުހުރިގޮތެއް ބަލައިލުމަށްނިންމުނެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އެއިރުވެސް ނަމެއްގައި އިނގިރޭސީންގެޙިމާޔަތުގެ (އިސްތިއުމްރީނިޒާމުގެ އެންމެތިރީހަރުފަތް) ދަށުގައިވާ ޤައުމަކަށްވާތީ، އިނގިރޭސީންގެ ހުއްދައާއިނުލައި އެއްވެސް ދިފާޢީ ނުވަތަ ޚާރިޖީކަމެއް ޢާއްމުކޮށް ނުހިންގެއެވެ. ދިފާއީ އަދި ޚާރިޖީކަންކަން އޮންނަނީ އިނގިރޭސީންގެ އަތްމަތީއެވެ. މިއިން އެއްވެސްކަމަކަށް ނުބަލައި، ލީމަން ދެބެއިންގެގާތުގައި އަޅުގަނޑުމެންނާއި ބައްދަލުކުރުމަށް ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވް އެއް ފޮނުވުމަށްބުނުމުން، މިސްޓަރ މެންފްރެޑް ލީމަން، ވައިގެމަގުން ކޮޅުނބަށްއައެވެ.

އޭނާއާއި ވާހަކަދެއްކުމަށް އަޅުނގަޑު ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. ވާހަކަތައް ކުރިއަށްގެންދިޔައީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސަފީރުއޮފީސް މެދުވެރިކުރައްވައި ވަޔަރލެސް މެސެޖްގެ ޒަރީޢާއިން ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް ނާޞިރުގެ ލަފާފުޅާއިއެކުގައެވެ. ވަރަށްއަވަހަށް ވާހަކަނިމި، އެއްބަސްވުމެއްގައިސޮއިކޮށް މަސައްކަތްހިނގައިގެންފިއެވެ.

ވަރަށްކުލަގަދަ އަދި ރީތިކޮށްޑިޒައިންކޮށްފައިވާ އަށެއްކަ ނުވަތަ ބާރަވަރަކަށް އިޝޫ ފުރަތަމަ ދެތިންއަހަރުގެތެރޭގައި ދިވެހިރާއްޖެއިންނެރުނެވެ. އެއީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ކަންތައްތައްފާހަގަކުރުމަށް ނެރެވުނު ސްޓޭމްޕްތަކެކެވެ.

މިއީސްޓޭމްޕް އެއްކުރާ ބޭރުޤައުމުތަކުގެ މީހުންނަށް އާއެއްޗަކަށްވިއެވެ. ނަތީޖާއަކަށްވީ ސްޓޭމްޕް އެއްކުރާމީހުންގެތެރޭގައި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސްޓޭމްޕްތައް މަޤްބޫލުވެގެންދިޔުމެވެ. މިކަމުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެކަށީގެންވާވަރެއްގެ ބޭރުފައިސާގެ އާމްދަނީއެއްލިބުނެވެ. އަދި ފަރސްޓްޑޭ ކަވަރާއި، ބައިނަލްއަޤްވާމީގޮތުން ފާހަގަކުރެވޭ މުނާސަބާތަކާއި، ތާރީޚީޙާދިސާތައް ރަމްޒުކޮށްދޭ ސްޓޭމްޕްތައް ނެރެވުނެވެ.

އައި.ޖީ.ޕީ.އޭ.އާއިއެކު ސޮއިކުރެވުނު އެއްބަސްވުން އަދިވެސް ނުހުއްޓި ކުރިއަށްއެބަދެއެވެ. ނަމަވެސް އެއްބަސްވުމުގެ ބައެއްމާއްދާތަކަށް ކޮންމެވެސްވަރެއްގެ ބަދަލުތަކެއްގެނެވިފައި ހުރެދާނެއެވެ.

މިވާހަކަތަކުގައި، އެއިރު އެކަން ދޭހަނުވިނަމަވެސް، ތަންކޮޅެއް ލުއިކޮށް ދިޔަކަމެއްހިނގިއެވެ. މެންފްރެޑް ލީމަން ކޮޅުނބަށް އައިސްހުރީ ގްރޭންޑް އޯރިއެންޓަލް ހޮޓެލްގައެވެ. އަނެއްދުވަހަކީ ހުކުރުދުވަހަށްވެފައި ދިވެހީން މަސައްކަތްނުކުރާދުވަހެއް ކަމުގައި ވީނަމަވެސް، ލީމަންއަކީ ވަރަށްއަވަދިނެތިއުޅޭމީހެއް ކަމަށްވާތީ، ވީހާއަވަހަކަށް އޭނާ ކަންތައްތައްނިންމުމަށް ބޭނުންވާތީ، އަޅުގަނޑު އޭނާއާއިއެކު ހުކުރުދުވަހު ވާހަކަތައް ކުރިއަށްގެންދަން ފަށައިފީމެވެ.

އޭނާއާއިއެއްބަސްވެ އަދި އަނެއްދުވަހު "އެންމެ ރަނގަޅު، އަހަރެމެންގެވާހަކަތައް މާދަމާ ކުރިއަށްގެންދާނީ" ކަމަށްބުނީމެވެ. އޭނާ މަޢާފާއިއެކުބުނީ ހޮނިހިރުދުވަހު އޭނާއަކަށް އަޅުގަނޑާއި ބައްދަލެއްނުކުރެވޭނެކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން އަޅުގަނޑުމެންގެ ވާހަކަތައްނިންމާލެވުނީ ސިލޯނުގައި ބަންދުދުވަހެއްކަމަށްވާ އާދީއްތަދުވަހުއެވެ. އަޅުގަނޑަށް ފަހުންއެނގުނުގޮތުގައި، ހޮނިހިރުދުވަހަކީ ޔަހޫދީންގެ "ސަބަތު" (ދީނީގޮތުން މުހިންމު) ދުވަސްކަމުން، އެދުވަހު އޭނާ ވާހަކަތައް ކުރިއަށްނުގެންދިޔައީއެވެ.

ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް އިބްރާހީމް ނާޞިރަކީ ވަރަށް ތޫނުބޭފުޅެކެވެ. އަދި ވަރަށްމޮޅު ޓެކްނިކަލް ވިސްނުންފުޅެއް ގެންގުޅުއްވާ ބޭފުޅެއްމެއެވެ. ވަރަށްގިނަވަޤުތު އެމަނިކުފާނު ހޭދަކުރައްވަނީ "މެކޭނިކަލް އަދި ކަރަންޓް ސާމާނާއި ކުޅުއްވުމުގަ" އެވެ. ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްގެ ދައުރުގެ ކުރީކޮޅު އެމަނިކުފާނު އުޅުއްވީ އަތިރީމާފަންނުގޭގައެވެ. އެގޭގެ ބިއްދޮށުފަރާތުގައި އޮންނަ ފެންޑާއެއް އެމަނިކުފާނު ބޭނުންފުޅުކުރެއްވީ "ވަރކްޝޮޕް" އަކަށެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ އެއްވެސް މުވާޞަލާތީއެއްޗެއް އެއްލާލަންޖެހިއްޖެނަމަ އެއެއްޗެއް ދިވެހިރާއްޖެއަށް ފޮނުވުމަށް ނާޞިރު އަންގަވާފައިވާ ދާއިމީދެންނެވުމެއް އޮވެއެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޯޓުފަހަރަށް ވަރަށްބޮޑު ނަސީބެކެވެ. ސަބަބަކީ އަޅުގަނޑުމެން ގެންގުޅޭ އެއްވެސް މުވާޞަލާތީއެއްޗަކީ ކޮޅުނބަށް ނުވަތަ އިންޑިޔާއަށް ދޫކޮށްލެވޭ ނުވަތަ އެއްލާލެވޭ އެއްޗެއްނޫނެވެ. އެދުވަސްވަރު އަޅުގަނޑުމެން ދޫކޮށްލަންޖެހެނީ، ފުލްމާރ ޓްރާންސްމިޓަރއާއި ގާރޑިއަން ރިސީވަރގެ މައްޗަށްއެކުލެވޭ ފުލްމާރ ރޭޑިއޯ ޓެލެފޯނީ ސާމާނެވެ.

1962 ވަނައަހަރު މިދެންނެވި ސާމާނާއި ޓްރާންސްމިޓަރ އާއި ރިސީވަރ، ސަރުކާރުގެ މުވާޞަލަތާއިބެހޭއޮފީސް ކަމުގައިވާ ވަޔަރލެސްއޮފީހުން މިދެންނެވި "ވަރކްޝޮޕް" އަށް ގެންދެވުނެވެ.

ނާޞިރުގެ އެހީތެރިއަކަށް ހުންނެވީ މައިޒާން އަޙްމަދު މަނިކެވެ. ބޭނުންނުކޮށްހުރި ވެސްޓްރެކްސް ޓްރާންސްމިޓަރއެއް (ޓެލެކްސްއިންގުޅުމަށް އެތެރެކޮށްފައިވާ) މި"ވަރކްޝޮޕް"އަށް ތަޢާރަފްކުރެވުނެވެ. އެއީ ބްރޯޑްކާސްޓްކުރާ ޓްރާންސްމިޓަރއަކަށް ބަދަލުކުރުމަށެވެ. ނ.ތ.އަޙްމަދު ދީދީ މިތާނގެ އިތުރުއެހީތެރިއެއްގެގޮތުގައި ފަހުންހިމެނިވަޑައިގަތެވެ.

މިދެއެހީތެރިން "މެކެނިކުންނާއި އިންޖިނޭރުން" ގެގޮތުގައި ބައްލަވައިގެން، ނާޞިރު މަސައްކަތްޕުޅު ކުރައްވަމުންގެންދެވީ ވަރކްޝޮޕްގައި މިސާމަނު އެކިގޮތްގޮތަށްބައްލަވައި ބަދަލުކުރައްވައިގެން، އަޑުފޮނުވައިދޭ އެއްޗަކަށް ބަދަލުކުރައްވާށެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ފެންޑާއިން، ނާޞިރު ސީދާ ބޭނުންފުޅުކުރެއްވުމަށްޓަކައި، ނުވަތަ މާލޭގެ ވަޔަރލެސްއޮފީސް މެދުވެރިކޮށް ކޮޅުނބާގުޅޭނެ ވަޔަރލެސް ޓްރާންސްމިޓަރެއް ހުރެއެވެ.

އަތިރީމާފަންނުގޭގެ ފެންޑާއިން ނާޞިރާ ބައްދަލުކުރަމަށް އަޅުގަނޑަށްވަނީ އާދަވެފައެވެ. ކުރިންދެންނެވި ޓްރާންސްމިޓަރގެ މަސައްކަތްޕުޅު ކުރެއްވުމުގައި، އެމަނިކުފާނުގެ ދެއެހީތެރީންނާއިއެކު ވަރަށް އަވަދިނެތި އުޅުއްވަނިކޮށް އަޅުގަނޑު އެއްފަހަރަކުދިޔައީމެވެ. ހިނިފުޅުވަޑުއްވާލައްވާފައި ނާޞިރުވިދާޅުވީ، އެމަނިކުފާނު މިއުޅުއްވަނީ މިޓްރާންސްމިޓަރު އަޑުފޮނުވައިދޭ އެއްޗަކަށް ބަދަލުކުރައްވައި، މިއުޒިކާއި ވާހަކަދައްކާއަޑު ރޭޑިޔޯއިންފޮނުއްވުމަށެވެ. އެމަނިކުފާނު އެކަންކާމިޔާބުކުރެއްވިއެވެ. ފަހުން އެ ސެޓް މަސައްކަތްކުރާތަން އަޅުގަނޑުދުށީމެވެ.

އޭގެ ދެތިންހަފްތާއެއްހާދުވަސްފަހުން އަޅުގަނޑު އެމަނިކުފާނުގެ އަރިހަށް ޒިޔާރަތްކުރީމެވެ. ޝޯރޓް ވޭވް އަދި މީޑިއަމް ވޭވް ފްރީކުއަންސީގައި ރަނގަޅަށް ރޭޑިޔޯއިން ޓްރާންސްމިޓްކުރަން ފެށުމާއިމެދު މަޝްވަރާކުރެވުނެވެ. ނާޞިރު ބޭނުންފުޅުވަނީ މުޅި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހުރިހާ ކަންކޮޅުތަކަށް އަޑުފޮނުވޭވަރުގެ އަޞްލު ޓްރާންސްމިޓަރެއް އެތެރެކުރައްވަންނުވަތަ ހައްދަވާށެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ދައްކަމުން ގެންދިޔައީ، 300 ނޯޓިކަލް މޭލުގެ ރޭޑިއަސްއެއްގެ ދުރުމިނުގެވާހަކައެވެ. ނަސީބަކުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަށްތައް ހުންނަނީ އެހެންޤައުމުތަކާއިޚިލާފަށް ފަރުބަދަނެތި، އެއްއުސްމިނެއްގައެވެ.

މިމަސައްކަތް ކުރުމަށްޓަކައި ރޭޑިއޯގެ މަސައްކަތްދަންނަ ރަނގަޅު ޓެކްނިކަލްއިންޖިނޭރަކާއި ވަރކްޝޮޕެއްހެދުމަށް ބޭނުންވާނެ ސާމާނު ގެނައުމުގެވާހަކަވެސް ދެކެވުނެވެ. ނާޞިރު އަޅުގަނޑާއި މިވަޒީފާހަވާލުކުރެއްވުމުން މިމަޝްރޫޢުއާއިގެން ކުރިއަށްދާންފަށައިފީމެވެ.

އިނގިރޭސިވިލާތުގެ މާރކޯނީ މެރިންގެ ކޮޅުނބުގައިހުންނަ އޭޖަންޓްކަންކުރަނީ ކުއީންސް ރޭޑިޔޯއިންނެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.ގައި ފުރަތަމަގެންގުޅުނު ފްލީޓްގައިހުރީ މާރކޯނީ ރޭޑީޔޯސާމާނެވެ. 1950 އާއި 1960 ގެއަހަރުތަކުގައި އެންމެކުރިއަރާފައިވަނީ އޯޝަންސްޕޭން 7 ގެ ޓްރާންސްމިޓަރއާއި އެޓްލާންޓާ ރިސީވަރއާއިއެކުގައި ބޭނުންކުރުމެވެ. މިސާމާނަކީ އައި.ޓީ.ޔޫ.އިން ކަނޑުމަތީގެ ވަޔަރލެސް ޓްރާންސްމިޝަންއަށް ބޭނުންކުރުމަށް ހުއްދަދީފައިވާ ތަކެއްޗެކެވެ.

ކޮޅުނބު އޭޖަންޓްގެގާތުގައި މަސައްކަތްކުރާ ކުއިންޓަން ވިކްރަމަސިންގހަ ކިޔާ ޗީފް އިންޖިނޭރެއް ހުއްޓެވެ. އޭނާއަކީ އަޅުގަނޑު ކޮންމެވެސްވަރަކަށް ދަންނަމީހެކެވެ. އެއީ އައި.އެމް.އޯ.ގެ ފަރާތުން ހުއްދަދޫކޮށްފައިވާ ގޮތުގެމަތީން އަޅުގަނޑުމެންގެ ކަނޑުމަތީގައި ބޭނުންކުރާ ރޭޑިޔޯސާމާނު ސަރވިސްކޮށްދެނީ ކުއީންސްއިން ކަމަށްވާތީއެވެ. އަޅުގަނޑަށް އެނގިފައިވާގޮތުގައި، މީނާއަކީ ވަޒީފާއާއިމެދު ވަރަށްފޫހިވެފައިހުރި، އެހާމެތޫނު އަދި މަޢުލޫމާތުމުއްސަނދި ރޭޑިޔޯއިންޖިނޭރެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ރޭޑިޔޯއިން އަޑުފޮނުވުމުގެނިޒާމެއް ޤާއިމްކުރުމާއި ބެހޭގޮތުން އޭނާދެކޭގޮތާއި، އަދި އެފަދަކަމެއްކުރުމުގައި ބައިވެރިވުމުގެ ޝައުޤުވެރިކަންހުރިތޯ، އޭނާގެގާތުން އަޅުގަނޑު އޮޅުންފިލުވީމެވެ. އޭނާ އެކަމަށްޝައުޤުވެރިވެ ކުރިއަށްދިއުމަށް ހުރީތައްޔާރަށެވެ.

އަޅުގަނޑު ވަރަށްޖޯޝާއިއެކު މާލެގޮސް، ނާޞިރުގެއަރިހުގައި މިމައުޟޫއާއިބެހޭގޮތުން ވާހަކަދެއްކީމެވެ. ވިކްރަމަސިންގހަ މާލެއަށްއައުމަށް ދައުވަތުދެވުނެވެ. އޭނާއައީ ގޭގައިހަދާފައިވާ ކުޑަޓްރާންސްމިޓަރއެއް ހިފައިގެންނެވެ. ނާޞިރުގެ "ވަރކްޝޮޕް" ގައި މިޓްރާންސްމިޓަރ ބޭނުންފުޅުކުރެއްވިއެވެ.

ނާޞިރު ހިތްޕުޅުހަމަޖެހޭވަރަށް ޓެސްޓްކޮށްނިމުމުން 12 މާރޗް 1964 ގައި ދިވެހިރާއްޖޭގައި ފުރަތަމަފަހަރަށް މާލޭ ސިނަކޯރޭޑިޔޯ ފަށައިގެން، 90 މީޓަރ ބޭނޑްގައި މިޔުޒިކާއި އަޑު ދުރަށްފޮނުވަންފެށިއެވެ. ސިގްނަލް ލިބެނީ، މޫސުން ހުންނަގޮތެއްގެ މައްޗަށްބިނާކޮށް، 70 އިން ފެށިގެން 100 މޭލުގެ ދުރުމިނަށެވެ.

އެންމެފުރަތަމަ މިކަމާއިބެހޭ ހުރިހާސާމާނެއް ބެހެއްޓިފައިވަނީ ފެންޑާމަތީ "ވަރކްޝޮޕް"ގައެވެ. ނާޞިރުގެ އެހީތެރީންގެ ޓީމަށް "އިންޖިނޭރުންނާއި މެކެނިކުން" ޝަބްނަމީ އިސްމާޢީލް ދީދީ، ޢަބްދުﷲ ޚަލީލް، ކޮނޑޭ ޢަލީމަނިކު އަދި ޢަބްދުﷲ ޒުބައިރު އިތުރުކުރެއްވިއެވެ.

ޓްރާންސްމިޝަންގެ ކަންތައްކުރުމުގައި ބޭނުންކުރާއެއްޗެހީގެ ފެންވަރުރަނގަޅުކުރުމަށްޓަކައި، ނާޞިރު ބޭނުންފުޅުވީ ވިކްރަމަސިންގހަ ދާއިމީކޮށްހުންނަ އިންޖިނޭރެއްގެގޮތުގައި މާލޭގައިހުންނާށެވެ. އަޅުގަނޑު ވަރަށްތަފްޞީލުކޮށް ތިރީގައިމިވާ ގޮތުގެމަތިން އޭނާއަށް މިޚިޔާފުޅުތައް ކިޔައިދިނީމެވެ.

ރޭޑިޔޯ ޓްރާންސްމިޝަންއެއް ހަދައި/ފެބްރިކޭޓްކޮށް، އައި.ޓީ.ޔޫ.އިން މިސަރަޙައްދަށް ހުއްދަދޫކޮށްފައިވާ އެމް.ޑަބްލިޔު./އެޗް.އެފް.ފްރީކުއަންސީ ބޭންޑްގައި މަސައްކަތްކުރާގޮތަށްހެދުން. މިޓްރާންސްމިޓަރއަކީ މުޅިދިވެހިރާއްޖޭގެ އިތުރަށް، ސްރީލަންކާއާއި ދެކުނުއިންޑިޔާއަށްވެސް އަޑުފޮނުވޭވަރުގެ އެއްޗަކަށްހެދުން.

ދިވެހިސަރުކާރުން އޭނާއަށް ވަޒީފާދެއްވާނެއެވެ. މާލޭގައިހުރުމާއި، ދިރިއުޅުމަށް އެލަވަންސްއަކާއި މުސާރަދެއްވާނެއެވެ. މަސައްކަތްކުރާތަނަކީ އަތިރީމާފަންނުގެއެވެ. އެތާނގައި މިހާރުތިބިމުވައްޒަފުންގެ އެހީތެރިކަންލިބޭނެއެވެ. އޭނާގެ އަމިއްލަ ޓެކްނިކަލްއެހީތެރިއެއް ސްރީލަންކާއިން ގެނައުމަށް އޭނާއެދުނެވެ. މީގެއިތުރުން މީނާގެއަންހެނުން މީނާގެގާތަށް މާލެއަށް ގެނެސްދިނުމުގެ އިންތިޒާމް ހަމަޖައްސައިދިނުމަށްވެސްއެދުނެވެ.

މިއީ މީނާ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހުރެގެން އަޅުގަނޑުމެންގެ މަސައްކަތް ކޮށްދިނުމަށްޓަކައި ރަނގަޅުހުށަހެޅުންތަކެކެވެ. އޭނާއަކީ ސިލޯނުގެ މުވާޞަލާތީ އަދި ރޭޑިޔޯ ކޮމިއުނިކޭޝަން ޑިޕާރޓްމަންޓްގައި މަސައްކަތްކޮށްފައިވާމީހެކެވެ. އަދި "ހޭމް ރޭޑިޔޯ" އަށް ވަރަށްފޯރިހުރި މީހެއްވެސްމެއެވެ. ކޮޅުނބުގެ ހޭމް ރޭޑިޔޯ ކްލަބްގެ އެންމެއިސްއެކެކެވެ. މަތީމަޤާމެއްގައި ހުރިކަމުގައިވީނަމަވެސް، އޭނާހުންނަނީ މަސައްކަތާއިދޭތެރޭ ފޫހިވެފައެވެ. އެއީ ބްރޯޑްކާސްޓިންގ ކޮމިއުނިކޭޝަންގެ ދާއިރާގައި އިތުރަށް ދިރާސާކޮށް/ތަޙްލީލްކޮށް ނުހެދޭތީއެވެ. އެއީ ސިލޯނު ބްރޯޑްކާސްޓިންގ އެކްޓްގެސަބަބުން އޮތްހުރަސްތަކެކެވެ.

ހުރިހާކަމެއްހަމަޖެހި ކުރުމެމޯއެއްގައި ސޮއިކުރުމަށްފަހު އޭނާ އަޅުގަނޑުމެންނާއިގުޅިއްޖެއެވެ. ބަދަލުތައްގެނެސްފައިވާ ފުލްމަރ/ގާރޑިއަން ޓްރާންސްމިޓިންގ ސާމާނު އޭނާބެލިއެވެ. އަދި އަމާޒުކޮށްފައިވާ ލަނޑުދަނޑި ޙާޞިލުކުރެވޭނެ ދިވެހިން އެބަތިބިކަން އެނާއަށްއެނގުނެވެ.

މިހާރުހުރިސަމާނު ބޭނުންކޮށްގެން މުޅިޤައުމަށް އަޑުނުފޮނުވޭނެތީ، ނާޞިރުގެ އެދިވަޑައިގަތުމުގެމަތިން ޔޫރަޕުން ނުވަތަ އެމެރިކާއިން އާ ނުވަތަ ބޭނުންކޮށްފައިވާ ޓްރާންސްމިޝަންސާމާނު ގަތުމަށްޓަކައި މައުލޫމާތު އަޅުގަނޑުހޯދީމެވެ. ނަމަވެސް މިސާމާނުގެ އަގުތައް ބޮޑުވެފައި، އަޅުގަނޑުމެންގެ ބަޖެޓަށްވުރެ މާމައްޗެވެ.

ވިކްރަމަސިންގހަ ހުށަހެޅީ އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ޑީލަރުންއަތުން ހަނގުރާމައިގައި އިތުރުވެފައިވާ މުވާޞަލާތީ ސާމާނު ގަތުމަށެވެ. އެދުވަސްވަރު، ހަނގުރާމައިގައި އިތުރުވެފައިވާތަކެތިގަތުމަށް އެކްސްޕޯރޓް މާރުކޭޓެއްއޮތެވެ. އަޅުގަނޑަށް ފެނުނީ މިއީ ނުރަގަޅު ޚިޔާލެއްނޫންކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން މިގޮތަށް މިކަންކުރުން ރަނގަޅުވާނެކަމަށް އަޅުގަނޑަށްފެންނަކަމަށް ދެންނެވުމުން ނާޞިރު އެކަމަށްހުއްދަދެއްވިއެވެ.

މާރުކޭޓުގެކަންތައްހުރިގޮތްބަލައި، ބޭނުންވާތަކެތީގެ ލިސްޓަކާއި އަގުތައްބަލާ މިކޮޅުންބަލައި ހުއްދަދިނުމަށް ހުށަހަޅަން، އަޅުގަނޑުމެންގެ އޭޖޭންޓްގެގާތަށް، އިނގިރޭސިވިލާތަށް ވިކްރަމަސިންގހަ ފޮނުވުނެވެ. އޭނާ މާރުކޭޓުތައްބެލިއެވެ. ޚާއްޞަކޮށް ލިވަރޕޫލް/ކޮވެންޓްރީ ހިސާބުގަނޑެވެ. އަދި ބޭނުންއެއްޗެހިހޮވައި، އަދި އަޅުގަނޑުމެން ބޭނުންވާއެއްޗެހި ޚިޔާރުކުރެވޭހައި ހެޔޮއަގުގައިހުރި "އުކާލާ" ސާމާނުތަކެއްލިބުނެވެ. މިތަކެތިގަނެގެން މާލެއަށް ކަނޑުމަގުން ފޮނުވާލީއެވެ.

ދޮޅުމަހެއް ނުވަތަ ދެމަހެއްހާދުވަސްފަހުން މިތަކެތި މާލެއަށްލިބުނެވެ. ވަރަށްފޯރިއާއިއެކު މަސައްކަތްފަށައި، ދެޓްރާންސްމިޓަރ ހަދާނިމިއްޖެއެވެ.

މާލޭގެ ލޮނުޒިޔާރަތްކޮޅުގައި އާރޭޑިޔޯސްޓޭޝަންއެއްހެދުނެވެ. ވަރަށްބޮޑު އޭރިއަލް ނިޒާމެއްވެސްހެދުނެވެ. ޓްރާންސްމިޓަރތައް އާސްޓޭޝަނަށް ގެންގޮސް ހަރުކުރެވުނެވެ. ޓެސްޓްތައްކުރުމަށްފަހު ޓްރާންސްމިޝަންފެށުނެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއަށާއި ދެކުނުއިންޑިޔާގެބަޔަކަށް ވަރަށްސާފުކޮށް ސިގްނަލްލިބުނެވެ. މިތަން ފަހުންބަދަލުވީ "މޯލްޑިވްސް ބްރޯޑްކާސްޓިންގ ސަރވިސަސް/ރޭޑިޔޯ މޯލްޑިވްސް – ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤައުމީރޭޑިޔޯ ސްޓޭޝަނަށެވެ.

ވިކްރަމަސިންގހަ ގިނަދުވަސްތަކެއްވަންދެން މާލޭގައި މަސައްކަތްކުރުމަށްފަހު، އޭނާގެ ޞިއްޙީޙާލުހުރިގޮތުން އެނބުރި ކޮޅުނބަށް ދިޔައީއެވެ.

އެއަރޕޯރޓްހެދިފަހުން (ހަވަނަ ބާބު ބައްލަވާލައްވާ) ވިކްރަމަސިންގހަ ޕްރޮޑަކްޝަން އިންޖިނޭރަކަށްހުރެގެން، ބާވެފައިހުރި ކަނޑުމަތީގެ މުވާޞަލާތީ ސާމާނާއި "އިނގިރޭސިވިލާތުންގަތް އުކާލަންވެފައިހުރިސާމާނު" ބޭނުންކޮށްގެން، ތިރީގައި މިދަންނަވާ ޓްރާންސްމިޝަން/ރިސީވިންގތަކެތިހެދިއެވެ:

1. ފުރަތަމަ ހުޅުލޭއެއަރޕޯޓުގެ މިޞްރާބުދައްކާ ބީކަން (ބައްތި).

2. ހުޅުލޭގެ ކަންޓްރޯލްޓަވަރއާއި މަތިންދާބޯޓާ މުވާޞަލާތުކުރާ އެކްވިޕްމަންޓް.

ސިނެކޯރޭޑިޔޯއިން ކޮންމެދުވަހަކު ހަވީރު 4.30 އިން 5.30 އަށް ސަރުކާރުގެއިޢުލާނުތައް ފޮނުވައެވެ. ވަރކްޝޮޕްގެ އިންޖިނޭރުން މިތަކެތިހެދީ ބޭނުންކޮށްފައިވާ ޕައި/އާރ.ޓީ.ސެޓް އައުޓްޕުޓް ޕަވަރ 10 ވޮޓަށް ބަދަލުތަކެއްގެނެސް.ކަނޑުމަތީގައި ޙާލުގައިޖެހުމުން ބޭނުންކުރާ 2182 ކިލޯހަރޓްޒްގެ ފްރީކުއެންސީ ބޭނުންކޮށްގެންނެވެ. ބްރޯޑްކާސްޓްތަކުގައި ހިމެނެނީ ދިވެހި އަދި އިނގިރޭސި ޚަބަރާއި، ދިވެހި، ހިންދުސްތާނު އަދި އިނގިރޭސި މިޔުޒިކެވެ.

1967 ވަނައަހަރާއިހަމައަށްވެސް ބްރޯޑްކާސްޓިންގ ޓްރާންސްމިޓަރއާއި އަޑު މިކްސަރފަދަ އެހެންއެއްޗެހި ހަދަމުންގެންދިޔައީ އަތިރީމާފަންނުގޭ "ވަރކްޝޮޕް"ގައެވެ. އެންޓެނާދަނޑިހަދަނީ "ކަނބުރުގޭ" ގައިހުންނަ ކަނދިލި ދޮހޮއްތުގެ ވަރކްޝޮޕްގައި އޭނާގެ ބެއްލެވުމުގެދަށުންނާއި، އިންޖީނުގޭގައިހުންނަ އެންޖިނިއަރިންގ ވަރކްޝޮޕްގައި އަޙްމަދު އާދަމުގެ ބެއްލެވުމުގެދަށުންނެވެ.

މިހާހިސާބަށް ދިޔައިރު، އެއަރޕޯރޓްހެދުމުގެމަސައްކަތް ފެށިފައިވާތީ އެޗް.އެފް.ނުވަތަ ވީ.އެޗް.އެފް.ސެޓާއި ބީކަން ފަދަތަކެތިވެސް ހަދަމުންގެންދިޔައީ ވިކްރަމަސިންގހައާއި އޭނާގެއެހީތެރިންގެ އެއްބާރުލުމާއިއެކު އަތިރީމާފަންނުގޭގެ "ވަރކްޝޮޕް" ގައެވެ. މީގެއިތުރަށް، "ވަޔަރލެސްއޮފީސް" (ދިވެހިރާއްޖެއާއި ދުނިޔޭގެ އެހެންޤައުމުތަކާއިގުޅައިދޭ އޮފީސް)ގެ ހުރިހާސާމާނާއި، ޓެލެފޯނު އެކްސްޗޭންޖާއި ބާއިސްކޯފްދައްކާގޭގެ ހުރިހާސާމާނެއް މަރާމާތުކުރުމުގެ މަސައްކަތް ކުރަނީވެސް މިޓީމުންނެވެ.

މަތިންދާބޯޓާއިގުޅުމަށް ބޭނުންކުރާ އެޗް.އެފް.ޓްރާނސްމިޓަރ އެދުވަސްވަރު ހުންނަނީ ކުރީގެ ކަސްޓަމްގެއިމާރާތް އަދިއޭރުގެ ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްގެއޮފީހުގައި، ބަހައްޓާފައެވެ. ބީކަން ޓްރާންސްމީޓަރ ހުންނަނީ ބަނޑޭރިގޭ (އަމަން ޢާއްމު)ގައި ބަހައްޓާފައެވެ.

ރޭޑިޔޯޓްރާންސްމިޝަންއާއި ބެހޭގޮތުން، އާދައާއިޚިލާފްކަމެއްހިނގިއެވެ. ޕޭން އެމެރިކަން ބްރޯޑްކާސްޓިންގކިޔާ އެމެރިކާގެ ކުންފުންޏަކުން، ދެކުނުއިންޑިޔާގެ ބައެއްހިސާބުތަކަށް އޭރިއަލްއަމާޒުކޮށްގެން، އެމީހުން ދޭއެއްޗެހި ފޮނުވައިދީފާނަންތޯ އޮޅުންފިލުވުމަށް ސިޓީއެއްފޮނުވިއެވެ. ފޮނުވައިދޭންވީއެއްޗެހި ކޮންމެހަފްތާއަކުން ޕޯސްޓްމެދުވެރިކޮށް މިކޮޅަށްލިބޭގޮތަށެވެ. އެމީހުން "ބޭނުންކުރާ ވަގުތަށް" ބިނާކޮށް އެކަށީގެންވާ ރަނގަޅުއަގެއް ހުށަހެޅިއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ ރޭޑިޔޯސްޓޭޝަންއަށްލިބެނީ، ބައެއްޢާންމުވިޔަފާރި އިޝްތިހާރުތަކުންވަންނަ ވަރަށްކުޑަކުޑަ އާމްދަނީއަކަށްވާތީ އެމީހުންގެހުށަހެޅުމަށް އަޅުގަނޑުމެން މަރުޙަބާކީމުއެވެ. ނާޞިރު މިކަމަށްހުއްދަދެއްވައި، މިވިޔަފާރިފެށުނީ ރޭޑިޔޯސްޓޭޝަންއަށް އަބަދުވެސް ކުރިއަށްފައިސާލިބޭގޮތަށެވެ.

އެތައްޒަމާނެއް ފާއިތުވީފަހުން، 1978 ވަނައަހަރު ދިވެހިރާއްޖޭގެވެރިކަމުން ނާޞިރު ވަކިވެވަޑަގެން، މައުމޫން ވެރިކަމާއި ހަވާލުވެވަޑައިގަތްފަހުން، ދިވެހިސަރުކާރަށް އެނގިވަޑައިގަތީ، މާލޭގެރޭޑިޔޯ މެދުވެރިކޮށް ދެކުނުއިންޑިޔާއަށް ޕޭން އެމެރިކާއިން ފޮނުވަމުންގެންދަނީ، ނަޞާރާދީން ފެތުރުމާއިބެހޭ އެއްޗެހިތަކެއްކަމެވެ. އެހެންކަމުން ދިވެހިސަރުކާރުން މިކަންހުއްޓުވުމަށް ނިންމަވައި، ބްރޯޑްކާސްޓް ކޮށްދިނުން ކެންސަލްކުރައްވައިފިއެވެ.

އަޅުގަނޑަށް އެނގިފައިވާ ގޮތުގައި، ރޭޑިޔޯސްޓޭޝަން ފެށިގެން މިހިނގައިދިޔަޒަމާނުގެތެރޭގައި، މިތަންވަނީ ވަރަށްމަތީދަރަޖައަކަށް ބޭރުގެއެހީއާއިއެކު، މައިގަނޑުގޮތެއްގައި އޮސްޓްރޭލިޔާ ސަރުކާރުގެއެހީގައި، ތަރައްޤީވެ ކުރިއަރާފައެވެ.

9 ވަނަ ބާބު

އެއަރޕޯރޓާއި މިނިވަންކަން، 1964އިން 1965އަށް

ރަސްމީގޮތުން އަޅުގަނޑު ސްރީލަންކާގައި ހުރިކަމުގައިވީނަމަވެސް، 1964 ވަނައަހަރު ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް ނާޞިރު، އަޅުގަނޑު މާލެއަށްއައުމަށް އެންގެވިއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތަރައްޤީއާއި މުއްސަނދިކަން އިތުރުވުމުގެ އެންމެމުހިންމު ވަޞީލަތެއްކަމުގައި މެދުވެރިވި އެއަރޕޯރޓްހެދުމުގެ މަސައްކަތްހިންގުމުގެކަންތަކާއި ޙަވާލުވުމަށްޓަކައެވެ.

އެއިރު، މާލެއާކައިރީގައިއޮތް ހުޅުލޭގައި، މަތިންދާބޯޓުޖައްސާ އެއަރސްޓރިޕްއެއްއޮތެވެ. މިތަންހަދައިފައިވަނީ، 1961 ވަނައަހަރު އިނގިރޭސީންނެވެ. އެއީ 1956 ވަނައަހަރު، އިނގިރޭސިންނަށް އައްޑުއަތޮޅުގަން ކުއްޔަށްދިނުމާއި ގުޅިގެންނެވެ. ގަމުގައިއޮތް އެއަރޕޯރޓް ހަދާފައިވަނީ، 1942 ވަނައަހަރު އިނގިރޭސިންގެ ކަނޑުގެސިފައިންގެފްލީޓްގެ ވައިގެގޮފިންނެވެ. 1957ވަނައަހަރު މިތަން އިނގިރޭސީންގެ ވައިގެސިފައިންނާއި ޙަވާލުކުރެވުނެވެ. އެއީ އިނގިރޭސިވިލާތާއި ދުރުއިރުމައްޗާއި ދޭތެރޭކުރާ ދެކޮޅުދަތުރުގައި ޖައްސާ ސްޓޭޖިންގ ޕޯސްޓްއެއްގެ ގޮތުގައެވެ.

ހުޅުލޭގައި ހަދާފައިމިވާ އެއަރސްޓްރިޕްއަކީ، ހަނގުރާމަނިމި އަމާންވީފަހުން އައްޑުއަތޮޅުފިޔަވައި ރާއްޖޭގައިހެދި ފުރަތަމަ އެއަރސްޓްރިޕްއެވެ. އެއިރު ހުޅުލޭގައި މީހުންއުޅެއެވެ. އަދި ހުޅުލެއަކީ ރަސްރަސްކަލުން އަރާމުކުރައްވަން ވަޑައިގަންނަވާރަށެވެ. ހުޅުލޭގައި ދިރިއުޅެމުންދިޔަމީހުން މާލޭގައި ވަޒަންވެރިކުރުވައި، ހުރިހާރުއްގަސް ކެނޑީއެވެ. ވަކިހިސާބެއް އެއްވަރަށް އޮމާންކޮށް، މަތީފަށަލައިގައި ލޯވަޅުއަޅާފައިވާ ސްޓީލް ޝީޓް އަޅައި ބިންގަނޑުގައި ހަރުލެއްވީއެވެ.

އާރ.އޭ.އެފުން ދުއްވާ ކުދިމަތިންދާބޯޓު މިރަންވޭއަށްޖައްސައި، ގަމުގައިއޮތް އެއަރސްޓްރިޕްއާއި ދެމެދުގައިއޮތް ގުޅުމަކަށް މިތަންވިއެވެ. ޚާއްޞަ އިންތިޒާމެއްގެދަށުން، ގަމާއި ކޮޅުނބާއިދެމެދު މިބޯޓުތަކުގައި މަދަނީމީހުން ބައެއްފަހަރު އުފުލައެވެ. ބައެއްފަހަރު ސްރީލަންކާގެ ވައިގެސިފައިންގެ ހަތަރުއިންޖީނުލީ މަތިންދާބޯޓު ޗާޓަރަށް މިތަނަށްއާދެއެވެ.

ޖުލައި 1960 އިން ފެށިގެން އިނގިރޭސީންގެ ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވްކަމަށްވާ ހަމްފްރީ އާރތިންގޓަން ޑޭވީ، މާލޭ ކައިރީގައިވާ ދޫނިދޫގައި ހުންނަވައެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޚާރިޖީކަންތައްތައް ބަލަހައްޓަނީ އިނގިރޭސީންކަމަށްވާތީ އޭނާއަކީ އިނގިރޭސީންގެ ގަވަރުނަރެއްގެގޮތުގައި މަސައްކަތްކުރާމީހެއްނޫނަސް އޭނާއަކީ އިނގިރޭސީންގެ (ކުއޭސައި) އެމްބެސެޑަރއެއްގެގޮތުގައި މަސައްކަތްކުރާމީހެކެވެ. އޭނާއަކީ ދިވެހިސަރުކާރާއިބެހޭ ކަންތައްތަކުގައި އިނގިރޭސީންގެފަރާތުން މެދުވެރިވެގެން ވާހަކަދައްކާ ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވްއެވެ. މިފަދަކަންކަމުގެތެރޭގައި މިނިވަންކަން ދިނުންވެސް ހިމެނެއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދާޚިލީކަންތައްތަކާއި ބެހެންފެށުމުން، ހަމްފްރީ އާރތިންގޓަން ޑޭވީގެ މަޤްބޫލުކަންވަނީ ކުޑަވެފައެވެ. އޭނާ ދިވެހިރާއްޖެއިން ދިޔައީ 1964 ވަނައަހަރުއެވެ. 1973އިން 1989ވަނަ އަހަރާއިހަމައަށް އޭނާހުރީ ކިންގްޑަމް އޮފް ޓޮންގާގައި އިނގިރޭސި އެމްބެސެޑަރކަމުގައެވެ.

އެއަރސްޓްރިޕްއެއް އޮތުމާއިއެކު ދިވެހިސަރުކާރުން ބޭނުންފުޅުވީ ހަމައެކަނި އާރ.އޭ.އެފް.ގެ މަތިންދާބޯޓު ޖެއްސުމުގެބަދަލުގައި، މަދަނީމީހުންއުފުލާ އެހެންމަތިންދާބޯޓުވެސް ޖައްސާށެވެ. މިކަމާއި ގުޅޭގޮތުން އެއަރސިލޯނާއި، ސްރީލަންކާއެއަރފޯރސްގެ ވިޔަފާރިގޮތްޕާއި، އެފަރާތުގެ ކުޑަދެބޯޓުކަމުގައިވާ ހެރަން އާއި ރައިލީ އަދިފަހުން ކޮންވެއަރ 300ގެ ބޯޓުގެދަތުރު ހުޅުލެއަށްފެށުމާއިބެހޭގޮތުން ވާހަކަދެކެވުނެވެ.

މަޝްވަރާތައް ކުރިއަށްގޮސް، އަޖުމަބެލުމުގެގޮތުން ކޮޅުނބުން އެވްރޯ ފްލައިޓެއް ޓެސްޓްކުރުމަށް ހުޅުލޭގައި ޖެއްސުމަށް ހަމަޖެހުނެވެ. ބޯޓުޖެއްސުމަށްއައިސް، އެއަރސްޓްރިޕް ކައިރީގައިބުރުއަޅާލިއިރު، އާރތިންގޓަން ޑޭވީ، ދޫނިދޫގައިހުރެގެން ރަތްފްލެއަރ (އަލިފާނުގެ އިންޒާރު) ވަޔަށްފޮނުވައިގެން ޕައިލެޓުންނަށް ބޯޓުނުޖައްސަން އެންގުމަށް ވަރަށްބޮޑަށް މަސައްކަތްކުރި ހަނދާން އަޅުގަނޑުއެބަހުއްޓެވެ.

ޕައިލެޓުންގެ ނުވަތަ ދިވެހިންގެޢަޒުމަކަށް މިކަމުން އެއްވެސްބުރުލެއްނާރައި މަސްއަލައެއްނުޖެހި ޓެސްޓްފްލައިޓްތައް ޖައްސާ އަދި އަނބުރާދިޔައެވެ. އާރތިންގޓަން ޑޭވީ ވެސް 1964 ވަނައަހަރުގެ ޖުލައިމަހު ދިވެހިރާއްޖެއިން ހިނގައްޖެއެވެ. އޭނާއަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައިހުރި އެންމެފަހުގެ (އަދި އެންމެފުރަތަމަ) އިނގިރޭސީންގެ ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވްއެވެ.

މިނިވަންވުމަށްޓަކައި ދިވެހިންއަޅަންއުޅުނު މިއިތުރުފިޔަވަޅާއިމެދު، މިފަހަރު މިނިވަންދަތުރުފަތުރު ޤާއިމްކުރުމަށް ކުރިމަސައްކަތަށް އިނގިރޭސީންގެފަރާތުން ދެއްކި ދެކޮޅުވެރިކަމުގެނަތީޖާއަކަށްވީ، ދިވެހީންގެތެރޭގައި، އަމިއްލަ ރަންވޭއަކާއި އެއަރޕޯރޓެއް ހުޅުލޭގައިހެދުމުގެ ޤައުމީޙަރަކާތެއް ޢަމަލީގޮތުންހިންގުމެވެ. ފައިސާއެއްކޮށް އަދި މިމަޝްރޫޢަށް ޢާއްމުންގެ ހަދިޔާތައް ލިބުމާއިއެކު، ހިލޭސާބަހަށް މަސައްކަތްކުރަން ވަރަށްގިނަމީހުންތިބީ ތައްޔާރަށެވެ. ޢާއްމުންގެފަރާތުން ލިބުނީ ވަރަށްޙައިރާންކުރުވަނިވި ތަރުޙީބެކެވެ.

ސިލޯނުސަރުކާރާއި ދިވެހިސަރުކާރާ ދެމެދުގައިވީ އެއްބަސްވުމެއްގެދަށުން، ޓެކްނިކަލް އެހީތެރިކަން ލިބުނީ ކޮޅުނބުގެ ޕަބްލިކްވަރކްސް ޑިޕާރޓްމެންޓުންނެވެ. މިކަމަށްބޭނުންވާ ގާމުގުރާމެޝިނާއި، ރޯލަރާއި، ތާރުކައްކާތަކެއްޗާއި އަދި މަސައްކަތް ބެލެހެއްޓުމަށްޓަކައި ސިވިލްއެންޖިނިއަރުންވެސް ސިލޯނުން ފޮނުވިއެވެ. ގާނެގީ ކައިރީގައިހުރި ފަރުތަކުންނެވެ. އަދި ބިޓުމެން ހޫނުކުރުމަށްޓަކައި ދަރުގެނައީ ދުރުގައިވާރަށްރަށުންނެވެ. މަސައްކަތްފެށުނީ 1 މޭ 1964 ގައެވެ.

އަމިއްލަ އެއަރޕޯރޓެއްހެދުމުގެ ޚިޔާލަށް ޢަމަލީސިފަ އަންނަންފެށިތަނާ، ނާޞިރު އަޅުގަނޑާ ގުޅުއްވާފައި، އެއަރޕޯރޓްގެ ކަންތައްތަކާ ޙަވާލުމަށް މާލެއައުމަށް އެންގެވިއެވެ. ޚާއްޞަކޮށް ބޭރާއި ގުޅޭކަންތައްތައް ބެލެހެއްޓުމަށެވެ. އަޅުގަނޑު ރަސްމީގޮތުން ކޮޅުނބުގައި ހުރިކަމުގައިވީނަމަވެސް، އެކަމާއެއްބަސްވުން ނޫންގޮތެއްނެތެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި އަޅުގަނޑު އެއްގޮތަކަށްވެސް މަސައްކަތްކޮށްފައި ނުވުމާއިއެކު، ކޮންމެވެސްވަރެއްގެ ނުތަނަވަސްކަމެއް އަޅުގަނޑަށް އިޙްސާސްކުރެވުނެވެ.

ހުޅުލޭއެއާޕޯޓް ހެދުމުގެމަސައްކަތްކުރަނީ (މަތީ ފޮޓޯގައި).އަދި އެއާޕޯޓްގެމަސައްކަތުގައި ބޭނުންކުރި މެޝީނަރީ

ހުޅުލޭއެއާޕޯޓަށް އެންމެފުރަތަމަ ފްލައިޓް ޖެއްސިދުވަހު (12 އެޕްރިލް 1966)، ވައަތުން ކަނާތަށް، ކޮލި އަލި މަނިކު، އިބްރާހިމް ރަޝީދު، އިބްރާހިމް ނާސިރު އަދި އަހްމަދު ޒަކީ. ތިރީ ފޮޓޯގައި އެއާޕޯޓުގެމަސައްކަތް ހިނގަމުންދާގޮތް ނާސިރު ބައްލަވާލައްވަނީ.

އަޅުގަނޑު ކޮޅުނބުގައިހުރެގެން މަސައްކަތްކުރިއިރު، ދިވެހިސަރުކާރާއިއެކު މަސައްކަތްކުރުމުގެ ތަޖްރިބާވަނީލިބިފައެވެ. ދިވެހިސިވިލްސަރވިސްގެ މަސައްކަތްތަކާއި ކަންކަންކުރުމުގެގޮތް ނުވަތަ ބިއުރޮކްރަސީގެ ވައްޓަފާޅިއެއް އަޅުގަނޑަކަށް ނޭނގެއެވެ. އަޅުގަނޑާއިއެކު މަސައްކަތްކުރާނޭ މީހުންގައި ހިންގުމުގެޤާބިލިއްޔަތު ހުންނާނެމިންވަރެއް ނުވިސްނެއެވެ. ކަންތައްތައް ކުރުމުގައި އަޅުގަނޑުގައިހުންނަ މިނިވަންކަމާއި ހަރުކަށިކަމަކީ ދިވެހިން މަސައްކަތްކުރުމުގައި ގެންގުޅޭ ކަންފަސޭހައާދަކާދައާ ނުގުޅޭނެކަންކަމެވެ.

ނާޞިރާއިއެކު އެމަނިކުފާނުގެ އޮފީހުގައިއޮތް ބައްދަލުވުމުގެ ޚާއްޞަކަން ފާހަގަކުރެވުނުލެއް ބޮޑުކަމުން، އަދިވެސް އެކަން އަޅުގަނޑުގެހަނދާނުގައި އެބަހުއްޓެވެ. ނާޞިރު، އެއަރޕޯރޓްގެކަންތައްހިންގުމާއި ޙަވާލުވުމަށް އަޅުގަނޑަށް އެންގެވިއިރު، އެމަނިކުފާނުގެ ނާއިބު އިބްރާހީމް ރަޝީދު އެތާނގައި އިންނެވިއެވެ. އަޅުގަނޑުގެދަށުން މަސައްކަތްކުރާނެ ޤާބިލްބަޔަކު ބޭނުންވާނެކަމަށް ދެންނެވީމެވެ. އިބްރާހީމް ރަޝީދު އެބައްދަލުވުމުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމުގެ ބޭނުންފުޅަކީ އެއީކަމުގައި ވިދާޅުވިއެވެ.

ރަޝީދު މަސައްކަތްޕުޅުކުރައްވަނީ އާންމުކޮށް ވުޒާރަތުއްދާޚިލިއްޔާގައެވެ. އަދި ބައެއްފަހަރު އަޅުގަނޑު އެތަނަށް އެމަނިކުފާނުގެއަރިހަށްވާނީ ޒިޔާރަތްކޮށްފައެވެ. ބައެއްފަހަރު އަޅުގަނޑުގެޙާޒިރުގައި، އެވުޒާރާގެދަށުގައިވާ ރަށްރަށާބެހޭގޮތުން އެމަނިކުފާނުގެ ސެކްރެޓަރީންނާއި މަޝްވަރާކުރައްވައެވެ. އަޅުގަނޑުކުރިޒިޔާރަތެއްގައި މަޢުލޫމާތުހުރި ހުޝިޔާރު އަދި މަސައްކަތްތެރި، ޤާބިލް ސެކްރެޓަރީއެއް އަޅުގަނޑަށް ފާހަގަކުރެވުނެވެ. އެއިރު އަޅުގަނޑަކަށް އޭނާގެނަމެއް ނޭނގެއެވެ.

އަޅުގަނޑު، އާވަޒީފާއާއި ޙަވާލުވުމަށްފަހު، ރަޝީދުގެއަރިހުން އެހީތެރިކަންހޯދުމަށް އަންގަވާފައިވާތީ، އަޅުގަނޑު އެމަނިކުފާނުގެއޮފީހުންދުށް ސެކްރެޓަރީ ދޫކޮށްދެއްވިދާނެތޯ އެމަނިކުފާނުގެ އަރިހުންއެދުނީމެވެ. އެ ސެކްރެޓަރީއަކީ ޢަބްދުﷲ ޙަމީދުކަމުގައި ނާޞިރުއަރިހު ރަޝީދުވިދާޅުވިއެވެ. އެކަމަށް އެއްބަސްވެވަޑައިގެން ޢަބްދުﷲ ޙަމީދު އަޅުގަނޑުގެ އެދުމަށް އެއަރޕޯރޓްގެ މަސައްކަތަށް ދޫކުރެއްވިއެވެ.

އަޅުގަނޑު ޢަބްދުﷲ ޙަމީދާ ބައްދަލުކުރުމަށްފަހު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހިންގުމުގެދާއިރާ އަޅުގަނޑަށްނޭނގޭކަމުގައި ދެންނެވީމެވެ. އަޅުގަނޑު ކަންކަމުގައިކުރިއަށްދާންޖެހޭނީ ޙަމީދުގެ ފުރިހަމައެހީތެރިކަމާއިއެކުގައިކަމަށް ދެންނެވުމުން، އަޅުގަނޑު ދެންނެވިއެއްޗެއްގެމާނަ ވަޤުތުން ދޭހަވެވަޑައިގެންފިއެވެ. އަޅުގަނޑުދެންނެވީ ހިންގުމުގެދާއިރާގައި މަސައްކަތްކުރާނެ ރަނގަޅުޓީމެއް އެއްކުރެއްވުމަށެވެ. އަދި އެޓީމް އެމަޝްރޫޢުގެ ކަންތައްތަކަށް ދޫކޮށްދެއްވުމަށް ރަޝީދުއަރިހު ދަންނަވާނެވާހަކަ ވިދާޅުވިއެވެ.

ހުޅުލޭއެއަރޕޯރޓް ޕްރޮޖެކްޓް ޔުނިޓްކިޔާ ޔުނިޓެއްއުފައްދައި، އަދި އެޓީމުގައި މަސައްކަތްކުރާން ޙަމީދު ހުށަހެޅުއްވި އެންމެންގެޚިދުމަތް މަޝްރޫޢުގެކަންތައްތައް ހިންގުމުގައި ލިބުނެވެ. ހުޅުލެއަށް ބަދަލުވެ، އޮޑިހަރުގެއެއްގައި އަޅުގަނޑުމެންގެ އޮފީސް ޤާއިމްކޮށް، އެއަރޕޯރޓް ހެދުމުގެ މަސައްކަތް ރާވަންފަށައިފީމެވެ.

މިމަޝްރޫއު ހިންގުމަށްޓަކައި އަމިއްލަފަރުދުންގެ ފައިސާގެއެހީއާއި ސަރުކާރުންދައްކަވާ އަގުގެގޮތުގައި ފައިސާލިބެމުންދިޔައެވެ. ރަނގަޅަށް ފައިސާބެލެހެއްޓުމުގެ ކަންތައްތަކާއިމެދު އަޅުގަނޑު ވަރަށްކަންބޮޑުވިއެވެ. ފައިސާގެ ކަންކަން ބެލެހެއްޓުމަށް އަޅުގަނޑުދަންނަ އަދި އިތުބާރުކުރާ އޯޑިޓްއޮފީހުގެ ފަންނީމީހެއްހޯދީމެވެ. އަދި އަމިއްލަ މަސައްކަތެއްގެގޮތުގައި ހަފްތާއަކުއެއްފަހަރު އެކައުންޓްފޮތްތައް އޯޑިޓްކޮށްދިނުމަށް ހަމަޖެއްސީމެވެ. އެއީ މިގޮތުން އޯޑިޓްއޮފީހަށް ފަހުންބޭނުންފުޅުވާނެ މައުލޫމާތު، ރަނގަޅު އޯޑިޓިންގޕްރޮސީޖަރއެއްގެދަށުން ލިބެން ނުހުންނާނެތީއެވެ.

ހިލޭސާބަހަށް މަސައްކަތްކުރާނެ ވަރަށްގިނަބަޔަކު ބައިބަޔަށް ލިބެންފެށިއެވެ. ޕޯރޓްކޮމިޝަންއާއި ޝިޕިންގ ޑިޕާރޓްމަންޓްފަދަ ޔުނިޓްތަކުގައި ވަރަށް ވާދަވެރި ރޫޙެއްއުފެދި މަސައްކަތްކުރިއަށްދިޔައެވެ. މިއެންމެންގެ މަސައްކަތުގެ އަގުވަޒަންކުރުމުގައި ވަރަށްފަރުވާތެރިކަމާއިއެކު ހަމަހަމަވާންޖެހުނެވެ.

ހިލޭސާބަހަށް މަސައްކަތްކުރުމަށް މަދްރަސާތަކުންނާއި، މާލޭގެހަތަރުއަވަށުންނާއި، މާލެކައިރީ ރަށްރަށުންވެސް ބައިބަޔަށް މީހުންއައެވެ. މިއީ ރޭވުމަކާއިނުލައި އަމިއްލައަށް ހިލޭސާބަހަށް މަސައްކަތްކުރަންއައި މީހުންނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ އަމިއްލަ އެއަރޕޯރޓެއްހެދުމުގެ ހިތްވަރާއި އަޒުމް އެއީ އިނގިރޭސީންނަށް ހުއްޓާނުލެވޭނެ ކަމެއްކަން އެންގުމަށްޓަކައި ކަމަށްވެސްވެދާނެއެވެ.

ވެލިނަގާނެ ބޮޑެތިމެޝިންތައް ނެތްކަމުގައި ވީނަމަވެސް، އަޅުގަނޑުމެންގެ މަސައްކަތުގެ ހިންމަތުން އެހާއަވަހަށް މަސައްކަތް ކުރިއަށްދާތަން ފެންނަމުންއައިކަމީ، ވަރަށްބޮޑު އުފަލެކެވެ. ކޮޅުނބުންއައި އިންޖިނޭރުން އަންގާފައިވަނީ ބިންކޮނެ ސާފުކުރާއިރު، ދެފޫޓު ނުވަތަ ތިންފޫޓަށް ކޮންނަންވާނެކަމަށެވެ. އެއީ ގަސްތަކުގެ، އަދި ޚާއްޞަކޮށް ރުއްތަކުގެމޫތައް އެތަނުން ނެގުމަށް ބޭނުންވާތީއެވެ. ރުއްރުކުގެމޫ ހުރިނަމަ އެތަކެތި ފީވުމުގެސަބަބުން، ބިންގަނޑުގަނބައި، ރަންވޭގެމަތި އެގޮތްމިގޮތަށް އަޑިގުޑަން ވެދާނެތީއެވެ.

ކޮނެނިމުމަށްފަހު، ޖެހުނީ އަތުން ވެލިފުރާނައި އިތުރަށް މޫހުރިތޯބަލައި، އެ ނަގާށެވެ. މިވެލި އަލުންހައިންޗިއަށް އެޅިއެވެ. އަދި ވިބްރޯ ކޮންމްޕެކްޝަން އާއި ރޯލަރ ބޭނުންކޮށްގެން ފަސްގަނޑު ބާރުކުރީއެވެ. އަތުން އެމަސައްކަތްކުރަން ޖެހުނީތީ، މިކަންކުރުމަށް ވަރަށްގިނަވަގުތު ހޭދަވިއެވެ. މިމަސައްކަތްކުރީ ހިލޭސާބަހަށް މަސައްކަތްކުރި މީހުންނެވެ. ވަރަށް އާދައިގެތަކެތި ބޭނުންކޮށްގެންނެވެ. އެތަނުން އެއްޗެހި ދުރަށްގެންދަނީ ގޯންޏަށް އަޅައިގެންނެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެއަތުގައި ލޮރީއެއް ނުވަތަ ކޮޅުވެއްޓިއެއްނެތެވެ. އޮތީ ވަރަށްބާވެފައިއޮތް ހަތަރު މެސީ ފަރގަސަން ޓްރެކްޓަރާއި ޓްރޭލަރއެވެ. އެޓްރެކްޓަރުތައް އަބަދުއޮންނަނީ މަރާމާތުކުރަންޖެހިފައެވެ. ދުވާލު މަސައްކަތްކުރުމުގައި ބޭނުންކޮށްފައި، ރޭގަނޑު މަރާމާތުކުރަނީއެވެ. މަރާމާތުކުރަންޖެހެނީ މާލޭ އިންޖީނުގޭ ވަރކްޝޮޕްގައެވެ. އެއީ ވެލްޑިންގއާއި މެޝިންކުރާސާމާނު ހުންނަނީ އެތާނގައި ކަމަށްވާތީއެވެ.

ވަރަށްމުހިންމު އެއްކަމެއް ރާވަންއުނދަގޫވިއެވެ. އެއީ ހުޅުލެ އުފެދިފައިއޮތީ އިރުމަތީފަރާތުގައި ކުޅިއެއްހެދިފައި ފެންހަރުލާގޮތަށެވެ. މިތަން ފުރިފައިއޮތީ ގަސްތަކުންނެވެ. އަޑީގައިއޮތީ ފެނާއި ކިސަޑު ހަރުލާފައެވެ. މިކުޅީގައި މަސްއުޅޭތީ، މަސްކާވައްތަރުގެ ބޮޑެތި ދޫނިތައްއައިސް އެނތާގައިތިބެއެވެ.

އެހެންކަމުން، ހިލޭސާބަހަށް މަސައްކަތްކުރާމީހުން މިތަން ހިއްކައި ފުރާލުމުގެ މަސައްކަތް ކުރާހިތްނުވާނެކަމާއި، އަދިމިއީ އެމީހުންނަށް ނުކުރެވޭވަރުގެ ކަމެއްކަން ކަނޑައެޅިގެންއެނގެއެވެ. ވީމާ އެމީހުން އެހިސާބަށް ދިއުމުގެކުރިން އެކަންކުރެވޭނެގޮތެއް އަޅުގަނޑުމެން ހޯދަންޖެހުނެވެ. ފުރަތަމަޖެހުނީ މިކުޅީގެ ފުންމިންބަލާށެވެ.

ވަރަށްހިތްވަރުގަދަ ދިވެއްސެއް ކަމުގައިވާ ކުނޑި އަލީ ސަލީމާ މިކަންކުރުމަށް އަޅުގަނޑު ވާހަކަދައްކައި އެއްބަސް ކުރުވުނެވެ. އޭނާއަށް އެހީތެރިވުމަށް ތުއްތުގެ ދޮހޮއްތުއާއި އިތުރުބަޔަކާއިއެކު، މިފެންގަނޑަށްއެރުމަށް އެއްބަސްވެއްޖެއެވެ. އުނަގަނޑުގައި ރޯނުގަނޑެއްބައްދައި، އޭނާގެ އިސްކޮޅަށްވުރެ ފުންވާނަމަ ދަމާނެގުމަށް ދެފަރާތުން ހިފެހެއްޓީއެވެ. އޭނާ ގާތްގަނޑަކަށް ހަތަރުފޫޓުހާތަނަށް އެތަނަށް އަޑިއަށްދިޔައެވެ.

އިންޖިނޭރުން ގަދައަޅައި ބުނަމުންގެންދިޔައީ، އެތަނުގައިހުރި ރުއްގަސްފަދަ އެއްޗެހި، ވީއެންމެރަނގަޅަކަށް ނަގައި، ކަށިވެލިއަޅައި އެތަން ފުރާލަންވާނެކަމަށެވެ. ނަސީބަކުން ހުޅުލޭގެ އުތުރުފަރާތުގައި ކަށިވެލިއަރާދިމާއެއް އޮވެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންރޭވީ މަސައްކަތުމީހުން ބޭނުންކޮށްގެން މަށަންދަތިން ގަހުގެ މޫފަދަތަކެއްޗާއި އެނޫންވެސް އެފަދަތަކެތި ކުޅިއާއިދިމާއިންނަގައި ސާފުކުރުމަށެވެ.

ދުވަހުގެމަސައްކަތްނިންމުމަށްފަހު، ހިލޭސާބަހަށް މަސައްކަތްކުރާމީހުން 25 ޓްރެކްޓަރފުރެންދެން (އެންމެ ގިނައިން ކުރެވެންއޮތް ޢަދަދު) ކަށިވެލިގެންގޮސް އެފެންގަނޑު އޮތްތަނަށް އަޅައި ފުރަންފަށައިފިއެވެ.

އެތައްދުވަހެއްވަންދެން މިމަސައްކަތް ދެމިގެންދިޔައެވެ. ހިލޭސާބަހަށް މަސައްކަތްކުރާ މީހުންނަށް މިކިސަޑު ފެންގަނޑާއި ހަމައަށް އާދެވުނުއިރު، ފަސްގަނޑު ވަނީ ފެންގަނޑަށްވުރެ އުސްކުރެވިފައެވެ.

ހުޅުލެ ކައިރީގައިއޮތް ގާދޫކިޔާ ކުޑަކުޑަރަށެއްވަނީ، އެރަށާހުޅުލެއާ ދެމެދުއޮތްމޫދު ހިއްކައިގެން ހުޅުލެއާގުޅާފައެވެ. އޭގެ 40 އަހަރުފަހުން އުފެއްދި ހުޅުމާލޭގެ ޕްރޯޓޯޓައިޕްއަކަށް ނުވަތަ ނަމޫނާއަކަށް މިމަސައްކަތް ބެލިދާނެއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންނަށްހޯދުނު ނުވަތަ ލިބުނުތަކެތި ބޭނުންކޮށްގެން، ކޮންޓްރޯލް ޓަވަރެއްހެދީމެވެ. ދެއަހަރުދުވަސްފަހުން، މަޝްރޫޢުނިމި 12 އޭޕްރީލް 1966 ގައި އެއަރޕޯރޓްހުޅުވިއްޖެއެވެ. ފުރަތަމަ ކޮމާރޝަލްބޯޓަކަށް އެތާނގައި ޖެއްސީ އެވްރޯ މަތިންދާބޯޓެކެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން އެއިރުއެޅި ބިޓުމިން ބޭނުންކޮށްގެން 15އަހަރުދުވަސްވަންދެން އެއަރޕޯރޓް ބޭނުންކުރިއެވެ. 1966އިން 1981އަށް، ކޮންމެދުވަހަކު އިންޑިއަން އެއަރލައިންސްގެ ބޯއިންގ 737ގެ ދެފްލައިޓްއާއި، ޤަވާޢިދުން އެއަރ ސިލޯނުގެ އެވްރޯ ފްލައިޓްތަކާއި، ސްރީލަންކާ އެއަރފޯސް އާއި އެއަރ މޯލްޑިވްސްގެ ކޮންވެޔަރ މަތިންދާބޯޓު އެއަރޕޯރޓް ބޭނުންކުރިއެވެ.

މިނިވަންކަންހޯދުމުގެ ޙަރަކާތުގެތެރޭގައި، އެއަރޕޯރޓްހެދުމުގެ މަސައްކަތްފެށިގެން ކުރިއަށްދަނިކޮށް، ބޯރާ ވިޔަފާރިވެރިންގެ މަސްއަލާތައް ފެންމަތިވިއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ޒަމާންވީ މިތުރު (ނުވަތަ ހަތުރު) އާރތިންގޓަން ޑޭވީ އެއިރުވެސް މަޝްވަރާތަކުގައި ބައިވެރިވެއެވެ. އޭނާ ރާއްޖޭގައި ނެތްނަމަވެސް އޭނާއަކީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކަނޑައަޅާފައިހުންނަ އިނގިރޭސި ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވްއެވެ.

1960 ވަނައަހަރު ގަން ކުއްޔަށްދިނުމާއިބެހޭ ވާހަކަތަކުގައިވެސް މިނިވަންކަމާއިބެހޭ މަޢުޟޫޢު ހިމެނިފައިވެއެވެ. އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ކޮމަންވެލްތްގެގުޅުމާއިބެހޭ ވަޒީރު، ޑަންކަން ސޭންޑްޒް 1963 ވަނައަހަރު މާލެއަށްވަޑައިގެން ދެއްކެވިވާހަކަތައްއޮތީ، މަޝްވަރާކޮށްގެން މިނިވަންކަމަށް މަގުފަހިވާގޮތަށެވެ. މިއީ، 1887 ވަނައަހަރު ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އިނގިރޭސީންގެ ޙިމާޔަތްލިބިފައިވާ ދައުލަތެއްގެގޮތުގައި ހަމަޖެހުނު އެއްބަސްވުމާއި ގުޅިގެންނެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ނަމުގައި ރަސްކަމެއް އެއިރުއޮތްޤައުމެއް ކަމުގައިވީނަމަވެސް، 1964 ވަނައަހަރު، ޤާނޫނުއަސާސީއަށް ގެނެވުނުބަދަލަކާއި ގުޅިގެން، ދައުލަތުގެ ހުރިހާބާރެއްވަނީ ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް އިބްރާހީމް ނާޞިރުގެ އަތްޕުޅުމަތީގައެވެ. މިނިވަންކަމާއިބެހޭ އެންމެފަހުގެ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރެއްވީ ކޮޅުނބުގައި، ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް އިބްރާހީމް ނާޞިރާއި، ސިލޯނުގައި ހުންނެވި އިނގިރޭސި ހައިކޮމިޝަނަރ ސަރ މައިކަލް ވޯކަރއާއި ދެބޭފުޅުންނެވެ. މިނިވަންކަމާއި ހަމައަށް އާދެވުނީ 26 ޖުލައި 1965 ގައެވެ.

އެދުވަސްވަރު ޓައިމްސް އޮފް ލަންޑަން ނޫހުގައި ލިޔެފައިވެއެވެ. "މިރަށްތަކަށްވަނީ ޓެކްނިކަލްގޮތުން މިނިވަންކަންލިބިފައިކަމުގައިވީނަމަވެސް، ބައިބައިވެފައިވާ މިދައުލަތަކީ އެއްވެސްއިރެއްގައި އިނގިރޭސީންގެ ބާރުގެދަށުގައި އޮތްތަނަކަށްނުވާތީ، މިޤައުމުން ކޮމަންވެލްތުގެ ނުވަތަ އެކުވެރި ދައުލަތްތަކުގެ(އ.ދ.ގެ) މެންބަރަކަށްވާން އެދޭނެކަމަކަށް ހިއެއްނުވެއެވެ." އޭގެ ދުވަސްކޮޅެއްފަހުން ދިވެހިރާއްޖެ، އެކުވެރި ދައުލަތްތަކުގެ(އ.ދ.ގެ) މެމްބަރަކަށްވެ، މީގެސަބަބުން އެހެން ކުދިޤައުމުތަކަށްވެސް މެންބަރުކަންހޯދުމުގެ މަގުފަހިވިއެވެ.

10 ވަނަ ބާބު

މިނިވަންކަންލިބުމަށްފަހު ޝިޕިންގްގެވިޔަފާރި، 1965-1967

އެއަރޕޯރޓްގެމަސައްކަތް ހިނގަމުންދަނިކޮށް، ބިޓުމިން/ތާރު ހިފައިގެންއައި ބޯޓެއްކަމުގައިވާ "ސިޓީ އޮފް ވިކްޓޯރިޔާ" ފަރަށްއަރައިފިއެވެ. މިބޯޓުފުންކުރީ ދިވެހީންނެވެ. ބޯޓު މަރާމާތުކުރުމުގެ އަގެއްގެގޮތުގައި އިނގިރޭސި ސަރުކާރުން 40،000 ޕައުންޑްދިނެވެ. ބުންބާގެ މަޒޯގޮއަންގެ ޑޮކްގައި މަރާމާތުކުރުމަށްފަހު، އެބޯޓަށް "ދިއްފުށިމާދޫ" ގެނަމުން ނަންދެވުނެވެ. އެއީ މިބޯޓު އުރުނު ފަރުގެނަމެވެ.

މިއީ ދިވެހިދިދައިގެދަށުގައި ރަޖިސްޓްރީކުރެވުނު ފުރަތަމަބޯޓެވެ. އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ ދެބޯޓު ކަމުގައިވާ "މޯލްޑިވް ސްޓާރ" އާއި "މޯލްޑިވް ކްރެސެންޓް" އޮންނަނީ ލަންޑަންގައި އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ދިދައިގެދަށުން ރެޖިސްޓްރީކޮށްފައެވެ. އެމް.އެން.ޓީ.ސީ./ކޮޅުނބުގެ ދެބޯޓުގެގޮތުގައެވެ. މިކަން މިގޮތަށްކުރެވުނީ ސިލޯނަކީ ކުރިން އިނގިރޭސީންގެ އިސްތިޢުމާރީ ބާރުގެ ދަށުގައިއޮތް ޤައުމަކަށްވީތީއެވެ.

މިދުވަސްކޮޅުގެތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ ފަރަކަށް އަރައިގެން، އަޅުގަނޑުމެން ފުންކުރި ބޯރާ ވިޔަފާރިވެރިންގެ ބަނގަލާބޯޓެއްވެސް ލިބުނެވެ. މިބޯޓު ބަރުކޮށްފައިހުރި މުދަލަކީ، ގޯންޏަށް އަޅާފައިހުރި ގޫޑުހަކުރެވެ. މިއީ އިންޑިޔާގެ ކުޗްގެ ޕޯރުބަންދަރުގައި އަޅައިފައިއޮއްވާ ކެނޑިގެން، ފަޅުވެރިންނާނުލައި އޮޔާއެކުގައި އައިސް ރާއްޖެއަށްއުރުނު ރިޔަލުގައިދުއްވާ ބަނގަލާބޯޓެކެވެ. މިބޯޓުފެނުނީ ރާއްޖޭގެ ފަރެއްކަމުގައިވާ ހދ. އަތޮޅުގެ އަދަރަންފަރަށް އުރިފައިހުއްޓައެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށްހީވީ މިއީ ﷲ އަޅުގަނޑުމެންނަށް މިންވަރުކުރެއްވި ރަހުމަތެއްކަމަށެވެ.

"މޯލްޑިވް ސްޓާރ" އޮންނަނީ އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ދިދައިގެދަށުން ރެޖިސްޓްރީކޮށްފައި

މިލިބުނު ބަނގަލާބޯޓަކީ ރިޔަލުގައިދަތުރުކުރާ އުޅަނދެކެވެ. އަދި އިންޑިޔާގެ ގުޖުރާތުގައި މައިއޮފީސްހުންނަ ބޯރާ ވިޔަފާރިވެރިއެއްކަމުގައިވާ ޔުސުފުއަލީ ގުލާމް ޙުސައިންގެ ބަނގަލާބޯޓު "ސަލާމަތި" ކަހަލަ ދެވަނަބޯޓެވެ. މިބޯޓު ފުންކޮށްގެން މާލެގެނެވި، ކަނޑާއިބެހޭ ޤާނޫނުގެދަށުން ދިވެހިސަރުކާރުގެ މިލްކަކަށްވީއެވެ. މިބޯޓަށް ދިންނަމަކީ "އަދަރަންފަރު"އެވެ.

ދަތުރުކުރާ ބޯޓެއްގެގޮތުގައި ދުވަސްތަކެއްވަންދެނަ "އަދަރަންފަރު" ބޭނުންކުރުމަށްފަހު، ބުންބާގެ މަޒޯގޮއަން ޑޮކްސްގައި މި ބޯޓުގައި ލިސްޓަރ ބްލެކްސްޓޯން އިންޖީނެއްއެޅީމެވެ. މިކަމަށް ގާތްގަނޑަކަށް 40،000 އެމެރިކާ ޑޮލަރު ޚަރަދުވިއެވެ. މިބޯޓުގައްޔާއި އަދި "ދިއްފުށިމާދޫ" ގައި އިންޖީނުއެޅުމަށް އިނގިރޭސި ސަރުކާރުން ކޮންމެވެސްވަރެއްގެ އެހީއެއްދިނެވެ. "އަދަރަންފަރު" ދަތުރުކުރީ މާލެއާއި ކޮޅުނބާއިދެމެދުގައި ތަފާތުބާވަތުގެ މުދާއުފުލުމަށެވެ. ބައެއްފަހަރު ހަކުރާއި ފުށް އުފުލިއެވެ. ހަނޑުލެއް ނުއުފުލައެވެ. "ދިއްފުށިމާދޫ" ގުޅުނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ގަލްފްގެވިޔަފާރި ދަތުރުތަކާއިއެވެ. މިބޯޓުގައި އަލިފާން ރޯވެގެން އެނދުމާއި ހަމައަށެވެ.

"އަދަރަންފަރު" ދަތުރުކުރަމުންގެންދިޔައީ، މާލެއާ ކޮޅުނބާ، ކޮޅުނބާ މާލެއާއި ދެމެދުއެވެ. ރާއްޖެއަށްގެންނަ ހަނޑޫ ފިޔަވައި އެހެންހުރިހާމުދަލެއް އުފުލަނީ މިބޯޓުގައެވެ. ދިވެހިންގެބޭނުމަށް ކަރާސީނުތެލާއި ޑީސަލްވެސް އުފުލަނީ މިބޯޓުގައެވެ. އެދުވަސްވަރު، ކަރާސީނުތެޔޮހުންނަނީ ހަތަރުގެލަނުގެ ޑަބިޔަލަށްއަޅާފައެވެ. ކޮންމެ ދެޑަބިޔަލެއްހުންނަނީ "ތެޔޮ މަނު"ކިޔާ ލަކުޑިފޮށިގަނޑެއްގައި ބަންދުކޮށްފައެވެ. ވަރަށްގިނަފަހަރު ޑަބިޔާ ދޯދިޔާކޮށް ހަދާފައިވާތީއާއި، ލަކުޑިފޮށިގަނޑު ހެދުމަށް ޖަހާމޮހޮރުގެސަބަބުން ތެޔޮލީކުވެއެވެ. ބައެއްފަހަރު ގެންނަތެލުގެ 10 އިންސައްތަ އަށްވުރެބޮޑަށް ގެއްލުންވެއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޯޓުފަހަރު ކޮޅުނބާއި، އިންޑިޔާއާއި، މެދުއިރުމައްޗާއިދެމެދު ގިނަގިނައިން ދަތުރުކުރަންފެށުމުން، 45 ގެލަނުގެ ހުސްފީފާ، އޭގައިވާދިޔާއެއްޗެހި ބޭނުންކޮށްނިމުމުން ލިބޭގޮތްވިއެވެ. މީގެހުސްފީފާ އެކަށީގެންވާ އަދަދަކަށް ކޮޅުނބަށް ދޫކޮށްލުމުން، އުކާލާމުދަލުގެގޮތުގައި ކަސްޓަމަށް ކުޑަޑިއުޓީއެއްދެއްކުމުން ކަސްޓަމުން ދޫކުރެއެވެ.

އެދުވަސްވަރު ކަރާސީނުތެލާއި ޑީސަލްދޫކުރަނީ ކޮޅުނބުގައިހުންނަ ޝެލް ކުންފުނިންނެވެ. ޝެލް ކުންފުނީގެ ފީފާ ސާފުކުރާޔާޑުގައި އަޅުގަނޑުމެންގެފީފާތައް ސާފުކޮށްދިނުމަށް އެމީހުންނާއިވާހަކަދައްކައިގެން ހަމަޖެއްސުނެވެ. މިފީފާތަކަށް ކަރާސީނު ތެލާއި ޑީސަލް އެޅުމަށްފަހު މާލެއަށް ކުރިންފޮނުވަމުންގެންދިޔަ ހަތަރުގެލަނުގެ ޑަބިޔަލުގެބަދަލުގައި ފޮނުވަންފެށީއެވެ. މިގޮތަށް ތެޔޮފޮނުވަން ފެށުމުން، ތެޔޮލީކުވުމުގެ ސަބަބުން ކުރިން ލިބެމުންދިޔަގެއްލުން ހުއްޓުވުނީއެވެ.

ތެޔޮޑަބިޔާ ގެނައުމުގެބަދަލުގައި 45 ގެލަނުގެފީފާއަށް ބަދަލުކުރުމުން، ރާއްޖޭގެ ވިޔަފާރިވެރިން އެކަމަކަށް މަރުހަބާއެއްނުކިޔައެވެ. އެއީ އާދަވެގެން އުފުލަމުންގެންދިޔަ ޑަބިލޔަލަށްވުރެ ފީފާތައް ބަރުވުމުން އެއްތަނުން އަނެއްތަނަށް އުފުލަން އުދަނގޫވާތީއެވެ. ފީފާ ގަންނަމީހުން އޮޑީގައި ވަލެއްއައްސައިގެން، ފީފާ ކަފުޖަހައިގެން ކަނޑުގައި ގެންދިޔުމަށްފަހު އަތިރިމައްޗަށް ނުވަތަ ގޮނޑުދޮށަށް ފީފާ ބީއްސާލުމަށްފަހު، ފީފާގައި ހުންނަތެޔޮ ވިއްކަނީއެވެ. ހުސްފީފާ އަނބުރާ މާލެގެންނަނީއެވެ.

މިގޮތުން އަނބުރާގެންނަފީފާ ހުންނަނީ ގެނައުމުގެތެރޭގައި ބަނޑިވެ، އަދި ލޮނުވަޔަށްހާމަވުމުގެސަބަބުން ދަބަރުޖަހާފައެވެ. ހުސްފީފާތައް އަބުރާފޮނުވަނީ ކޮޅުނބަށެވެ. އެއީ ސާފުކުރުމަށާއި އަލުންތެޔޮއެޅުމަށެވެ. މިފީފާތައް ދެތިންހަތަރުފަހަރު ބޭނުންކުރުމަށްފަހު އުކާލަނީއެވެ. މިގޮތުން ތެޔޮމަނު ގެނައުން ހުއްޓާލައި އަދި ލީކްވުމުގެސަބަބުން ވަމުންދިޔަގެއްލުންވެސް ހުއްޓުނީއެވެ.

ދެންއެޅިފިޔަވަޅަކީ "އަދަރަންފަރު" ގައި ބޮޑެތި ތާނގީ ހަރުކުރީއެވެ. އެއީ ކަރާސީނު ތެލާއި ޑީސަލް ކޮޅުނބުގައި ބައުޒަރގައި ގެނެސް، މާލެއަށްއަންނަ ހުރިހާއުޅަނދުފަހަރުގެ އޭޖަންޓުންނާއި ސްޓެވެޑޯރއިން ކަމުގައިވާ ޝިޕިންގ ޑިޕާރޓްމެންޓްގެބަނޑުގައި އުފުލައި ބޯޓުގައިހަރުކުރި ތާނގީތަކަށް އަޅަނީއެވެ.

ތެލަކީ އަލިފާނުގެޙާދިސާތައްހިނގުން ވަރަށްގާތް އެއްޗަކަށްވާތީ، އެއީވަރަށްނުރައްކާތެރި އެއްޗެކެވެ. ގެންނަ ތެޔޮ އެންމެ ފުރަތަމަ ބަހައްޓާފައިހުންނަނީ ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްގެ އޮފީހާއިޖެހިގެންހުންނަ ކުރީގެ ކަސްޓަމް އިމާރާތުގައި ހުރި "ތެޔޮ ތާނގީފާރމް"ގައެވެ. 15،000 ގެލަނާއި، 20،000 ގެލަނުއެޅޭ، ސިލިންޑަރުގެ ސިފައަށްހުރި ތިންތާނގީ ކޮޅުނބުގައި ހެދުމަށްފަހު، މާލެގެނެސް ތާނގީފާރމްގައި ބެހެއްޓުނެވެ.

އަދަރަންފަރުން ބާލާތެޔޮ، ތާނގީތައްހުރިތަނަށް ގެނައުމަށްފަހު، ތާނގިތަކަށް ތެޔޮޕަންޕްކުރަނީއެވެ. ތެޔޮ ވަގަށްނެގިޔަނުދިނުމަށްޓަކައާއި އަދި އަލިފާނުގެޙާދިސާއެއް ހިނގިޔަނުދިނުމަށްޓަކައި، ތެޔޮތާނގީތަކުގެކައިރީގައި 24 ގަޑިއިރު ސިފައިން ފޯރިމަރައެވެ. މިބޮޑެތިތާނގީތަކުން 45 ގެލަނުގެ ފީފާތަކަށް ތެޔޮއެޅުމަށްފަހު ރަށްރަށަށް ތެޔޮގެންދިޔުން ހިނގަމުންދިޔައެވެ.

ކޮންމެމަހަކު 25 ނުވަތަ 30 ހުސްފީފާ މާލެއަށްގެނެވެއެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޯޓުފަހަރުގައި ބޭނުންކުރާ ތެޔޮހުސްވީމާލިބޭ ފީފާތަކެވެ. އަދި މިކަމުގެސަބަބުން ރާއްޖެތެރޭގެ ރަށްރަށަށް ތެޔޮގެންދަންލިބޭ ފީފާތަކުގެތެރެއަށް މިބައި އިތުރުވެއެވެ.

ފަހުން، ތެޔޮތާނގީތައް ހުރިތަނުން އިންޖީނުގެއަށް ހޮޅިއަޅައި، އަދި އިންޖީނުގޭގައި ހުންނަ ތެޔޮތާނގީތަކަށް، ކަރަންޓް ޖެނެރޭޓަރުތަކުގައި ބޭނުންކުރުމަށް، ތެޔޮޕަންޕްކުރަން ފެށުނެވެ. އެދުވަސްވަރުގެ ބޭނުންތަކަށް ފުދޭވަރަށް، ވަރަށްކުޑައަގެއްގައި، އެއްވެސްމަސްއަލައެއް ނުވަތަ ނުރައްކާތެރިކަމަކާއި ދިމާނުވެ، ތެޔޮ ފޯރުވައިދިނުމުގެނިޒާމެއް ޤާއިމްކުރެވި އޮމާންކަމާއިއެކު ހިނގަމުންދިޔައެވެ.

ތެލުގެ ބޭނުން އިތުރުވެގެންދިއުމުން، ތެޔޮތާނގީތައް މާލޭގެ ހުޅަނގުފަރާތުގައި އަލަށް ހިއްކިބިމަށް ބަދަލުކުރެވުނެވެ. އިތުރު ތާނގީތައްވެސް ހަރުކުރެވުނެވެ. އެންމެފަހުން ތާނގީތައް ފުނަދުއަށް ބަދަލުކުރެވުނީއެވެ. އައްޑުއަތޮޅު ގަމުގައި އާރ.އޭ.އެފުން ބޭނުންކޮށްފައިވާ 1،500 ޓަނުގެ ގެއްލުންލިބިފައިވާ ތިންތާނގީ ރޫޅާލައިގެން، އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ބޯޓުފަހަރުގައި ކަފުޖަހައިގެން މާލެގެނެސް މަރާމާތުކުރުމަށްފަހު، އަލުންރާވައި ފުނަދޫގައި ބެހެއްޓީއެވެ.

ފުނަދޫގައިވަނީ އިތުރުމަސައްކަތްތަކެއްކުރެވިފައެވެ. ފުނަދޫގައި ޓޭންކްފާރމް ވަށައިގެންވަނީ ރީޓެއިނިންގ ފާރެއްލެވިފައެވެ. މިއީ ތާނގީތަކުން ކިތަންމެކުޑަނަމަވެސް ތެޔޮފޮދެއް ލީކްވެގެން މޫދަށްދިޔަނުދިނުމަށްޓަކައެވެ. ފުނަދޫ އަދިވެސް ބޭނުންކުރެވެނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތެޔޮބަހައްޓާރަށް ނުވަތަ ތެޔޮޓަރމިނަލްގެ ގޮތުގައެވެ.

އިނގިރޭސިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޯޓުފަހަރުގެ މަސައްކަތަށް މަދުމިންވަރެއްގެ އެހީ ފޯރުކޮށްދީފައިވެއެވެ. މާލެ އާއި ކޮޅުނބާއި ދެމެދުގައި ބޭނުންކުރުމަށް 500 ޑީ.ޑަބްލިޔޫ.ޓަންގެ ބޯޓެއް، "އަދަރަންފަރާއި" "އުތީމު"ގެ ބަދަލުގައި ހޯދުމަށް އަޅުގަނޑުމެން އެދުނީމުއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކަނޑުގެ ދަތުރުފަތުރާއިބެހޭ ޤަވާއިދުތަކެއް އެކަށައެޅިފައިނުވުމާއި، އަދި ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އައި.އެމް.އޯ. (އިންޓަރނެޝަނަލް މެރިޓައިމް އޯގަނައިޒޭޝަން) ގެ މެންބަރަކަށްނުވާތީ، ދިވެހިދިދައިގެދަށުގައި ބޯޓެއް ރެޖިސްޓަރީއެއް ނުކުރެވެއެވެ. އިނގިރޭސީން ހުށަހެޅީ، ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން އިނގިރޭސިވިލާތުގައި ކުންފުންޏެއް ހަދައި، ބޯޓު އިނގިރޭސިދިދައިގެ ދަށުގައި ރެޖިސްޓްރީ ކުރުމަށެވެ.

މިބޭނުމަށްޓަކައި މޯލްޑިވްސް އިންވެސްޓްމަންޓް ލިމިޓެޑް ކިޔާކުންފުންޏެއް އިނގިރޭސިވިލާތުގައި އުފެއްދުނެވެ. މިކުންފުންޏަކީ ދިވެހިސަރުކާރުގެ 100 އިންސައްތަ ޙިއްޞާއޮތް ކުންފުންޏެކެވެ. އަދި އެކައުންޓިން ކުންފުންޏެއް ކަމުގައިވާ ޓަރކުއޯންޑް ޔަންގްސް އެންޑް ކޮންޕެނީ (ބައިނަލްއަޤްވާމީ އެކައުންޓިން ކުންފުންޏެއް) އަކީ މިކުންފުނީގެ ސެކްރެޓަރީ އަދި އޮޑިޓަރުންކަމުގައި އައްޔަންކުރެވުނެވެ.

"މޮންޑާރާ" ކިޔާ ބޯޓެއް ގަނެ، އެއަށް "މޯލްޑިވް މެރިނަރ" ގެ ނަންކިޔައި، ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން، 1967 ވަނައަހަރު އަލަށްއުފެއްދުނު މޯލްޑިވްސް ޝިޕިންގ ލިމިޓަޑް (އެމް.އެސް.އެލް.)އަށް ދެއްވިއެވެ. ހަމަމިއާއިއެކު 3،000 ޓަނުގެ އެހެން އުޅަނދެއް،"މޯލްޑިވް މޭއިލް" އިނގިރޭސިސަރުކާރުގެ އެހީގެދަށުންގަނެ، އެމް.އެސް.އެލްއާއި ހިންގުންޙަވާލުކުރެވުނެވެ.

މިދެބޯޓަކީ މޯލްޑިވްސް އިންވެސްޓްމަންޓް ލިމިޓަޑްގެ މިލްކުވެރިކަމުގެދަށުގައިވާ ދެބޯޓެވެ. އަދި ދަތުރުކުރަނީ އިނގިރޭސިދިދައިގެ ދަށުގައެވެ. "މޯލްޑިވް މޭއިލް"ގައި އަލިފާންރޯވެ އަނދައިގެން ފެތުނީއެވެ. މިބޯޓުގެއަގު އިންޝޫރަންސުން ލިބުނެވެ. "މޯލްޑިވް މެރިނަރ" އެތަކެއްއަހަރު ދުއްވުމަށްފަހު ކަރާޗީއަށް ކަފުޖަހައިގެން ގެންނަނިކޮށް 1980 ވަނައަހަރު އަޑިއަށްދިޔައީއެވެ. މިއީ އިންޝުއަރކޮށްފައިވާ ބޯޓެއްނޫނެވެ.

އެހެންޤައުމުތަކާ މުޢާމަލާތުކުރުމުގައި، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ޙަރަކާތް ނުކުރެވޭފަދަ ގޮތަކަށް އެޅުވިފައިވާ ކަސްތަޅަކަށް އިނގިރޭސީންގެ "ޙިމާޔަތް" ވެފައިވާތާ އެތައްދުވަހެއްވެއްޖެއެވެ.

1965 ވަނައަހަރު މިނިވަންކަންލިބުނުއިރު، އަޅުނގަނޑުހުންނަނީ ކޮޅުނބުގައެވެ. އަޅުނގަޑުގެ މަޤާމަކީ ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްގެ އޮފީހުގެ ޚާއްޞަވަކީލުކަމެވެ. އެއީ ނާޞިރު އުފެއްދެވި މަޤާމެކެވެ. ކޮޅުނބުގައި ހުރިއޮފީސް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހައިކޮމިޝަންއަށް މިހާރު ބަދަލުވުމުން، މިއޮފީހުގެ ފަސޭހަތައް ބޭނުންކޮށްގެން، އަޅުގަނޑު ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެކިއެކި ޚާއްޞަ މަޝްރޫއުތަކުގެ މަސައްކަތްކުރުމަށްޓަކައެވެ. އެމަޤާމުގައި އަޅުގަނޑުހުރީ 18 ޑިސެމްބަރ 1961 އިން ފެށިގެން 27 ނޮވެމްބަރ 1967 އާއި ހަމައަށެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއަށް މިނިވަންކަން ލިބުމަށްފަހު، ހިނގި ކުރީކޮޅުގެ އަހަރުތަކުގައި، އަޅުގަނޑުމެންގެ "ދިރިތިބުމަށް" އަޅުގަނޑުވަރަށް ބުރަކޮށް ކޮޅުނބުގައި މަސައްކަތްކުރީމެވެ. ނަތީޖާއެއްގެގޮތުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ހުވަފެނުންވެސް ފެނިފައިނުވާވަރުގެ ތިޔާގިކަންލިބުނެވެ.

މޯލްޑިވްސް ނެޝަނަލް ޓްރޭޑިންގ ކޯރޕަރޭޝަން (ސިލޯން) ލިމިޓަޑް (އެމް.އެން.ޓީ.ސީ./ ކޮލޮމްބޯ) އުފެއްދިވާހަކަ އަޅުގަނޑު ކުރީގައިދަންނަވާފައިވާނެއެވެ. މިއީ އެމް.އެން.ޓީ.ސީ./ މާލޭގެ 75 އިންސައްތަ ޙިއްޞާއޮތް ކުންފުންޏެކެވެ. އަދި ފަހުން އެމް.އެން.ޓީ.ސީ./ މާލެ މެދުވެރިކުރައްވައިގެން، ދިވެހިސަރުކާރުން މިކުންފުނީގެ 100 އިންސައްތަ ހޯއްދެވިއެވެ.

އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.(ސިލޯން) ލިމިޓަޑްއިން 1959 ވަނައަހަރު "މޯލްޑިވް ކްރެސެންޓް" ގަތްވާހަކައާއި އެބޯޓު "މޯލްޑިވް ސްޓާރ" އާއެއްގޮތަށް އިނގިރޭސިވިލާތުގައި ރެޖިސްޓްރީކުރިވާހަކަ އަޅުގަނޑުވާނީ ކުރީގެބާބެއްގައި ދަންނަވާފައެވެ. އެއީ ސިލޯނަކީ ކުރިން އިނގިރޭސީންގެ އިސްތިޢުމާރީބާރުގެދަށުގައި އޮތްރަށަކަށްވާތީއާއި، ކޮމަންވެލްތުގެ މެންބަރަކަށްވާތީއެވެ. އެހެންކަމުން ސިލޯނު ކުންފުންޏެއްގެ މިލްކުވެރިކަމުގެދަށުގައި، އިނގިރޭސިދިދައިގެދަށުގައި ދުއްވިދާނެއެވެ. މިބޯޓު ސިލޯނުގެ މިލްކުވެރިކަމުގެދަށުގައި ގަތް މައިގަނޑުސަބަބަކީ، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކަނޑު ދަތުރުކުރުމާއިބެހޭ އެއްވެސް ޤާނޫނެއް، ޤަވާއިދެއް ނުވަތަ އުޞޫލުތަކެއް ހެދިފައިނުވުމެވެ.

ސިލޯނުގައިވެސް އެދުވަސްވަރު ބޯޓު ރެޖިސްޓްރީކުރުމާއިބެހޭ ޤާނޫނާއި ޤަވާޢިދު ހެދިފައިނުވާތީ، އިނގިރޭސިދިދައިގެ ދަށުގައި ރެޖިސްޓްރީކުރަނީއެވެ. ސިލޯނުސަރުކާރުގެފަރާތުން އެމް.އެން.ޓީ.ސީ. / ކޮލޮމްބޯގެ ފަރާތުން ބޯޓުދަތުރުގެކަންތައް އިތުރަށް ފުޅާކުރިއަކަނުދިނެވެ. އެއީ ސިލޯނުގެ ޤައުމީ ޝިޕިންގ ކުންފުންޏެއް ހަދާތީއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއަށް މިނިވަންކަން ލިބުމާއިގުޅިގެން، ދިވެހިދިދައިގެދަށުގައި ބޯޓުފަހަރު ރެޖިސްޓްރީކުރަން ނިންމީމެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކަނޑުދަތުރުކުރާ އުޅަނދުތަކާއިބެހޭ އަސާސީ ޤާނޫނުތަކެއް މިހާހިސާބަށް އާދެވުނުއިރު ހެދިފައި ހުރުމުންނެވެ.

މިކަމުގެ ނަތީޖާއަކީ، 1967 ވަނައަހަރުގެ މެއިމަހުގެ 9 ވަނަދުވަހު އާކުންފުންޏެއް މާލޭގައި ރަޖިސްޓްރީކުރުމެވެ. މިކުންފުންޏަކީ މޯލްޑިވްސް ޝިޕިންގ ލިމިޓަޑް (އެމް.އެސް.އެލް.)އެވެ. މިކުންފުނި އުފެދުނުއިރު ސަރުކާރުން އެއްވެސް އެހީއެއް ނުވަތަ ރައުސުލްމާލަށް ފައިސާއެއް ދެއްވާފައެއްނުވެއެވެ.

މިވިޔަފާރިފެށުމުގެ މައިގަނޑުހުރިހާކަމެއް، ފަށާ ކުރިއަށްގެންދިޔަމީހަކީ އަޅުގަނޑުކަމުގައިވީނަމަވެސް، އަޅުގަނޑުގެގާތުގައި ބައްޕަ ބުނުއްވާފައިވާފަދައިން އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ޗެއަރމަން ނުވަތަ މެނޭޖިންގ ޑިރެކްޓަރގެ މަޤާމު އަޅުގަނޑު ޤަބޫލެއްނުކުރަމެވެ. ނަމަވެސް އަޅުގަނޑަކީ ޑިރެކްޓަރ އަދި ހިންގުމާއި ޙަވާލުވެހުރި އޮފިސަރ އިން ޗާރޖް އެވެ.

މިހާރުމިނިވަން ދިވެހިރާއްޖެއަށް އަޅުގަނޑުމެންގެ އަމިއްލަ ބޯޓުފަހަރު ގެންގުޅެންޖެހުނީ މަޖުބޫރުވެގެން ނުވަތަ ޙާލަތު ނިޔާކުރިގޮތުންނެވެ. މިކަންވީ ވަރަށްކާމިޔާބުކަމަށެވެ. ކާމިޔާބުވީވަރުން، ދިވެހިރާއްޖެ އެކަހެރިވެފައި އޮތުމުން ސަލާމަތްކޮށްދިނީ މިކުންފުނީގެ ފަރާތުންނެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ދާއިރާގެ ދަތުރުތައް، ދެކުނުއޭޝިޔާއިން މެދުއިރުމައްޗަށް، އަދި ދެކުނުއިރުމަތީއޭޝިޔާއާއި ހަމައަށްއޮތެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ މިބޯޓުފަހަރު އިޤްތިޞާދީ އަދި އިޖްތިމާޢީ ތަރައްޤީގައި މައިގަނޑުދައުރެއް އަދާކުރިއެވެ.

މިކުންފުނީގެ މައިގަނޑުމަޤްޞަދަކީ، މާލެއަށް މުދާއުފުލުމުގެ ކަންކަންކޮށްދިނުމެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެފަރާތުން ޝިޕިންގއަކީ އާމްދަނީހޯދުމަށް ވިސްނާފައިވާކަމެއްނޫނެވެ. މިއީހަމައެކަނި ކާބޯތަކެއްޗާއި އެހެނިހެންމުދާ، ދަ ޓައިމްސްއިން ބުނެފައިވާ "ބައިބައިވެފައިވާ ދައުލަތް" އަށް ގެނެސްދިނުމުގެމަގު ހުޅުވާފައިބޭއްވުމަށް ދެވުނުޚިދުމަތެކެވެ.

ބޭރުބޯޓުފަހަރުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް މުދާގެނެސްދިނުމުގެ ޝައުޤުވެރިކަމެއްނެތެވެ. ދެކޮޅަށްމެ އުފުލަންލިބޭނެ މުދަލުގެމަދުކަމުންނެވެ. ބޮލަކަށްޖެހޭ އާމްދަނީވެސް ވަރަށްކުޑައެވެ. އަހަރަކު ގާތްގަނޑަކަށް 20 ނުވަތަ 30 އެމެރިކާ ޑޮލަރެވެ. ވަރަށް ކުދިރަށްތަކަށްވެފައި، ބޭނުންތައްވެސް މަދުކަމުގައިވާތީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް މުދާގެނައުމަކީ ފައިދާއެއްވާނެ ވިޔަފާރިއަކަށްނުވާތީއެވެ. ދިވެހިސަރުކާރަށާއި އަޅުގަނޑަށްވެސް މިކަންއެނގެއެވެ. ނަމަވެސް މިހުރިހާދަތިތަކުގެ ތެރޭގައިވެސް ދިވެހިރާއްޖެއަށް ބޭނުންވާމުދާ ކޮންމެވެސްގޮތަކުން ގެންނަންޖެހެއެވެ.

އެމް.އެން.ޓީ.ސީ. / ކޮޅުނބުގައި އަޅުގަނޑު ކުރަމުންގެންދާ ބޯޓުފަހަރު ޗާރޓަރަށްދިނުމުގެ މަސައްކަތުން ލިބޭއާމްދަނީގެ ބޭނުންކޮށްގެން އިތުރުބޯޓު ގަންނަންޖެހެއެވެ. މިކުންފުނީގެ މިލްކުވެރިކަމުގެދަށުގައިވާ "މޯލްޑިވް ސްޓާރ" ގެ މިލްކުވެރިކަން އެމް.އެސް.އެލް.އަށް ބަދަލުކުރީމެވެ. މިބަދަލުކުރުމުން ނޭޝަނަލް ޙިއްޞާގެ ރައުސުލްމާލަށް 793،153 އެމެރިކާ ޑޮލަރު ލިބުނެވެ.

މިއީ ވަރަށްކާމިޔާބު ޝިޕިންގލައިނެއްގެފެށުމެވެ. އަދި ދިވެހިސަރުކާރުގެ ޚަޒާނާއިން އެންމެލާރިއެއްވެސް އެމް.އެސް.އެލް.އަށް ލިބިފައިނުވާނެކަން އަޅުގަނޑަށް ވަރަށްފަޚުރުވެރިކަމާއިއެކު ދެންނެވިދާނެއެވެ. މީގެއިތުރުން، ދިވެހިޚަޒާނާއަށް އެމް.އެސް.އެލް.އިން ދިންއެހީއާއި، އަދި އިތުބާރުކުރެވޭ މުދާގެނައުމުގެޚިދުމަތަކީ ދިވެހިޤައުމަށް މިލިބުނު ކާމިޔާބުގެ ސަބަބޭ ދެންނެވިދާނެއެވެ.

މިއީ ހަނދާންނެތޭކަންކަމެވެ. ޚާއްޞަކޮށް ފަހުގެޖީލުތަކުންނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް އަދި ނުއުފަންނަ ދަރީންނަށް ފާގަތި މުސްތަޤްބަލެއް ހޯދައިދިނުމަށް އަޅުގަނޑުމެން ވަރަށްދަތީގައި މަސައްކަތްކުރަމުން ގެންދިޔައިރު، އެޖީލުތައް އަދި ދިރިއެއްނެތެވެ. ކައިރިމާޒީގައި މިވޭތުވިއަހަރުތަކުގައި އެމް.އެސް.އެލް.އާއި ދިމާއަށް ވަރަށްގިނަ ފާޑުކިއުންތައް އަމާޒުވަމުންއެބަދެއެވެ. އެއީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެންމެބޭނުންޖެހުނުދުވަސްވަރު ލިބެމުންދިޔައާމްދަނީ ނުވަތަ ފައިސާހޯދުމުގައި ޙަރަކާތްތެރިވަމުންދިޔަ ބޮޑު އަދި ކާމިޔާބު ޝިޕިންގލައިންކަމުގައި މިހާރު ނުވާތީއެވެ.

1960 ގެއަހަރުތަކުގައި ބޯޓުދެލިއަންދައިގެންދުއްވި ބޯޓުފަހަރުވަނީ، އިންޖީނުއެޅިއުޅަނދުފަހަރަށް ބަދަލުވެފައެވެ. އަގުތައް ވަރަށްމައްޗެވެ. ތަރައްޤީވެފައިވާ ޤައުމުތަކުން އިންޝޫރަންސްވަނީ މަތިކޮށްފައެވެ. އަދި ބާބޯޓުފަހަރުހޯދުމަށް އިޞްލާޙުކޮށްފައިވާ ޤަވާއިދުތައްވަނީ އުވާލެވިފައެވެ. މިކަން މިހެންވީ، ހުޅަނގުގެޤައުމުތަކުން އިރުމަތީގެޤައުމުތަކާއި އިންސާނީވަޞީލަތުގެ (މަސައްކަތުގެ) އަގުތަކުގައި ވާދަވެރި ނުވެވޭތީ، އެހެންގޮތަކުން ކުރިއެރުމެއް ހޯދުމަށެވެ.

އެމް.އެސް.އެލް.އޮތީ އަގުބޮޑުބޯޓުފަހަރު ގަނެވޭފަދަ ޙާލަތެއްގައެއްނޫނެވެ. އެއިރު އަޅުގަނޑުމެންގެ އުދަރެސް ވަރަށްހަންޏެވެ. އަދި އަޅުގަނޑުމެންގެ ވަޞީލަތްތައްމަދެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ބަޔަކުދަންނަ ޤައުމެއްނޫނެވެ. އަދި ބައިނަލްއަޤްވާމީ ފައިސާގެމާރުކޭޓުގެ ބޭންކަކުން ދަރަންޏަށް ފައިސާނެގުމުގެ ފުރުޞަތެއްނެތެވެ. ޒަމާނީ ތަނަކަށްހެދުމަށް ފުޅާކުރުމަށް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވަރަށްގިނަ ހުރަސްތަކަކާއި ކުރިމަތިލާންޖެހެއެވެ. ފައިސާގެ، ނުވަތަ ކްރެޑިޓަށް (ދަރަންޏަށް) މާރުކޭޓެއްނެތެވެ.

މިހެން ކަންކަންހުރިނަމަވެސް އަޅުގަނޑުމެން ގެންދިޔައީ މަސައްކަތްކުރަމުންނެވެ. ކުޑަދެއުޅަނދުން ފަށައިގަތް މަސައްކަތް ("މޯލްޑިވް ސްޓާރ" އާއި "މޯލްޑިވް ކްރެސެންޓް") 15 އަހަރުގެ މުއްދަތުގެތެރޭގައި 40 އުޅަނދުގެ ބޮޑު ޤައުމީޝިޕިންގލައިންއަކަށް އެމް.އެސް.އެލް.ވިއެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ހިންގުން ފުޅާކުރީ، ކުންފުނިންލިބުނު ފައިދާއިންނާއި ދަރަނީގެގޮތުގައި ހޯދިފައިސާއިންނެވެ. ދިވެހިސަރުކާރަކުންނޫނެވެ. ކުންފުންޏަށްލިބުނު އެންމެބޮޑުފައިދާ، 7.443 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރު، ލިބިފައިވަނީ 1980 ވަނައަހަރުއެވެ.

11 ވަނަ ބާބު

އިންސާނީ ވަޞީލަތް، 1967

އަޅުގަނޑު އެމް.އެސް.އެލް.ގެހިންގުމާއި، އަދި ފައިސާހޯދުމުގެކަންތައްތައް ހަމަޖެއްސުމުގައި، ހުރިހާކަމެއްކުރަމުން ގެންދިޔައިރު، އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޯޓުފަހަރުގެ ޞިނާޢަތު ކުރިއެރުވުމުގެ އެންމެމުހިންމު ސަބަބަކަށްވީ، މިބޯޓުފަހަރުގައި މަސައްކަތްކުރި ދިވެހިފަޅުވެރިންނެވެ. ދިވެހީން ދިރިއުޅެނީ ކަނޑާއިއެކުގައިކަމަށްވެފައި، އެމީހުން އުފަންވަނީވެސް ކަނޑުމަތީގައިއުޅޭ މީހުންގެގޮތުގައެވެ.

އެހެންކަމުން، ދިވެހިން މިކަމުގައިބައިވެރިނުކުރެވުނުނަމަ، އެމް.އެސް.އެލް.ގެމަސައްކަތެއް ކާމިޔާބެއްނުވީހެވެ. ފެށުނުއިރު، ރިޓައަރކޮށްފައިވާ ބަންގާޅުގެ އިންޖީނުފަޅުވެރިންނާއި، ތަޖުރިބާލިބިފައިވާ ބިދޭސީ ކަނޑުދަތުރުކުރާމީހުންނަށް ވަޒީފާދީގެން ގެންގުޅުނުކަމުގައިވީނަމަވެސް، މިބިދޭސީންގެގާތުން މަސައްކަތާއި ހުނަރުތައް ދަސްކޮށްގެން، ކަންތައްތައް ރަނގަޅު އަދި ރަނގަޅުނޫންއިރު، އެމް.އެސް.އެލް.ގެނބިގެންދިޔަނުދީ ފެންމަތީގައިހިފެހެއްޓީ ހަމަ ދިވެހީންނެވެ. މިފަދަ ވަފާތެރިކަމާއި ސެލްފް ޑިސިޕްލިންހުންނަ އެހެންޤައުމެއްގެބަޔަކު އަޅުގަނޑެއް ނުދެކެމެވެ.

މިހެން ކަމާއެކު، "ދިވެއްސަކީ ކޮބާ؟" މިސުވާލު އަޅުގަނޑަށް ކުރަންޖެހެއެވެ.

ކޮންމެދިވެއްސަކީ އެހެންއެއްވެސްޤައުމެއްގައި ވާހަކަނުދައްކާ ބަހެއްކަމުގައިވާ ދިވެހިބަހުން ވާހަކަދެއްކުމުގެ އަމިއްލަވަންތަކަމުން، އަނެއްދިވެއްސަކާ ގުޅިފައިވާމީހެކެވެ. ދިވެހިބަހަކީ އެހެން ސަޤާފަތްތަކުގެ ބަސްބަހުން ލަފްޒުތައް ލިބިގަނެ، އެލަފްޒުތައް އަޅުގަނޑުމެންގެ ރަށްރަށުގެ ވެށްޓަށް ބައްޓަންވެވިގެން، އެތަކެއް ޒަމާނުއްސުރެ ބަދަލުތައް އަންނަމުންއައިސް، އިއާދަވެފައިވާ ބަހެކެވެ. ކޮންމެދިވެއްސަކު އުފަންވެ، ބޮޑުވަނީ ވަށައިގެންކަނޑުއޮންނަ ރަށެއްގައެވެ. އަދި މިކަނޑުތަކުގައި ދަތުރުކޮށްއުޅުމުގެ މިނިވަންކަމާއި، ރަށްތަކުގައި ބަންދުވެގެންތިބުމުގެ މިނިވަންކަންވެސް ލިބިގެންވެއެވެ. މައިގަނޑުގުޅުމަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެދީނެވެ. މީލާދީން 12 ވަނަޤަރުނުން ފެށިގެން، ހުރިހާދިވެހިންނަކީ މުސްލިމުންނެވެ.

ބަހާއި، ދީނާއި، ރަށުގެވެށްޓަކީ، އުފަންވުމުން ފެށިގެން ދިވެއްސަކު ބައްޓަންކުރާކަންކަމެވެ. އޭނާއަކީ އޭނާގެ އީމާންތެރިކަމުގެ ބަރަކާތުންނާއި، ޠަބަޢީގޮތުން، ތޫނު، ގަދައަށްމަސައްކަތްކުރާމީހެކެވެ. އޭނާއަކީ އެއްޗެހިދަސްކުރުމަށް ޝައުގުވެރި އަދި ދަސްކުރާހިތްވާވެސްމީހެކެވެ. އޭނާއަކީ ސިއްރުވެރިއެއްވެސްމެއެވެ. އޭނާ ކުރަންރާވާފައިވާ ކަންތައްތަކާއިގެން، އަމިއްލަނަފްސު އިޝްތިހާރުނުކޮށް ކުރިއަށްދާނެއެވެ. އޭނާ ވަރަށްގިނައެއްޗެހި ދަންނާނެއެވެ. ނަމަވެސް ބަސްމަދުވާނެއެވެ. ދިވެއްސަކު ވަރަށްއަވަހަށް އެއްޗެހިދަސްކުރާނެއެވެ. އެހާމެއަވަހަށް އާޓެކްނޮލޮޖީދަސްކޮށް، އެއަށްއަހުލުވެރިވެ، އަދި އޭނާގެ އަމިއްލަނަފްސާއި އޭނާގެދިރިއުޅުން އާރާސްތުކުރުމަށްޓަކައި، އެތައްޤުރުބާނީތަކެއްވުމަށްވެސް ހުންނާނީ ތައްޔާރުވެގެންނެވެ.

ދިވެއްސަކީ ޠަބަޢީގޮތުން އަމިއްލަފުދުންތެރިކަން ގެންގުޅޭމީހެކެވެ. ބޭނުންވާތަކެތި އަމިއްލައަށްހޯދާ މީހެކެވެ. އަދި ދިވެއްސަކަށްވީތީ ފަޚްރުވެރިވެ ހިތްހަމަޖެހިފައިވާމީހެކެވެ. އޭނާއާއިދޭތެރޭ އިންސާފުވެރިކޮށް ކަންތައްތައްކޮށް އޭނާއަށް އިޙްތިރާމްކުރާނަމަ، ޢާއްމުކޮށް މީހުންގާތުގައި ކަންކަމާކިޔާމީހެއް ނުމެނޫންމެވެ. ދުނިޔޭގައިއޮތީ އެންމެދިވެހިރާއްޖެއެއްކަން ދަނެ، އޭނާގެޤައުމަށް ވަފާތެރިވާނެއެވެ. ކިތަންމެދުރުގައި ހުރިކަމުގައިވީނަމަވެހެވެ. ދިވެއްސަކީ ވަފާތެރިއެކެވެ. މަސައްކަތްތެރިއެކެވެ. ދިވެއްސަކީ އޭނާއަށް ރަޙްމަތްތެރިކަންހުށަހަޅާ ބީދައަކުން ރަޙްމަތްތެރިކަންބަހައްޓާ މީހެކެވެ. އޭނާއަކީ މަޢާފުކުރާމީހެކެވެ. ނަމަވެސް އޭނާއާދޭތެރޭ ނާއިންސާފުވެރިވެއްޖެނަމަ އެކަމެއް ހަނދާންނެތޭ މީހެއްނޫނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކާސްޓްގެ (އުފަންވާ ދަރަޖަ) ނިޒާމު ނޯންނާތީ، އޭނާ އަނެއްދިވެއްސަކަށް އިޙްތިރާމްކުރާނީ އިޙްތިރާމްޙައްޤުވާ އަނެކާއަށެވެ.

ކުރުކޮށް ދަންނަވާނަމަ، ދިވެއްސެއްގައި ހުންނަންވާ، ކަމަށްކަމޭހިތުމާއި އިތުބާރުނެތްނަމަ، ދިވެހިތަރައްޤީގެ ބާނީން ކަމުގައިވާ، އަޅުގަނޑުމެންގެ ދިވެހިފަޅުވެރިންނާއި، އަޅުގަނޑާއެކުގައި މަސައްކަތްކުރި ބައިވެރިންނަކަށް ދިވެހިރާއްޖެއަށް ޝިޕިންގއާއި، މަސްވެރިކަމާއި، ފަތުރުވެރިކަމުގެވިޔަފާރި، ކާމިޔާބާއެކު ނުކުރެވުނީހެވެ. 20 ވަނަޤަރުނުގެ މެދުތެރޭގައި، ދިވެހީންގުޅިގެން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ދިރުމާއި، ފާގަތިކަމާއި، މުއްސަދިކަން ހޯދައިދިނުމުގެމަސައްކަތް ނުކުރިނަމަ، މިއަދަކު ދިވެހިރާއްޖެއެއް ނުއޮތީހެވެ.

މިހާހިސާބުން، އެންމެކުރީގެދުވަސްވަރު އަޅުގަނޑާއެކު މަސައްކަތްކުރެއްވި އެންމެހާފަރާތްތަކަށް މުބާރަކްބާދު ދަންނަވަމެވެ. ބޯޓުދަތުރުކުރިމީހުން، އިންޖިނޭރުންނާއި ކެޑޭޓުން، ވޯރފްގައިމަސަތްކުރިމީހުންނާއި ކޮމޮޑޯރުން، މިއެންމެންވެސް ދިވެހިރާއްޖޭގެދިރުމުގައި އަދި ދިރިއޮތުމުގައި ވަރަށްއެހީތެރިވެދިނެވެ. މިހުރިހާފަރާތްތަކުންވެސް ދިވެހިބޯޓުފަހަރުގެ ދަތުރުތައް ކުރިއެރުވުމަށް ވަރަށްމަސައްކަތްކުރެއްވިއެވެ. ޚާއްޞަގޮތެއްގައި ޢަލީ ޙުސެއިން ދީދީ އާއި، ޙުސެއިން މޫސާ އާއި އަޙްމަދު އާދަމަކީ، ހުރިހާކަމަކީވެސް ކުރެވޭނެކަންތައްކަމުގެ ރޫޙާއި، ޑިސިޕްލިންއާއި، ކުޅަދާނަކަމާއި، ލީޑަރޝިޕް ދައްކަވައިދެއްވުމުގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ ބޭފުޅުންކޮޅެކެވެ.

އަޅުގަނޑު ކުރިންވެސް ލިޔެފައިވާނޭފަދައިން، އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ޙަރަކާތްތައް ހިންގަމުންގެންދިޔައީ އެމް.އެން.ޓީ.ސީ./ކޮޅުނބު މެދުވެރިކޮށް ކޮޅުނބުންނެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.އިން ބޯޓު ފުރަތަމަ ޗާރޓަރުކުރީއެވެ. އެއަށްފަހު ދެބޯޓުގަތީއެވެ. މިހާހިސާބަށްދިޔައިރު، އިތުރުބޯޓުގަތުމަކަށް ސިލޯނުސަރުކާރުން ހުއްދައެއްނުކުރިއެވެ. އެއީ އެމީހުން ސިލޯން ޝިޕިންގ ކޯރޕޮރޭޝަން ކިޔާ ކުންފުނި ވަރަށްއަވަހަށް އުފައްދާތީއެވެ. ނަމަވެސް، މިހެންގޮސް މިކަންކުރުމަށް އަށްއަހަރު ހޭދަވިއެވެ.

އެމް.އެސް.އެލް.އުފެދުނީ 1967 ވަނައަހަރުގެ މެއިމަހު، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤަރާރަކުންނެވެ. ދިވެހިދިދައިގެދަށުން ރަޖިސްޓްރީކުރި ފުރަތަމައުޅަނދަކީ "ދިއްފުށިމާދޫ" އެވެ. އެއީކުރީގައި ހޮންގކޮންގގެދިދައިގެދަށުން ރެޖިސްޓްރީކޮށްފައިވާ "ސިޓީ އޮފް ވިކްޓޯރިއާ" އެވެ. ކުރިންވެސް ދަންނަވާފައިވާނޭފަދައިން، އެއީ ފަރަކަށްއަރާފައިހުއްޓާ، ދިވެހީން ފުންކޮށް، އިނގިރޭސީންގެއެހީއާއެކު މަރާމާތުކޮށްފައިވާބޯޓެކެވެ. އެބޯޓުރެޖިސްޓްރީކުރީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ވިޔަފާރިކުރާ އުޅަނދުފަހަރު ރަޖިސްޓްރީކުރުމަށް ހަދާފައިހުރި ޤާނޫނުތަކާއި ޤަވާއިދުތަކުގެ ދަށުންނެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އެއިރު އެކުވެރި ދައުލަތްތަކުގެ (އ.ދ.) މެންބަރެއްނޫންކަމުން، ކަނޑުދަތުރުފަތުރާބެހޭ އ.ދ. ގެ އޭޖަންސީއެއްކަމުގައިވާ އިންޓަރނެޝަނަލް މެރިޓައިމް ކޮންސަލްޓެޓިވް އޯރގަނައިޒޭޝަން (އިމްކޯ)ގެ ޤާނޫނުތަކެއް އަޅުގަނޑުމެންނަކަށް ބޭނުމެއްނުކުރެވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، "ދިއްފުށިމާދޫ" މަރާމާތުކޮށްފައިވަނީ ބޮމްބޭގައި ކަމަށްވުމާއެކު، އިންޑިޔާގެސަރުކާރުގެ ސަރވެޔަރުން ބޯޓުގައި ބޭނުންކުރާތަކެތީގެ ސަލާމަތީ ސެޓްފިކެޓް ވަނީދީފައެވެ. އަދި އިމްކޯގެ ހުރިހާ ޤަވާއިދުތަކާއެއްގޮތަށް، ބޯޓުގެ ކަންތައްތައްހުރިކަމުގެ އެންޑޯރސްމަންޓެއްވެސްވަނީ ދީފައެވެ. މީގެސަބަބުން ސަރަޙައްދީ ކަނޑުތަކުގައި ދަތުރުކުރުމުގެ ހުއްދަވަނީ މިބޯޓަށްލިބިފައެވެ.

އެދުވަސްވަރު، ބޯޓުދެލިން ދުއްވާ 1،500/2،000 ޑީ.ޑަބްލިޔު.ޓަނު ބަރުދަނުގެ 15 ނުވަތަ 20 އަހަރުވެފައިވާ ބޯޓުތައް ވަރަށްއަގުހެވެވެ. ރަނގަޅުފެންވަރެއްގެއުޅަނދެއް ގާތްގަނޑަކަށް 75،000 އާއި 100،000 އިނގިރޭސި ޕައުންޑާ ދެމެދުގެ އަގަކަށްލިބެއެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.ގައި ފައިސާހުރުމާއެކު، އަޅުގަނޑުމެން 1،500/3،000 ޑީ.ޑަބްލިޔު.ޓަނުގެ ބަރުދަނާ ދެމެދުގެ ކުދިބޯޓު ގަތީމުއެވެ. ފަހުން، އިންޖީނުއަޅާފައިހުރި، އަދި ބޭނުންވެއްޖެހިނދެއްގައި ބޯޓުދެލިންވެސްދުއްވޭވައްތަރުގެ ބޯޓު އަޅުގަނޑުމެން ގަތީމެވެ.

"މޯލްޑިވް އެކްސްޕްލޯރަ" އަކީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ގަނެވުނު ވަރަށްމުހިންމު ބޯޓެކެވެ. އެއީ ބްރޮކްލް ބޭންކްސްގެ ވެރިކަމުގެދަށުގައި ކުރިން އެހެންނަމެއްކިޔާފައިވާ ބޯޓެކެވެ. އެއީ ބޯޓުދެލިންދުއްވާ ޓަރބައިން އިންޖީނެއް އަޅާފައިވާ ބޯޓެކެވެ. އަޅުގަނޑުމެން މިބޯޓުގަތުމަށްފަހު، ބްރޮކްލް ބޭންކްސްއަށް ޗާރޓަރކޮށް، އިނގިރޭސިވިލާތުގައި އެމީހުންނާ ޙަވާލުކުރީއެވެ. އަދި އިރުމަތީގައިދުއްވި އެމީހުންގެ ބޯޓުފަހަރުގެތެރޭގައިހިމެނި، ކަލްކަތާގައި އެމީހުންގެޗާރޓަރުނިމި، އަޅުގަނޑުމެންނާއި އަލުންހަވާލުކުރީ ކޮޅުނބުގައެވެ. މިބޯޓު ވަރަށްރަނގަޅުފައިދާއެއްގައި ސިލޯނު ޝިޕިންގ ކޯޕޮރަޝަން އަށް ވިއްކީއެވެ

ޢަލީ ޙުސައިން ދީދީ އެކިގޮތްގޮތުން ފޯރުވައިދެއްވިއެހީ މިހާހިސާބުން ފާހަގަކޮށްލުމަކީ އައުލާކަމެއްކަމުގައި ދެކެމެވެ. ކޮޅުނބުގައި އޭނާއުޅުއްވީ، ދިވެހިހޮސްޓަލްކަމުގައިވާ ސޯސަންވިލާގައެވެ. އޭނާގެ އެދިވަޑައިގަތުމަކީ ބޯޓުފަހަރުގެ އިންޖިނޭރަކަށް ވެވަޑައިގަތުމެވެ. އޭނާގެ ޢަމަލީތަމްރީނު ހެއްދެވީ، ކޮޅުނބުގެ ވޯކަރޒް އެންޖިނިއަރޒްގައެވެ. އަދި ތިއަރީގެބައި ހެއްދެވީ ސިލޯނު ޓެކްނިކަލް ކޮލެޖްގައެވެ. 1953 ވަނައަހަރުގެތެރޭގައި، މުޙައްމަދު އަމީނުގެ ސަރުކާރާއިދެކޮޅަށް މާލޭގައި ހިނގަމުންދިޔަ ދެކޮޅުވެރިކަމާއެކު، ޢަލީ ޙުސައިން ދީދީއަށް އެވަޤުތު ބުއްދިވެރިކަމަކަށްވީ މާލެއާއިދުރުގައި ހުންނެވުމެވެ.

އެހެންކަމުން އޭނާ ޔޫރަޕަށްވަޑައިގެން، ބޯޓުފަހަރު ގެންގުޅޭ ޖަރުމަނުމީހަކުގާތުގައި މަސައްކަތްކުރެއްވިއެވެ. ފަހުން، ނާޞިރު ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްއަކަށް ވެވަޑައިގަތުމުން، ޢަލީ ޙުސައިން ދީދީ މާލެވަޑައިގަތުމުގެހުއްދައަށް އެދިވަޑައިގަތެވެ. އެއާއެކު މިހުއްދަލިބިވަޑައިގަތެވެ. އަދި އެމް.އެސް.އެލް.އާއި ގުޅިވަޑައިގަތެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ޝިޕިންގްލައިން ގަދައަށް ހިނގައިގަތުމުގެ މަސައްކަތްފެށުނީ އެހާހިސާބުންނެވެ.

ސޯސަންވިލާގައި އެއްޗެހި މަރާމާތުކުރާތަނެއް އަޅުގަނޑުމެންހެދީމުއެވެ. މިކަމުގެސަބަބުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް މަރާމާތުކުރުމުގެ ޚަރަދު ވަރަށްކުޑަކުރެވުނެވެ. ޢަލީ ޙުސައިން ދީދީ އަކީ ޒުވާން ދިވެހިކުދިންކޮޅެއް އެންޖިނިއަރިންގ ދަސްކުރުމަށާއި އަދި ކެރިއަރެއްގެގޮތުގައި ޚިޔާރުކުރުމަށް ޝައުޤުވެރިކުރައްވައި، ވޯކަރޒް އެންޖިނިއަރިންގ އާއި ސިލޯނު ޓެކްނިކަލް ކޮލެޖްގެ ތަމްރީންތަކުގައި ބައިވެރިކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. އަދި އިންޑިޔާގެ ބޯޓުފަހަރުގެ އެންޖިނިއަރިންގ ކޮލެޖެއް ކަމުގައިވާ މަޒަގޮއަން ޑޮކްސްގައިވެސް ގިނައަދަދެއްގެ ދިވެހިކުދިން ތަމްރީނުކުރުމަށް އޭނާ ހަމަޖައްސަވައިދެއްވިއެވެ.

ޢަލީ ޙުސައިން ދީދީ، ބޯޓުފަހަރުގައި މަސައްކަތްކުރުމަށް ފަޅުވެރިން ރަނގަޅަށް ތަރުބިއްޔަތުކުރައްވައި ތަމްރީންކުރެއްވިއެވެ. ވަރަށްއުނދަގޫ މަރާމާމާތުތަކާއި ބޯޓުފަހަރުއެހެލުމުގެކަންތައްވެސް އޭނާކުރެއްވިއެވެ. މިގޮތުންވެސް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވަރަށްގިނަ ޚަރަދުތައް ކުޑަކުރެވުނެވެ. އޭނާއަކީ އެމް.އެސް.އެލް.ގެ އެއްތަނބެވެ. އަދި އެކަމުގައި އޭނާގެ ވަގުތާއި ހުނަރު އަޅުގަނޑުމެންނަށް ނުލިބުނުނަމަ، އެހާހަލުވި ދުވެއްޔެއްގައި އެކަން ކުރިއަރައި އަދި އެހާރަނގަޅު ނަތީޖާތަކެއް ޙާސިލެއްނުކުރެވުނީހެވެ.

އަޅުގަނޑު ޢަލީ ޙުސައިން ދީދީ ދަންނަންފެށީއްސުރެ، އޭނާއަކީ ދެގޮތެއްނުވާ ތެދުވެރި ސީދާ އިތުބާރުކުރެވޭ ބޭފުޅެކެވެ. އެންމެހާ އުނދަގޫ މަސައްކަތްތައް ކުރެއްވުމަށް އަބަދުވެސް ހުންނަވަނީ ތައްޔާރަށެވެ. އަޅުގަނޑަށް ޓައިފޮއިޑްޖެހިގެން ކިރިޔާ މަރުނުވާވަރުގައި އޮތްއިރު، އަޅުގަނޑުގެގާތުގައި އެހީވެވަޑައިގަންނަވަން ހުންނެވިއެވެ.

އެއީ ވަރުގަދަ ސުލޫކީމިންގަނޑެއްގައި ހުންނެވި، އަދި ހަރުދަނާއުޞޫލުތަކެއް ގެންގުޅުއްވި ބޭފުޅެކެވެ. ޚިދުމަތް ކުރެއްވުމަށް އަބަދުވެސްހުންނަވަނީ ތައްޔާރަށެވެ. އަމިއްލަފައިދާ ހޯއްދެވުމަށް ނުވަތަ ނަމެއްލިބިވަޑައިގަތުމަކަށް ވިސްނާވަޑައެއް ނުގަންނަވައެވެ. އޭނާއަކީ އަޅުގަނޑުގެ އާއިލާއަށް މިސާލެއްނެތްފަދަ ބޭފުޅެކެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ދަރީން އިންތިހާއަށް ލޯބިވާ، އެކުދިންނަށް ނަމޫނާއެކެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެފަދަމީހަކަށް ބޭނުންވިހިނދުގައި އޭނާއަކީ ދިވެހިބަޠަލެކެވެ.

އަޅުގަނޑު ދަރަނިވެރިވާ ވަރަށްގިނަ ފަރާތްތަކެއްވެއެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑު މަސައްކަތް ފަށައިގަތްތާ އެންމެކުރީގެ އަހަރުތަކުގައި އަޅުގަނޑަށްވެދިން އެހީއަކަށްނޫނެވެ. އޭގެއިތުރަށް ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެފަރާތްތަކުން ކޮށްދިން ކަންތައްތަކަށްޓަކައެވެ. 1963 ވަނައަހަރުން ފެށިގެން 1970 ގެފަހުއަހަރުތަކާއި ހަމައަށް، ކޮޅުނބުގައި އެހީވެދިން ފަރާތްތަކަށް ޚާއްޞަކޮށް ޝުކުރުވެރިވަމެވެ. އޭގެތެރޭގައި، ޕީ.އެމް.ނަޔަރ، ވީ.ވީ.ނަޔަރ، އަޖްވަދު ހާޝިމް، ބޮބީ ދަރްމަކާން، އޭ.ޢެލް.އީ.ޕެރޭރާ، ކޭ.ކޭ.އާރ.ނަޔަރ، އަދި ސީ.ޕީ.އޭ.ނަޔަރ އަޅުގަނޑު ފާހަގަކޮށްލަމެވެ.

ވީ.ވީ.ނަޔަރ (ވީވީ)އަކީ ޕީ.އެމް.ނަޔަރގެ ޅިޔަނެވެ. އެމީހުން ކޮޅުނބުގައިއުޅެނީ އެއްގެއެއްގައެވެ. ވީ.ވީ.ގެއިން އޮފީހަށްއައިސް އަދި ގެއަށްދަނީ ޕީ.އެމް.ނަޔަރ އާއިއެކުގައެވެ. އެދެމީހުން ބަނބަލަޕިޓިޔާގައިހުންނަ އަޅުގަނޑުގެގެއަށް އައިސްދަނީ އަޅުގަނޑު ގޮވައިގެންނެވެ. ދުއްވާފައި އަންނައިރު އަޅުގަނޑުމެން އަބަދުވެސް ވާހަކަދައްކަމުއެވެ. އެވާހަކަތަކުން ބޯޓުދަތުރުފަހަރާ ބެހޭގޮތުން ވީ.ވީ.އަށް ލިބިފައިވާ މައުލޫމާތާމެދު އަޅުގަނޑު ޙައިރާންކުރުވައެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެއޮފީހާ ކައިރީގައިވާ ޢިމާރާތެއްގައި އޭނާގެ އަމިއްލައޭޖަންސީ ހިންގައެވެ. ބައެއްދުވަސްދުވަހުގެ މެންދުރުފަހު އަޅުގަނޑުމެންގެ އޮފީހުގައި އެހީތެރިވެދޭން އައުމަށް، އެއްދުވަހަކު އަޅުގަނޑު ދައުވަތުދިނީމެވެ. އޭނާ އެކަމަށް އެއްބަސްވިއެވެ. އޭނާއަށް ލިބިފައިވާ ފުޅާދާއިރާގެ ތަޖްރިބާއާއި އޭނާގެ އިނގިރޭސިބަހުގެ ކުޅަދާނަކަން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވަރަށްބޮޑަށް އެހީތެރިވެދިނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ މުދާއުފުލުމުގެ މަސައްކަތާއި ބޯޓު ޗާރޓަރުކުރުމުގެ ފައިދާހުރި މަސައްކަތުގައި އޭނާގެ ސަބަބުން ވާހަކަތައް ކުރިއަށްގެންދެވުނެވެ. އޭނާގެ މިހިތްވަރު އަބަދުވެސް އަޅުގަނޑު ހަނދާންކުރާނަމެވެ. އޭނާ ރިޓަޔަރކުރުމަށްފަހު އިންޑިޔާގެ މަލާބާރުގެ އައްސޭރި ރަށެއްކަމުގައިވާ އެލެއްޕޭއަށް ގޮސް ރަނގަޅުދިރިއުޅުމެއް އުޅުނެވެ. އެތަކެއް އަހަރުވަންދެން އަޅުގަނޑުމެން ސިޓީބިޓީގެ ޒަރީއާއިން ގުޅުންބޭއްވީމުއެވެ.

ބޮބީ ދަރުމަކާން އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.އާއިގުޅުނީ އެކައުންޓަންޓެއްގެގޮތުގައެވެ. ކުރުމުއްދަތެއްގެތެރޭގައި، އެކައުންޓްގެ މަސައްކަތަށް އޭނާގެމޮޅުކަމާއި، އަދި ސިލޯނުސަރުކާރުގެ ތަފާތު އޮފީސްތަކުގެމީހުންނާ ޑިޕްލޮމެޓިކްގޮތަށް ވާހަކަދައްކަން އޭނާގެ ކުޅަދާނަކަން ވަރަށްއަވަހަށްފެނުނެވެ. އޭނާއަކީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ލިބުނު ވަރަށްރަނގަޅު މުވައްޒަފެކެވެ. އަދިވޭތުވެދިޔަ އަހަރުތަކުގެތެރޭގައި އަޅުގަނޑުގެ ވަރަށްގާތް އެކުވެރިއަކަށް އޭނާވިއެވެ. މިހާރު އޭނާއުޅެނީ އިޓަލީގައެވެ.

މިހާރު ދުނިޔެދޫކޮށް، އަޅުގަނޑުމެންނާ ވަކިވެފައިވާ އޭ.އެލް.އީ.ޕެރޭރާއަކީ ކޮޅުނބުގެ ބަނދަރުގައި އަޅުގަނޑުމެންގެ މަސައްކަތްތައް ރަނގަޅަށް ހިންގުމުގައި ވަރަށްޚާއްޞަ އެހީތަކެއް ފޯރުކޮށްދިންމީހެކެވެ. އެހެންމީހުނަށް ކުރުމުގެ ޤާބިލުކަން ލިބިފައިނުވާ ކިތަންމެކަމެއް މީނާ ކުރިއެވެ. ހުރިހާކަމެއް މީނާ ކުރަމުންގެންދިޔައީ ވަރަށްއުފާވެރިމޫނަކާއެކު އެހާމެ ވަފާތެރިކަމާއެކުގައެވެ.

އަލްމަރްހޫމް އަޖްވަދު ހާޝިމްއަކީ އެމް.ޓީ.ސީ.އާއި އެމް.އެން.ޓީ.ސީ. އުފެއްދި ޑިރެކްޓަރެއް ކަމުގައިވާ އަލްމަރްޙޫމް ހާޝިމްގެ ދަރިއެކެވެ. އަޖްވަދަކީ ޖިއްދާއާ ކޮޅުނބާއި ދޭތެރޭ އަޅުގަނޑުމެންގެ ސައިފަތުގެ ވިޔަފާރި ކުރިއަށްގެންދިޔަ ފަރާތެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް މިކަމުގައި ލިބުނުކާމިޔާބަކީ އޭނާގެ ދުރުވިސްނުމާއި ފިކުރުގެ ނަތީޖާއެވެ. އޭނާއަކީ ވަރަށްއިޚްލާޞްތެރި ރަޙްމަތްތެރިއެކެވެ. އޭނާއަކީ މަތީފެންވަރަށް ކިޔަވާފައިވާ ޤާނޫނީ ވަކީލެކެވެ. އަދި ވާހަކަދައްކާލާ ހިތްވާކަހަލަމީހެކެވެ. ވަރަށް ޒުވާން އުމުރުގައި އަންބަކާއި ޅަކުދިންކޮޅަކާއި ދޫކޮށް ދުނިޔެއާވަކިވީއެވެ. އޭނާގެކުދިންކޮޅު މަތީތަޢުލީމު ޙާޞިލުކުރުމަށްފަހު، ދިރިއުޅެމުންދަނީ އިނގިރޭސިވިލާތުގައެވެ.

އަޅުގަނޑު އަބަދުވެސް ތަކުރާރުކޮށް، ގަދައަޅައި ބާރުލައި ބުނަމުންމިގެންދަނީ، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ބޯޓުދަތުރާއި އެހެންމަޝްރޫޢުތައް ކާމިޔާބާއިއެކު ކުރިއަށްގެންދެވުނީ، އެތައްބައެއްގެ ތެދުވެރިކަމާއި ވަފާތެރިކަމާއި ތޫނުކަމާއި، ކަންކަމަށް ކަމޭހިތުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެގޮތުންނެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ދުނިޔޭގައިތިބި، އަދި ހަމައެހެންމެ، އަޅުގަނޑުމެންނާ މިއަދުވަކިވެފައިވާ އެމް.އެސް.އެލް.ގެ މުވައްޒަފުންނަށާއި އޭޖަންޓުންނަށާއި، ސަޕްލައިކޮށްދިންފަރާތްތަކަށާއި، އެކިގޮތްގޮތުން ގުޅުންއޮތް ހުރިހާފަރާތްތަކަށް އަޅުގަނޑުގެ އިޙްތިރާމާއި، ހެޔޮއެދުމާއި، ހެޔޮދުޢާ ރައްދުކުރަމެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ މިމަސައްކަތް ކާމިޔާބުކުރުމުގައި އެފަރާތްތަކުގެ އެއްބާރުލުމާއި އެހީތެރިކަން ވަޒަންކުރާ ޙާލުގައެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން މަސައްކަތް ފަށައިގަތްއިރު، އަތުގައިއޮތީ ބޯޓުދެލިއަންދައިގެންދުއްވާ ދެތިންބޯޓެވެ. އަދި އަޅުގަނޑުމެންގެ އަތުގައިހުރީ ވަރަށްމަދުއަދަދެއްގެ ރަނގަޅުފެންވަރުގެ ދެތިންމެޝިނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް ޖެހުނީ ފަޅުވެރިން ކުރިންގެންގުޅެމުންއައި ކުރީގެގޮތްތަކުން، އާމެޝިންތައް ބޭނުންކުރާގޮތްތަކަށް ބަދަލުކުރާށެވެ. ބޯޓުދަތުރުކުރާދިވެހީން ތަމްރީނުކުރާނެގޮތްތަކާއި، އެކަންކުރާނެ ތަޖްރިބާކާރުން ހޯދުމާމެދު ވިސްނަންޖެހުނެވެ.

މިކަން އަޅުގަނޑުމެންކުރީ، އިރުމަތީޕާކިސްތާނުގައި ރިޓަޔަރކޮށްފައިތިބި އިންޖީނުކްރޫން ހޯދައިގެންނެވެ. އެދުވަސްވަރުގެ ބޯޓުދަތުރުކުރުމުގެ ކަންތައްތައް ހުރިގޮތުން، ތަމްރީނުލިބިފައިތިބި މިފަދަފަޅުވެރިން ހޯދަންފަސޭހަވިއެވެ. ޔޫރަޕްގެ ބޯޓުފަހަރުގެ އޮޕަރޭޓަރުން، ޚާއްޞަކޮށް އިނގިރޭސީން، އެމީހުންގެ އަމިއްލަފަޅުވެރިން، ބުންބާ، ކަލްކަޓާ އަދި ޗިޓަގޮންގގައި ބައިތިއްބާފައި ތިބެއެވެ. މިރޮސްޓަރުތަކުން ފަލްކާގައާއި އަދި އިންޖީނުކޮޓަރީގައި މަސައްކަތްކުރާމީހުން ހޮވައެވެ. އެމީހުން މަސައްކަތްކުރީ ހިންދޫމީހުން ފަލްކާގައި ބައިތިއްބާފައި، މުސްލިމުން އިންޖީނުކޮޓަރީގައި ބައިތިއްބުމަށެވެ.

އެމީހުންގެ ބޯޓުފަހަރު އިންޑިޔާގެ ހުޅަނގުއައްސޭރިއަށް ދަތުރުކޮށްފިނަމަ، ބުންބާއަކީ ފަޅުވެރިން ބަދަލުކުރާ ބަނދަރެވެ. އިންޑިޔާގެ އިރުމަތީއައްސޭރިއަށް ދަތުރުކުރާނަމަ ފަޅުވެރިން ބަދަލުކުރާ ބަނދަރަކީ ޗިޓަގޮންގ ނުވަތަ ކަލްކަތާއެވެ.

މިބޯޓުފަހަރުގެ ވެރިފަރާތްތަކުން، ޔޫރަޕާއި އިންޑިޔާއާއި / މެދުއިރުމައްޗާއި ދެމެދުގައި "ކޮންފަރަންސް ލައިން ޚިދްމަތެއް" ޤާއިމްކޮށް، އިންޑިޔާއާއި މެދުއިރުމައްޗާއި ދެމެދު އޮންނަ ހުރިހާ މައިގަނޑުބަނދަރެއްގައި ބޯޓުތައް ޖައްސައެވެ. މިގޮތުން ބޭރަށްދަތުރުކުރުމުގެ ޚިދުމަތުގައި އިންޑިޔާގެ ހުޅަނގުއައްސޭރިއާއި ޕާކިސްތާނާއި، ޢަރަބި އަދި ފާރިސީ ގަލްފްގެ ބަނދަރުތަކުގައި މަޑުކުރެއެވެ. އިރުމަތީއައްސޭރީގެ ޚިދުމަތުގައި ހިމެނެނީ ކަލްކަތާއާއި އިރުމަތީޕާކިސްތާނުގެ ޗިޓަގޮންގ އާއި ކުލްނާއެވެ.

އެމީހުންގެ ކުންފުނީގެ ޤަވާއިދުން، ފަޅުވެރީން 55 އަހަރުވުމުން، ނުވަތަ ދަތުރުކުރެވޭވަރު ނުވުމުން ރިޓޔަރކުރަންޖެހެއެވެ. މިސިޔާސަތުގެ ނަތީޖާއެއްގެގޮތުން، ރިޓަޔަރކޮށްފައިވާ ވަރަށްތަޖްރިބާކާރު، ހުނަރުވެރި، ބަޔަކު ޗިޓަގޮންގގައި ކަމެއްނުކޮށްތިބެއެވެ. އަޅުގަނޑު ޗިޓަގޮންގއަށް ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވްއަކު ފޮނުވައިގެން ރިޓަޔަރކޮށްފައިވާ ހައެއްކަ އިންޖިނޭރުން ހޯދީމެވެ.

މިމީހުންނަށް އަޅުގަނޑުމެން ޕާކިސްތާނުގެ ޕާސްޕޯޓް ހޯދައިދިނީމެވެ. (އިންޑިޔާގެ ޕާސްޕޯޓްއޮންނަމީހުން ކޮޅުނބަށް އައުމަށް ވީސާބޭނުންވިނަމަވެސް ޕާކިސްތާނުމީހުންނަކަށް ބޭނުމެއްނުވެއެވެ). އަޅުގަނޑުމެން އެމީހުން ޗިޓަގޮންގުން ފެށިގެން ކަރާޗީ އަށް، އީސްޓް ވެސްޓް ޕާކިސްތާން ޕެސެންޖަރ ސަރވިސްގައި (ޕާކިސްތާނުގެ ދިދައިގެދަށުގައި) ދަތުރުކުރުމަށް ހަމަޖެއްސީމެވެ. މިއުޅަނދުފަހަރު ކޮޅުނބުގައި ބަންކަރުކުރަން ހުއްޓަންޖެހެއެވެ. ކޮޅުނބުގައި އެމީހުން އަޅުގަނޑުމެންގެ އަމިއްލަ ބޯޓުފަހަރަށް ބަދަލުކުރީމެވެ.

މީގެތެރެއިން ކޮންމެމީހަކާއެކު ތަމްރީނުކުރުމަށް ދެދިވެހީން އަޅުގަނޑުމެން ހަމަޖެއްސީމުއެވެ. ބައެއްފަހަރަށް ހަތަރު މީހުންވެސް ހަމަޖައްސަމެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ދިވެހިން ތަމްރީނުކުރަމުންގެންދިޔަ ހުރިހާދުވަސްވަރަކުވެސް ތިބީ، އިރުމަތީޕާކިސްތާނު މީހުންނެވެ. ދިވެހީންނަކީ ވަރަށް ތޫނު، އަވަހަށް އެއްޗެހި ދަސްކުރާ، އަދި ވަރަށް މަސައްކަތްތެރިބައެކެވެ. ހަމައެއާއެކު، ރިޓަޔަރކޮށްފައިވާއިންޖިނޭރުންނަކީ ތަމްރީނުދިނުމުގައި ވަރަށްކުޅަދާނަބައެކެވެ.

ފަލްކާމަތީގައި ފަލްކާގެފަޅުވެރިން ތަމްރީނުކުރުމަކީ އުނދަގޫކަމަކަށް ނުވެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ އުޅަނދުފަހަރުގައި ތަޖްރިބާލިބިފައިވާ ދުވަސްވީފަޅުވެރިންގެދަށުގައި، ބޯޓުފަހަރުގައި ދަތުރުކުރަން އަލަށްބައިވެރިވި ރާއްޖެތެރޭގެ މަސްވެރިން ތަމްރީނުކުރަމުން ގެންދިޔައެވެ.

މިތަމްރީނުތަކުގެ ސަބަބުން ދިވެހީންނަށް ހުނަރުތަކެއްލިބެމުންދިޔައެވެ. އެލެކްޓްރިޝަނުންނާއި، ވެލްޑަރުންނާއި، ރޭޑިއޯއޮފިސަރުންނާއި، ޕަރސަރުންނާއި، ނިޔަމިކަމުގެ އޮފިސަރުން ކޮޅުނބުގައި އަޅުގަނޑުމެން ތަމްރީންކުރަމުން ގެންދިޔައިމެވެ. އަދި ޒުވާން ދިވެހީން، ސިންގަޕޫރުގައްޔާއި ބުންބާގައި، އިންޖިނޭރުކަމާއި ނެވިގޭޝަން (ނިޔަމިކަން) ދަސްކުރަމުން ގެންދިޔައެވެ.

އެމް.އެސް.އެލް.އިން ތަމްރީނުދީފައިވާ ދިވެހީން އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޯޓުފަހަރުގައި ބިދޭސީންގެބަދަލުގައި ވަޒީފާއަދާކުރަމުންނާއި، އަދިއެހެނިހެންބޯޓުފަހަރުގެ ވަޒީފާވެސް ހޯދަމުންގެންދިޔައެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ މަސައްކަތް ފުޅާކުރުމަށްޓަކައި، ތަމްރީނުލިބިފައިވާ މީހުންހޯދުމުގައި އެއްވެސްދަތިކަމެއް ދިމައެއްނުވެއެވެ.

އެމް.އެސް.އެލް.ގެ އެންމެ ފަހިދުވަސްވަރު އަޅުގަނޑުމެން ގާތްގަނޑަކަށް 2,000 ދިވެހީން ވަޒީފާގައި ގެންގުޅުނީމެވެ. އެމް.އެސް.އެލް، ގައި ވަޒީފާފަށައިގެން ކުރިއަށްގޮސް، މިއަދު ބައިނަލްއަޤްވާމީ ބޯޓުފަހަރުގައި މަސައްކަތްކުރަމުން، ޤައުމަށް އެތައް މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ބޭރުފައިސާ ފޮނުވަމުންދާ ފަރާތްތައް މަސައްކަތްކުރަމުން އެބަގެންދެއެވެ.

1960 ގެއަހަރުތަކުގައި އެމް.އެސް.އެލް.އަށް ބޯޓުފަހަރުގަނެ އިތުރުކުރުމުގެ ފުރުޞަތުއޮތެވެ. އެއީ ވަރަށްހެޔޮއަގުގައި މުދާއުފުލާ ކުދިބޯޓުފަހަރު ގަންނަންލިބުމުންނެވެ. 1941އާއި 1945އާއި ދެމެދުގައި، އެމެރިކާގައި މައިގަނޑުގޮތެއްގައި ބަންނަމުން ދިޔަ "ލިބަރޓީ ކްލާސް" ބޯޓުފަހަރާއި، ޔޫރަޕްގައި ބަންނަމުންދިޔަ ލައިނަރު ކިޔާވައްތަރުގެ އުޅަނދުތަކަކީވެސް މިފަދައިން އެތައްބަނދަރަކަށް މުދާއުފުލިދާނެ އުޅަނދުފަހަރެވެ.

އެމް.އެސް.އެލް.އަށް މިބާވަތުގެ ބޯޓުފަހަރު ހެޔޮއަގުގައި ގަންނަންލިބުނީވެސް ބޯޓުފަހަރަށް ކޮންޓޭނަރ އުފުލުމަށްޓަކައި ގެނެވުނު ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުންނެވެ. އަދި މިދެންނެވި ބޯޓުފަހަރަށް އޮތް ބޭނުން ކުޑަވުމާވެސް އެކުގައެވެ. މިބޯޓުފަހަރަކީ ބްރިޖްގެ ކުރިމަތީގައި ތިން ފަލުކާއާއި، ފަހަތުގައި ދެފަލުކާ ހުންނަ ބޯޓުފަހަރެވެ.

ސުއޭޒް ކެނޭލް 1956 ގައި ބަންދުކުރުމާއި (1975 ގައި އަލުން ހުޅުވަންދެން)، ތެލުގެއަގުބޮޑުވުމާއި، ރަތްކަނޑުގައި އޮންނަ އަދަނު، ޖިއްދާ، އަޤަބާ، ސޫދާނުފަދަ ޤައުމުތަކާއި، ބަނދަރުތަކާއި، ފާރިސީގަލްފުގެ (މައިގަނޑުގޮތެއްގައި މަސްކަތު، ސަލާލާ، ދުބާއީ، ކުވެއިތު، އިރާޤު، އީރާން) ތަރައްޤީވެ ކުރިއެރުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެގޮތުން، އަޅުގަނޑުމެންގެ މިކުދިބޯޓުފަހަރުގެ ބޭނުން ފުރިހަމައަށްހިފުމަށް ރަނގަޅުފުރުސަތުތަކެއް ލިބިގެންދިޔައެވެ. ނަމަވެސް އެމް.އެސް.އެލް.އަށް، އުދަނގޫދުވަސްވަރެއްގެ ވިލާގަނޑަކާއޮތީ ކުރިމަތިވެފައެވެ. އެއީ މުދާއުފުލާ ކޮންޓޭނަރުގެމައްޗަށް ބަރޯސާވެ، ބޯޓުފަހަރުގެ މަސައްކަތް ދަށަށްދިއުމުންނެވެ.

12 ވަނަ ބާބު

މަސްވެރިކަމާއި ފަތުރުވެރިކަން، 1967 – 1973

27 ނޮވެމްބަރ 1967އިން ފެށިގެން 6 އެޕްރީލް 1975އަށް އަޅުގަނޑަކީ ރަސްމީގޮތުން މިނިސްޓްރީ އޮފް ފޮރިން އެފެއަރޒްގެދަށުން ސިލޯނުގައިހުންނަ ވިޔަފާރިއާބެހޭ ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވްއެވެ. މިދުވަސްވަރަކީ އެތައްމަސްއަލަތަކެއްގެތެރޭގައި އުޅެންދިމާވެފައިއޮތް ދުވަސްވަރެކެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ މިކުދިރަށްތައް ތަރައްޤީކުރުމުގެ މަސައްކަތްކުރަމުން ދިޔައިރު، ސްރީލަންކާގައި އޮތީ ސިޔާސީ ހުރަސްއެޅުންތައް ގިނަގުނަވެފައެވެ.

ކޮޅުނބުގައި ހުންނަން ދިމާވެފައިވުމާއި އަދި ދަތުރުތައްކުރަންޖެހިފައިވުމުގެސަބަބުން، ދިވެހިސިޔާސީމަސްރަޙުގެ ހަލަބޮލިކަމެއް އަޅުގަނޑަކަށް އެނގިފައެއްނުވެއެވެ. ނާޞިރު އެއްގޮތަކަށްވެސް ސިޔާސީ ކަންތައްތަކުގެ ވާހަކަފުޅެއް އަޅުގަނޑަކާ ނުދައްކަވައެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ވާހަކަ މުޅިންވެސް ބިނާވެފައިވަނީ، ވިޔަފާރި ނުވަތަ އިޤްތިޞާދީ ކަންތައްތަކުގެ މައްޗަށެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑަށް ކަމުދާގޮތެވެ. އަޅުގަނޑަކީ ވިޔަފާރީގެ މީހެކެވެ. ސިޔާސީ މީހެއްނޫނެވެ.

ނާޞިރު އަޅުގަނޑުގާތުގައި ބައެއްމަޢުލޫމާތުހޯދުމަށްވިދާޅުވެއެވެ. މިސާލަކަށްދަންނަވާނަމަ، ދުނިޔޭގެބާޒާރުގައި ހަނޑޫ ނުވަތަ ހަކުރުގެއަގުފަދަ ތަކެއްޗާބެހޭ މަޢުލޫމާތެވެ. އަޅުގަނޑު އެމަނިކުފާނަށް ބޭނުންފުޅުވާ މަޢުލޫމާތު ފޮނުވަމެވެ. އެއަގުތައް ރަނގަޅަށް ދިރާސާކުރެއްވުމަށްފަހު، އަޅުގަނޑަށް ކަންކުރަންވީގޮތުގެ އިރުޝާދުދެއްވާނެއެވެ. ގިނަފަހަރަށް މިގޮތުން އަންގަވާއެއްޗެއް ދެފޮޅުވަތަށްވުރެ ދިގެއްނުވާނެއެވެ. އެކަން އަންގަވާގޮތަށްކުރުމަކީ އަޅުގަނޑުގެވާޖިބެވެ.

ކަންތައް މިގޮތަށްހުރުމާއެކު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާސީވެށްޓާއި ކަންކަންހިނގަމުންދިޔަގޮތް އެއީ އަޅުގަނޑުގެ އަމިއްލަތަޖްރިބާއާއި މަޢުލޫމާތުގެބޭރުން ހިނގަމުންދިޔަ ކަންތައްތަކެވެ. 1968 ވަނައަހަރުގެ އެޕްރީލް މަހު، ދިވެހިރާއްޖޭގައިއޮތް ރަސްކަން އުވާލުމަށްޓަކައި، ރައްޔިތުންނަށް ފެންނަ ނުފެންނަ ވޯޓެއްނެގިއެވެ. 11 ނޮވެމްބަރ 1968 ވަނައަހަރުގައި އިބްރާހީމް ނާޞިރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމަށް އިސްކުރެވުނެވެ. އެއީމިހާރު ޖުމްހޫރީދުވަހުގެ ގޮތުގައި ފާހަގަކުރަމުން އަންނަދުވަހެވެ.

މިދިހައަހަރު ފެށުނުއިރު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަށްތަކުގެ ދިރިއުޅުމުގެ ޙާލަތު ފަސޭހައެއްނޫނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަސްވަނަ މިނިވަންދުވަހުގެ މުނާސަބާގައި، 1970ގައި ލަންކާގެ ނޫހެއްކަމުގައިވާ ޓައިމްސް އޮފް ސިލޯނުގެ ރިޕޯޓް ލިޔެފައިވަނީ، ވަރަށް މަލާމާތުގެ ރާގެއްގައެވެ. އޭގައި ލިޔެފައިވަނީ "ދިވެއްސަކީ އޭނާގެ އަމިއްލަކަންކަންފިޔަވައި އެހެންކަމަކާނުބެހޭމީހެކެވެ. އަދި އޭނާއާދިމާލަށް ރައްދުކުރާ މަލާމާތުގެބަސްތަކާއި އަޅާނުލާމީހެކެވެ. އޭނާއަކީ އޭނާއާދިމާއަށް ފުރައްސާރައިގެބަސްތައް ރައްދުވީނަމަވެސް، ޠަބަޢީގޮތުން ޖަދަލުނުކުރާމީހެކެވެ. ދުނިޔޭގައިދިރިއުޅޭދުވަސްތަކުގައި އޭނާކުރާނެ މާމުހިންމު އެހެންކަންތައްތަކެއް ހުރިމީހެކެވެ. އެހެންކަމާއެކު، އޭނާއާދިމާއަށް ރައްދުވާހުރިހާއެއްޗަކަށް ބީރުކަންފަތެއްދޭ މީހެކެވެ."

ލިޔުންތެރިޔާ ގަޞްދުގައި ނުވަތަ ގަޞްދުގައިނޫންނަމަވެސް ބުނަމުންއެގެންދަނީ ، ދިވެހިރަށްތަކުގެޖައްވުގައި ނަގަމުންއައި ޝައްކާއި ބިރުވެރިކަމުގެވިލާތަކުގެ ވާހަކައެވެ. 1970ގެ އަހަރުތަކަކީ އެކަކު އަނެކަކަށް ޝައްކުގެނަޒަރުން އާއިލާތަކުގެ ތެރޭގައިވެސް ބަލަމުންއައި ދުވަސްވަރެކެވެ. ވަރަށްކުޑަކުޑައެއްޗަކާބެހޭގޮތުން، މިސާލަކަށް ހަނޑުލުގެއަގާބެހޭގޮތުން ބުނެވޭއެއްޗަކުންވެސް މީހަކު ސަރުކާރާދެކޮޅުހަދަނީކަމަށް ބެލެވިދާނެއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގައި މިފަދަބިރުވެރިދުވަސްވަރެއް ތަޙައްމަލުކުރަމުން އެކަކު އަނެކަކުގެ މައްޗަށް އިތުބާރުނުކޮށް ޝައްކުގެނަޒަރަކުން ދެކެމުންދިޔައިރު، އެއްވެސް ގުޅުމެއްނެތް ދެކަމެއްގެ އިއްތިފާޤުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ މުއްސަނދިކަމާއި ތިޔާގިކަމަށް ގިނަދުވަސްތަކެއްވަންދެން ދެމިހުންނަ އަސަރެއް ކުރުމަކީ، ދެވަނަވިސްނުމަކުން ބަލާއިރު ޙައިރާންކުރުވަނިވި ކަމެކެވެ.

ފުރަތަމަކަމަކީ، 23އަހަރުދުވަހު ކިޔަވާވިދާޅުވެ އަދި ރާއްޖެއިންބޭރުގައި ކިޔަވައިދެއްވުމުގެމަސައްކަތް ކުރެއްވުމަށްފަހު 1971ވަނަ އަހަރުގައި، މައުމޫނު ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް މާލެވަޑައިގަތުމެވެ. އޭނާވެވަޑައިގަތީ ޓީޗަރަކަށެވެ. ދެވަނަކަމަކީ، އެއަރޕޯޓް ހެދުމުގައި އަޅުގަނޑާއިއެކު މަސައްކަތްކުރެއްވި، މައުމޫނުގެ ކޮއްކޮ، ޢަބްދުﷲ ޙަމީދު، އިބްރާހީމް ނާޞިރުގެ ކެބިނެޓް ސެކްރެޓަރީގެމަޤާމަށް އިސްކުރެއްވުމެވެ.

މައުމޫނަކީ ވަރަށްކުރުމުއްދަތެއްގެތެރޭގައި ނާޞިރަށް ފާހަގަކުރެއްވުނު ބޭފުޅަކަށްވީކަމީ ޙައިރާންކުރުވަނިވިކަމެއްނޫނެވެ. ނަމަވެސް މައުމޫނުގެ ބައޮގްރަފީގައިވާގޮތުން، މިއީ މައުމޫން ކަންބޮޑުވެވަޑައިގަތްކަމެކެވެ. އެއީ މައުމޫނަކީ ކިޔަވާވިދާޅުވަން މިޞުރުގައިއުޅުއްވިއިރު، ނާޞިރު، އިޒްރާއީލްއާއިދޭތެރޭ ބާއްވަވާގުޅުމާބެހޭގޮތުން، ފާޅުގައި ފާޑުވިދާޅުވަމުންގެންދެވި ބޭފުޅުކަށްވީމައެވެ.

ނަމަވެސް، މައުމޫނު އިސްލާމްދީނަށްދެއްވާ ޙުރުމަތާއި އިޙްތިރާމްގެވާހަކަ ނާޞިރު އައްސަވައިގެން، ހުކުރު މިސްކިތުގައި ކިޔާ ހުކުރުޚުތުބާ ލިއުއްވުން މައުމޫނާ ޙަވާލުކުރެއްވިއެވެ. 1972 ވަނައަހަރު މައުމޫނު ސަރުކާރުގެ ޝިޕިންގ ޑިޕާޓްމަންޓްގެ މެނޭޖަރކަމުގެ މަޤާމަށް އައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. މީގެސަބަބުން އެމް.އެސް.އެލް.ގައި އަޅުގަނޑުމެން ކުރަމުންއައި މަސައްކަތުގެ ފުރިހަމަމަޢުލޫމާތު މައުމޫނަށް އޮޅުންފިލާވަޑައިގަތެވެ.

ދެންއޮތް އަނެއްކަންތައްގުޅެނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ މައިނާރުކަމުގައިވާ މަސްވެރިކަމާއެވެ. 1970ގެ އަހަރުތަކުގެ ކުރީކޮޅަކީ ވަކިންޚާއްސަގޮތެއްގައި މަސްވެރިކަމަށް ރަނގަޅު ދުވަސްވަރެކެވެ. 1972 ވަނައަހަރުގެ ތެރޭގައި އަޅުގަނޑުމެންގެ އެއްބޯޓު ކަމުގައިވާ "އަދަރަންފަރު"ގައި 2,500 ބަސްތާގެ ހިކިކަނޑުމަހާއި އަދި "މޯލްޑިވް ސްޓާރ" ގައި 4،000 އަށްވުރެގިނަބަސްތާ ހިކިމަސް ހިފައިގެން ކޮޅުނބުގައި ބަނދަރުކޮށްފައިއޮތެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަކަށް މިމުދަލެއްނުބޭލުނެވެ. އެއީ މަސްއެތެރެކުރުމަށް ލިބިފައިވާ ކޯޓާއަށްވުރެ އިތުރުވެފައިވީތީއެވެ.

ސިލޯނުގައި އެދުވަސްވަރު ހުންނެވި ދިވެހިސަފީރަކީ ޙުސައިން ޢަލީ ދީދީއެވެ. ދެވަނަފަހަރު ސިލޯނުގެ ބޮޑުވަޒީރުކަމުގެ މަޤާމަށް 1970 ވަނައަހަރު ހޮވިވަޑައިގެންފައިވާ މިސިޒް ބަންޑާރަނާޔަކަގެ އެޕޮއިންޓްމަންޓެއް އެމަނިކުފާނަށް ލިބިވަޑައިގަތެވެ. ހުސައިން ޢަލި ދީދީ އަރިހުގައި އަޅުގަނޑު ދިއުމަށް އެދިވަޑައިގަތެވެ. މި ބައްދަލުވުމަކީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކިހާވަރެއްގެ ކަމަކަށް ވެގެންހިނގައިދާނެކަމެއްކަން ކުޑަކޮށްވެސް އޭރަކުހިތަކަށްތަޞައްވަރެއްނުކުރެވެއެވެ. މިބައްދަލުވުންބޭއްވީ ބޮޑުވަޒީރުގެ ރަސްމީގެކޮޅު ޓެމްޕްލް ޓްރީޒްގައެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އެތަނަށް ދިއުމުން، ބޮޑުވަޒީރުގެސެކްރެޓެރީ ރަތުވައްތަ އަޅުގަނޑުމެން ބޮޑުކޮޓަރީގައި ތިބުމަށްއެދުނެވެ.

ބަންޑާރަނާޔަކަ އެތާނގެނުހަނުރީތިސިޑިބަރިން ތިރިއަށްފައިބާވަޑައިގަންނަވަމުން، އޭނާ މަޖްލިހަށްހޮވާފައިވާ ސަރަހައްދަށް ވަޑައިގެންނެވިކަމަށް ވިދާޅުވުމުން، އަޅުގަނޑުމެން ވަރަށްޙައިރާންވިއެވެ. އެހިސާބުގަނޑުގައި ކުދިން ބޯނެކިރުނުލިބިގެން ރޯ ވާހަކަވިދާޅުވިއެވެ. އަދި މިކަންމިހެންއޮތްއިރު، ދިވެހިރާއްޖޭގެހިކިކަނޑުމަސް ސިލޯނަށްގަންނާނީކިހިނެއްހޭ، އޭނާ ބާރުލައްވާފައި ވިދާޅުވިއެވެ.

ސިލޯނުގައި ދިވެހިމަހަކީ އަގުބޮޑުއެއްޗަކަށްވުމާއެކު، އެގަނެވޭނީ ހަމައެކަނިމުއްސަނދިންނަށްކަމަށާއި އެއީވެސް ކޮންމެހެން ބޭނުންއެއްޗެއްނޫންކަމަށް ވިދާޅުވިއެވެ. އަދި "ސިލޯނުން ދިވެހިހިކިކަނޑުމަސް ގަންނާނެކަމަށް ނުބެލުމަށާއި، ކޮންމެއަހަރަކު ރާއްޖެއިންއެތެރެކުރާމަސް 15 އިންސައްތަ މަދުކުރުމަށް ދިވެހިސަރުކާރުގައި ދެންނެވުމަށް" އޭނާވިދާޅުވިއެވެ. އަދި އޭގެހައަހަރުފަހުން، ދިވެހިހިކިކަނޑުމަސް ވިއްކުމަށް އެހެންގޮތެއް ހޯދުމަށްވެސް އޭނާވިދާޅުވިއެވެ.

މިޚަބަރަކީ އަޅުގަނޑުމެން ވަރަށްސިއްސުވާލި ޚަބަރެކެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ އަސާސީ ބޭނުންތަކަށް ތަކެތިހޯދަނީ ސިލޯނުގެ މަހުގެކޯޓާއަށެވެ. ނަމަވެސް އަޅުގަނޑުމެން ވާހަކަދައްކައިގެން، ކޮޅުނބުގެ ބަނދަރުގައި އެވަގުތުއޮތް މަހުގެދެޝިޕްމަންޓް ދޫކޮށްދެއްވުމަށް ބަންޑާރަނާޔަކަ އެއްބަސްވެވަޑައިގަތެވެ.

އަޅުގަނޑު އެބައްދަލުވުމަށްފަހު މާލެއައީ ވަރަށްކަންބޮޑުވެފައިހުރެގެންނެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ މަސްވެރިކަމުގެ ޞިނާޢަތަކީ ފައިދާހުރިއެއްޗަކަށްހެދުމުގެ ބޭނުންތެރިކަމުގެ ބޮޑުކަމުންނެވެ. އެއީ ދިވެހިންގެ އަސާސީބޭނުމަށް ގަންނަންޖެހޭތަކެތި ނުލިބިއްޖެނަމަ، ރައްޔިތުން ބަނޑަށްޖެހިދާނެކަމުގެ ބިރުބޮޑުކަމުންނެވެ. އަޅުގަނޑު މާލޭގައި ގޭގައިހުއްޓާ، ސިލޯނުގެމީހެއްކަމުގައިވާ އާނަންދަ ޑި ސިލްވާ އަޅުގަނޑާ ބައްދަލުކުރުމަށްއައެވެ.

އަޅުގަނޑުވަނީ ކުރިން އޭނާއާބައްދަލުވެފައެވެ. އެއީ ސިލޯނުގައި މަސްވެރިކަމުގެ މަސައްކަތުގައި ޙަރަކާތްތެރިވަމުން ދިޔަ ޖޭ.ސީ.ފަރނާންޑޯއާ އެކުގައެވެ. ޖަޕާނުމީހުންނާއެކު ނިޕޯން ފިޝިންގ ކޯފަރޭޝަން ލަންކާގައިއުފެއްދީ ޖޭ.ސީ.ފަރނާންޑޯއެވެ. އެމީހުން ބޭނުންކުރަމުންގެންދިޔައީ ލޯންގ ލައިނަރޒްއެވެ. އާނަންދަ ޑި ސިލްވާއަކީ އެމީހުންގެ މެނޭޖަރއެވެ. އޭނާއަކީ ކޮލޮމްބޯޕްލޭން ފައިނޭންސިންގގެދަށުން ލޯންގ ލައިނަރ އުފައްދަމުންގެންދިޔަ ޓާއޯސް ލިމިޓަޑްގެ ޙިއްޞާދާރެއްވެސް މެއެވެ.

އަޅުގަނޑު އާނަންދަ ޑި ސިލްވާ ވަރަށްރަނގަޅަށް ދަންނަމެވެ. ރާއްޖެއިންގެންދާ ހިކިމަސް ސިލޯނަށް އެތެރެކުރުން މަދުކުރުމުގެ ކަންތަކާބެހޭގޮތުން އަޅުގަނޑާ ބައްދަލުކުރުމަށް އޭނާއައީއެވެ. ޑި ސިލްވާއަކީ އިންޑިޔާކަނޑުގައި ދަތުރުކުރާ ގިނަ ޖަޕާނުބޯޓުފަހަރުގެ އޭޖަންޓެވެ. މިބޯޓުފަހަރަކީ ކޮޅުނބުގައި މުދަލާއި ފެނާއި ބަންކަރކުރުމަށް ބަނދަރުކުރާ އެއްޗިއްސެވެ.

ރޯމަސްފިނިކޮށް ގަނޑުކުރަން ވިއްކުމަށް، ދިވެހިރާއްޖޭގެފަރާތުން ޝައުޤުވެރިވާނެތޯ އަޅުގަނޑުކުރެން ޑި ސިލްވާ އެއްސެވެ. ކުރިން އަޅުގަނޑުމެން ޙަރަކާތްތެރިވަމުންދިޔައީ، ހަމައެކަނި ހިކިކަނޑުމަހުގެ ވިޔަފާރިކުރުމަށެވެ. މިޚިޔާލަކީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް މުޅިންއާކަމެކެވެ. އޭނާބުނީ މިކަމަށް ޖަޕާނުގެ މަރުބޭނި ކޯޕަރޭޝަނުން ޝައުޤުވެރިވާކަމަށާއި މިމަސައްކަތްކުރާނީ އެމީހުންގެ ސަބްސިޑިއަރީ ޖަޕާނުގެ ހޯކޯ ފިޝިންގ ކޯޕަރޭޝަނުންކަމަށެވެ.

މިޚިޔާލަކީ ރަނގަޅަށްފަރުމާކޮށް ހިންގައިފިނަމަ، އަޅުގަނޑުމެންގެ ސަރުކާރަށާއި މަސްވެރިންނަށް ރަނގަޅުކަމަކަށްވާނެކަން އަޅުގަނޑަށް ޔަޤީންވިއެވެ. އަޅުގަނޑު ނާޞިރާ އެޕޮއިންޓްމަންޓަކަށްއެދުނީމެވެ. އަދިވެގެންއުޅޭގޮތުގެ ފުރިހަމަތަފްޞީލު ދެންނެވީމެވެ. އެއީ ބަންޑާރަނާޔަކައާއިއެކު ކުރެވުނުމަޝްވަރާތަކާއި އޭނާގެއިންޒާރާއި، ޑި ސިލްވާގެހުށަހެޅުމާއި އެކުގައެވެ.

ނާޞިރު މިކަމަށް ވަރަށްތަރުޙީބުދެއްވިއެވެ. އަދި ހަމަވަޤުތުން ކުރިއަށްދިއުމަށް ބޭނުންފުޅުވިއެވެ. ހޯކޯ ފިޝިންގ ކުންފުންޏާއެކު ބޭއްވުނު މަޝްވަރާތަކަށް ސްޓޭޓް ޓްރޭޑިންގ އޯގަނައިޒޭޝަން (އެސް.ޓީ.އޯ.)ގެ އޮފިޝަލުންގެނެވުނެވެ. ހޯކޯގެފަރާތުން އުތުރުގެއަތޮޅުގައި މަސްވެރިކަންކުރުމަށްނިންމިއެވެ. އެއީ ދެކުނުގެއަތޮޅުތަކަށްވުރެ މަސްވެރިކަން ތިޔާގިވަނީ އުތުރުގައި ކަމަށްވާތީއެވެ.

ނާޞިރާއި މިނިސްޓަރ އޮފް ފިޝަރީޒް އަދި ސްޓޭޓް ޓްރޭޑިންގ އޯގަނައިޒޭޝަން ހިންގެވުމާއި ޙަވާލުވެވަޑައިގެން ހުންނެވި ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާ ދީދީ އާއި އަޅުގަނޑު، އަދި ސެކްރެޓަރީއެއްގެގޮތުގައި އިލްޔާސް އިބްރާހީމްއާއެކު ވެވުނުބައްދަލުވުމުގެމަތިން އަޅުގަނޑު އަދިވެސްހަނދާންއެބަހުއްޓެވެ. އެއީ މިމަސައްކަތް ކުރިއަށްގެންދިމުގެ ރޭވުންތަކާ ބެހޭބައްދަލުވުމެކެވެ. އަޅުގަނޑުމެން މިމަސައްކަތް ހިންގާނެ ފޯމިއުލާއެއް ބޭނުންވިއެވެ. އެއީހިންގާނެގޮތާއި، މަސްކިރާނެގޮތާއި، ކިރާމަހަށް މަސްވެރިންނަށް އަގުދޭނެގޮތެވެ.

ޢަބްދުއްސައްތާރު ހުށަހެޅުއްވީ، މަސްގަންނަ ކޮންމެ ހޯކޯބޯޓެއްގައި ރާއްޖޭގެރެޕްރެޒެންޓޭޓިވްއެއް ބަހައްޓާށެވެ. އޭނާ ބޯޓަށްކިރާމަހުގެ ބަރުދަންބެލުމަށްފަހު ރަސީދެއް އޮޑިވެރިޔާއަށްދިނުމުން، އޮޑިވެރިޔާގޮސް މިރަސީދު ކަތީބަށް ނުވަތަ އަތޮޅުވެރިޔާއަށް ދިނުމުން ފައިސާދޫކުރާގޮތަށެވެ.

އަޅުގަނޑު މިކަމާދެކޮޅުހެދީމެވެ. އެއީމިކަހަލަ ވަށައިގެން އެނބުރޭގޮތަކަށް މިކަންކުރެވޭނެކަމަށް އަޅުގަނޑަށް ޤަބޫލުނުކުރެވޭތީއެވެ. އަޅުގަނޑަކީ ބޯޓުދަތުކުރާމީހުންގެ މުސާރައިގެކަންކަން ހިނގާގޮތުގެ، ޚާއްޞަކޮށް "އަދަންފަރުގެ" މުސާރަތައްދިނުމުގެ ތަޖްރިބާލިބިފައިވާމީހަކީމެވެ. ބައެއްފަހަރަށް ފަޅުވެރިންނަށް މުސާރަނުލިބޭވާހަކައިވެއެވެ. ނަމަވެސް މިކަމުގެޝަކުވާއެއް އުފުލާފައެއްނުވެއެވެ. މިކަމުން އަޅުގަނޑަށްދޭހަވީ، މިކަންކަންހިނގުމުގައި މެދުވެރިންގެ ނުވަތަ ތަގުންގެދައުރެއް އޮންނަކަމަށާއި، އަދިމިފަދަމީސްމީހުން ފައިސާދޫކުރުމުގެނިޒާމް ކޮންޓްރޯލްކޮށްފާނެކަމަށެވެ.

އަޅުގަނޑު ޢަބްދުއްސައްތާރުއަރިހުގައިދެންނެވީ، މިއީކާމިޔާބުކަމަކަށް ހަދަންބޭނުންނަމަ މަސްވެރިންނަށް އެމީހުންކިރުވާ މަހުގެއަގު ހަމައެދުވަހަކު ދެވެންވާނެކަމަށެވެ. ތާރީޚްގެ އާޞަފްހާއެއް މިގޮތުންލިޔެވިގެންދާނެކަމަށް އަޅުގަނޑަށްވިސްނުނެވެ. އެއީމަސްވެރިޔާ (އުފެއްދުންތެރިޔާ) އެމީހާބާނާމަސް (އޭނާގެއުފެއްދުން) ހަމަކިރުވާއިރަށް ފައިސާލިބޭނެތީއެވެ. މިއީ މީގެކުރިން ދިވެހިއުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ޙަޔާތުގައި އަދިހިނގާފައިނުވާކަމެކެވެ.

ނާޞިރު އަޅުގަނޑުގެ މިޚިޔާލާމެދު ވިސްނާވަޑައިގަތެވެ. އަދި "ގަމުގެ ދަގަނޑުތިޖޫރީގެ ވައްކަމުގެމަސްއަލައާއިބެހޭގޮތުން އެއްޗެއްއެނގިފައިވޭ"ތޯއެއްސެވިއެވެ. އެކަން އަޅުގަނޑަށް އެނގިފައިއެއްނުވެއޭ ދެންނެވީމެވެ. އެމަނިކުފާނު ދެންވިދާޅުވީ، މުސާރައާއި އެހެނިހެންޚަރަދުތައްކުރުމަށްހުރި ދައުލަތުގެފައިސާ، ތިޖޫރީގައިތަޅުލާފައި ބަހައްޓާފައިހުއްޓައި، ތިޖޫރީފަޅާލުމަށްފަހު 300،000 ރުފިޔާ ވަގަށްނެގީކަމުގައެވެ.

ނާޞިރު އަޅުގަނޑުގެ ޚިޔާލާމެދު ވަރަށްފިކުރުފުޅުބޮޑުވެފައި ހުންނެވިކަން އަޅުގަނޑަށްވިސްނުނެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުގެ ހުށަހެޅުމާއިއެއްގޮތަށް ދައުލަތުގެފައިސާއިން މިފަދަކަމެއްކުރައްވަން، ނާޞިރުހުންނެވީ ތައްޔާރަކަށްނޫނެވެ. އެއަށްފަހު އެއްސެވީ، "ކަލޭ، އަލި މަނިކު ތިޔަހުރީ މިމަސައްކަތަށް 500،000 ރުފިޔާގެ ގެއްލުމެއްވެއްޖެނަމަ އެޒިންމާ ބޮލުގައިއަޅަން ތައްޔާރަށްހޭ؟ އަދިމިފަދަ އަދަދެއްގެ ވައްކަމެއް ހިނގައިފިނަމަ އެލިބޭ ގެއްލުން ފޫބައްދާނެކަމުގެ ގަރަންޓީއެއް ދީފާނަންހޭ؟" މިހެންނެވެ.

މިމަސްއަލައާއިމެދު އަޅުގަނޑު ވިސްނަމުންގެންދިޔައިރު، ކޮޓަރިތެރޭގައި އޮތީ ނުތަނަސްކަމެވެ. އަޅުގަނޑު ނާޞިރާއެކުގައި އަމިއްލަގޮތުން ފިލްމްގެނެސްގެން އޮލިމްޕަހުގައި ދެއްކުމުގައި ޙިއްޞާވެގެން މަސައްކަތްހިންގިކަން ކުރީގައިވާނީ ލިއެފައެވެ. އަޅުގަނޑަށް މަޢުލޫމާތުލިބިފައިވާގޮތުގައި މިމަސައްކަތުން ލިބޭއެއްޗެއްއޮތީ ކޮންމެމީހަކަށް 50 އިންސައްތަ ލިބޭގޮތަށެވެ.

ނާޞިރަކީ އެކުންފުނީގެ ކަންތައްތައް ހިންގެވުމާ ހަވާލުވެވަޑައިގެން ހުންނެވި ބޭފުޅާކަމަށްވެފައި އަޅުގަނޑަށް އެތަނުން ލިބޭއެއްޗެއްވިއަސް ހުރީ އެމަނިކުފާނުގެ ބެއްލެވުމުގެދަށުގައެވެ. ވޭތުވެގެންދިޔަ މުއްދަތުގެތެރޭގައި، އަޅުގަނޑުމެން އެތެރެކުރަމުންގެންދިޔަ ފިލްމްތަކުގެ މަޤްބޫލުކަމުން މިކަމުގެފައިދާ ވަރަށްބޮޑުވެ، ނާޞިރުގެ އަތްޕުޅުގައި އަޅުގަނޑުގެ 400،000 ނުވަތަ 500،000 ރުފިޔާ ހުންނާނެއެވެ. މިފައިސާއަކީ އަޅުގަނޑު އޮފީހުގެގަޑިންބޭރުގައި ހިންދީފިލްމު އެތެރެކުރުމުގެ ވިޔަފާރީގެ ނަތީޖާއެއްގެގޮތުން ލިބުނުއެއްޗެކެވެ.

މިމޭރުމުން ނާޞިރު އަޅުގަނޑާއި ޗެލެންޖްކުރެއްވިއިރު، އަޅުގަނޑުމެން ދެމީހުންނަށްވެސް މިފައިސާ އެބަހުރިކަން އެނގެއެވެ. މިކަމަކީ، މިގޮތަށްކޮށްފިނަމަ، ކަމާބެހޭ ހުރިހާފަރާތަކަށްވެސް މިންނެތްގެއްލުންތަކެއް ލިބިދާނެކަމެކެވެ. ނާޞިރުވެސް ހިމެނިވަޑައިގެންނެވެ. މިމަޝްރޫއު ކުރިއަށްގެންދިއުމަށް އަޅުގަނޑު ބޭނުންވެފައިވާވަރުގެ ބޮޑުކަމުން، އަޅުގަނޑު ހުށަހަޅާފައިވާ ގޮތުގެމަތިން ކަންކުރުމުން ލިބިދާނެ ހުރިހާފައިސާގެގެއްލުން އަޅުގަނޑުބޮލުގައިއަޅައި އެކަމާޙަވާލުވީމެވެ.

އަޅުގަނޑު ނާޞިރުގެ އަރިހުގައިދެންނެވީ މިހެންނެވެ. އަޅުގަނޑު ދެންނެވީ ނާޞިރުގެ އަތްޕުޅުގައިހުރި އަޅުގަނޑުގެފައިސާ މިކަމުގެގެރަންޓީއަކަށް ކަނޑައަޅުއްވާށެވެ. އަދިމިކަމުގައި އަޅުގަނޑުގެ ޝަރުޠެއް އެބައޮތްކަމުގައި ދެންނެވީމެވެ. އެއީ މިމަސައްކަތް ހިންގެވުމަށްޓަކައި ސަރުކާރުގައިތިބި އިތުބާރުހުރި މީހުންނާއިއެކު ކުރިއަށްގެންދެވުމަށެވެ.

ނާޞިރު ވިދާޅުވީ، ކަމަށްބޭނުންވާ ހުނަރުވެރި، އިންސާނީ ވަޞީލަތްވަނީ އެމަނިކުފާނުގެ ބާރުދަށުގައިނޫންކަމަށާއި ޢަބްދުއްސައްތާރާއި ގުޅައިގެން އެކަން ކުރިއަށްގެންދިއުމަށެވެ. އަޅުގަނޑު ޢަބްދުއްސައްތާރާއިދިމާއަށް އެނބުރި، ރަނގަޅުމީހުން ހަމަޖައްސަވައިދެއްވުމަށް ދެންނެވީމެވެ. އެމަނިކުފާނު ދެތިންނަމެއް ހުށަހެޅުއްވިއެވެ. އޭގެތެރެއިން އަޅުގަނޑު ދަންނަ އަދި ހިތްހަމަޖެހޭ ދެފަރާތަކީ، ސިލޯނުގައިހުރި ދިވެހިސަފީރުއޮފީހުގެ ފައިސާބަލަހައްޓާ އެކައުންޓެންޓެއްގެވަޒީފާ އެތައްއަހަރަކު އަދާކުރައްވާފައިވާ ސިންގަޕޫރު މަނިކުފާނާއި، އަޅުގަނޑުމެންގެ އަރަބި އަދި ޤުރްއާން ކިޔަވައިދެއްވި މުދައްރިސް، އަލި ކަލޭފާނު ކުޑަތުއްތުއެވެ.

މިގޮތުން، އެސް.ޓީ.އޯގައި މަސައްކަތް ކުރައްވަމުންގެންދެވި އަންބަރީ އަބްދުއްސައްތާރާއި، އިސްމާއީލް ޝަފީޤާއި، އިސްމާޢީލް އިބްރާހީމްފަދަ ޒުވާނުންގެ އިޚްލާޞްތެރިޚިދްމަތް އަޅުގަނޑުމެންނަށްލިބުނެވެ. ޖަޕާނުގެ މަރުބޭނީކުންފުންޏާއި އެގްރީމަންޓްކުރެވުނީ، 6 އެޕްރީލް 1972ގައެވެ. މަސައްކަތް ވަރަށްއޮމާންކަމާއެކު ކުރިއަށްދިޔައެވެ. ލިއެކިޔުން އޮޅުވައެއްނުލައެވެ. މަސްވެރިންނާއި މަސްއަލައެއްނުޖެހެއެވެ. ނަތިޖާއަކީ ދިވެހިމަސްވެރިކަމުގެޞިނާޢަތު ކުރިއެރުމާއި ރަށްރަށުގެމީހުންގެ ދިރިއުޅުމަށް ފާހަގަކުރެވޭވަރުގެ ހެޔޮބަދަލުތަކެއްއައުމެވެ.

މިކަމުންފެޅި ގޮތްޕެއްކަމުގައިވާ، މަސްދޯނިފަހަރުގައި އިންޖީނުއެޅުމުގެ މަސައްކަތް 1974 ވަނައަހަރު ރަސްމީގޮތުން ފެށުނުފަހުން، ވަރަށްހަލުވިކަމާއިއެކު ކުރިއަށްދިޔައެވެ. އިންޖީނުއެޅި އޮޑިފަހަރު ރަށްރަށާއި މަސްވެރިކަންކުރާ ކަނޑުތަކާ ދެމެދުގައި ވަރަށްއަވަހަށް ދަތުރުކުރެއެވެ. އެއާޚިލާފަށް ރިޔާނެގި ދޯނިފަހަރަށްޖެހެނީ އޮޔާއި ވައިހުރިގޮތެއްގެ މައްޗަށް ދަތުރުބިނާކުރާށެވެ.

އިންޖީނުއެޅި ދޯނިފަހަރު ދުވަލާކުދެފަހަރު ނުވަތަ ތިންފަހަރު މަސްބާނާ ކަނޑަށްގޮސް އައިސް އުޅެއެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން މަސްވެރިންގެ އާމްދަނީއިތުރުވެ އަދި ދިރިއުޅުމުގެޙާލަތަށް ހެޔޮބަދަލުތަކެއް އައެވެ.

ފުރަތަމަ އަހަރުގެތެރޭގައި ޖަޕާނު ކުންފުނީގެ ފަރާތުން 7،000 ޓަނުގެ މަސްގަތެވެ 20 އަހަރުފަހުން މިމަޝްރޫއު ހުއްޓުމަކަށްއައިއިރު، އަހަރަކު 30،000 ޓަނުގެ މަސްގަނެއެވެ.

މިމަޝްރޫއުފެށުނުތާ ތިންއަހަރުފަހުން، ނާޞިރު އަޅުގަނޑާއި ބައްދަލުކުރެއްވިއެވެ. ނާޞިރުވިދާޅުވީ، ސަރުކާރުގެފަރާތުން މަސްކިރާ ބޯޓުފަހަރަށް ކާޑުގެބާވަތްތަކާއި ފައިސާގެންދިއުމުގެއަގަށް ގާތްގަނޑަކަށް 16،000 ރުފިޔާ ޚަރަދުވާކަމަށާއި، މިއީ އެކަށީގެންވާވަރަށްވުރެ މާމަތީހޭދައެއްކަމަށެވެ. އެމަނިކުފާނު ބޭނުންފުޅުވީ މަސްވެރިންނަށް އަގުދިނުމަށް ކޮންމެވެސް އެހެންގޮތެއް ހޯދުމަށެވެ.

އަޅުގަނޑު އެމަނިކުފާނުގެއަރިހުގައި ދެންނެވީ، ދިވެހީންނަކީ ކިރާމެޝިންގެ ކަށި ކިޔަންއެނގޭ ބައެއްކަމަށާއި، ކިލޯގްރާމް ރާތަލަށް ބަދަލުކުރަން ދަންނަ ބައެއްކަމަށާއި، އަދި ގިނަމީހުންގެއަތުގައި ޖީބު ކަލްކިއުލޭޓަރ އޮންނަކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން ސީދާ ޖަޕާނުމީހުން މަސްވެރިންނަށް އަގުދިނުމުގެކަންތައް ކުރިއަށްގެންދެވިދާނެ ކަމަށެވެ.

ނާޞިރުވިދާޅުވީ ބޭންކްގެރެންޓީއެއް ނުވަތަ ލެޓަރ އޮފް ކްރެޑިޓްއެއް މަރުބޭނީގެފަރާތުން ދީފިނަމަ، މިކޮޅުން ދިވެހިފައިސާ އެމީހުނަށް ލިބޭނެގޮތެއް ހަމަޖައްސަވައިދެއްވިދާނެކަމުގައެވެ. މަރުބޭނީގެފަރާތުން މިކަމަށް އެއްބަސްވާނެކަމަށް އަޅުގަނޑުދެންނެވީމެވެ. ނަމަވެސް ދެންއަޅުގަނޑާ ކުރިމަތިވީ އިޝިކަވާ (މަރުބޭނީގެ ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވް) މިކަމާއި އެއްބަސްކުރުވުމުގެ ބުރަމަސައްކަތެވެ. އަޅުގަނޑު މިކަން އޭނާއަށްހުށަހެޅުމުން އޭނާ އެކަމާ ވަރަށްހިތްހަމަނުޖެހި ފުރަތަމަ ދެކޮޅުހެދީއެވެ.

އަޅުގަނޑަށްޖެހުނީ އޭނާއަށް އާދޭސްކޮށް އަދި މިހާހިސާބަށް އެއްވެސް މައްސަލައެއްނުޖެހި ކާމިޔާބާއެކު ކުރިއަށްދެވުނު ވާހަކަދައްކައިގެން އޭނާ އެއްބަސްކުރުވާށެވެ. ޖަޕާނާއި ދިވެހިރާއްޖެއާއި މަސްވެރިކަމުގެ ޞިނާޢަތަށްވެސް މިކަމުގެ މަންފާދަނީ ލިބެމުންނެވެ. އިތުބާރުވަނީ ޤާއިމްކުރެވިފައެވެ. އަދި ޖަޕާނާއި ދިވެހިރާއްޖެއާ ދެމެދު އެއްވެސްދެބަސްވުމެއްނެތެވެ. އެއްފަރާތުން އަނެއްފަރާތުގެ އިޙްސާސްތައް ދެނެގަނެއެވެ. އަޅުގަނޑު އޭނާގެގާތުންއެދުނީ އަޅުގަނޑު އެކަމަށްއެދޭތީ، ތިންމަސްދުވަހުގެ އަޖުމަބެލުމުގެ މުއްދަތެއް މިކަމަށްދިނުމަށެވެ.

އެންމެފަހުން އޭނާ މިގޮތަށްއެއްބަސްވެ، މަސައްކަތްކުރިއަށްގެންދިޔައެވެ. އަދި ރަނގަޅަށް އެކަންކުރެވުނުވެސް މެއެވެ. 1980 ވަނައަހަރު، މަރުބޭނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެޕްރޮޖެކްޓް ހުއްޓާލަންދެންވެސް މިނިޒާމު ކުރިއަށްގެންދިޔައެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ އަމިއްލަފައިސާ ގެރަންޓީއަކަށްދީގެން، މިމަސައްކަތް ކުރަމުންގެންދިމުގެ ގެއްލުން ލިބިދާނެކަން އަޅުގަނޑަށް އެނގެއެވެ. ނަމަވެސް އަޅުގަނޑު ދިވެހީންނަށް އިތުބާރުކުރަމެވެ. އަދި މިނިޒާމު ހިނގާނެކަމުގެ ޔަޤީންކަން އަޅުގަނޑަށް އޮތެވެ. އަޅުގަނޑުލައްވާ މިކަހަލަ، ގޮތްބަލާފައިނުވާކަމެއް ކުރެއްވުމުގައި އަޅުގަނޑަށް ހިތްވަރުދެއްވުމަކީ ނާޞިރުގެ ޠަބީއަތުގައިވާކަމެކޭ ދެންނެވިދާނެއެވެ. އަދި ދެތިންއަހަރުފަހުން، އެމަނިކުފާނުގެ ސާބިތުކަންމަތީ އިތުބާރާއިއެކު ޤަބޫލުފުޅުކުރައްވާ ގޮތުގައި ނުގުޑާހުންނެވުމުގެ ޢަޒުމް، ޙައްޤަކާއިނުލާ އަޅުގަނޑު ކޮޅުނބުގެ ޖަލަކަށްލުމުން ސަލާމަތްކޮށްދެއްވުމުން ދޭހަކޮށްދެއެވެ.

އިންޓަރނެޓްގެ ކޮންމެވެސް ސައިޓެއްގައި، ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެއްޗެހިކިޔާ މަލާމާތްކުރާލިއުމެއްގައި، އަޅުގަނޑަކީ "ވަގުވިޔަފާރިވެރިއެއް / ސްމަގްލަރއެއް" ކަމުގައި ލިޔެފައިވެއެވެ. އަޅުގަނޑުގެ މަޤާމުގެގޮތުން މިކަހަލަ ބައެއްނަންތައް ނުވަތަ ޢިބާރާތްތައް އަޅުގަނޑަށް ރައްދުވުމަކީ މާޙައިރާންވާކަމެއްނޫނެވެ. އެއީކަންކަން ނުވަތަ ޙާދިސާތައް ހިނގައިފައިވާގޮތުގެ ތަފްޞީލުތައް ބައެއްފަރާތްތަކަށް ދޭހަނުވާތީ ކަމުގައިވެދާނެއެވެ. އަޅުގަނޑު އެއްވެސް ޙާލަތެއްގައި ވަގުވިޔަފާރިކޮށްފައި ނުވަތަ ޚިޔާނާތްތެރިވެފައެއް ނޯންނާނެއެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު ކިރިޔާ ޖަލަށް ފޮނުވާނުލީ، އަޅުގަނޑުގެ ތެދުވެރި، ނަމަވެސް އެއިރުގެ ޅަ، ތަޖްރިބާމަދު ވިސްނުމުގެ ސަބަބުންނެވެ.

އެޙާދިސާގެ ތަފްޞީލު ލިއުމުގެކުރިން، - އޭގެ 35 އަހަރުފަހުންވެސް، އެޙާދިސާގެ ބިރުވެރިކަން އަޅުގަނޑުގެ ހިތުންފުހެވިގެންނުދާ - ދިވެހިރާއްޖެއާއި ލަންކާއާ ދެމެދުގައި، 1970 ގެއަހަރުތަކުގައި އޮތް ގުޅުމާއިމެދު ވިސްނާލަންޖެހެއެވެ. އަޅުގަނޑު ތަފާތުމަޝްރޫއުތަކުގެ ކަންތައްތަކުގައި މާލެއަށް އަންނަމުންދިޔަ ކަމުގައިވީނަމަވެސް، އަޅުގަނޑަކީ ކޮޅުނބުގައިހުންނަ ދިވެހިވިޔަފާރިއާބެހޭ ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވްކަމަށްވާތީ، ދިރިއުޅެމުންގެންދިޔައީ، ގޯލް ރޯޑް ގެ އަތިރިމަތީ ފަރާތުގައި، ބަނބަލަޕިޓިޔާގެ ފްރެންކްފަރޓް ޕްލޭސްގައެވެ.

1972 ވަނައަހަރުގެ މާރޗްމަހުގެތެރޭގައި، ރަނގަޅު ރޭވުމެއްގެދަށުން، ދިވެހިރާއްޖެއަށް ފުރަތަމަ ފަތުރުވެރިގްރޫޕް އަތުވެއްޖެއެވެ. މިކަންވެގެންދިޔައީ ވަރަށްޙައިރާން ކުރުވަނިވި، ޤަބޫލުކުރަންދަތި ތަރައްޤީގެ އަވަދިނެތް މަސައްކަތްތަކެއްގެ ފެށުމަކަށެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަށް ފަތުރުވެރިކަންއައުމާއި، އަދި އެއާއިވިދިގެންއައި ތަރައްޤީގެ މަރުޙަލާތަކަކީ އެނގި، ފެނިދެނިވެގެންވާ ކަންތައްތަކެކެވެ. އެންމެފުރަތަމައައި ގްރޫޕް ތިބީ މާލޭގެ އެކިގޭގޭގައެވެ. އަދި މާލެ ކައިރީގައިވާ ފަޅުރަށްރަށަށް ޒިޔާރަތްކޮށް ފީނައި މަޑަޖަހައިގެން މަސްވެރިކަންކުރުމުގެ (ސްޕިއަރފިޝިންގ) ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، ވިހަމަނާފުށިވަނީ ފަތުރުވެރިންތިބޭ ރަށަކަށް ތަރައްޤީކޮށް، އަދި "ކުރުނބާ ވިލެޖް"ގެ ނަމުން ނަންދެވިފައެވެ. މަޑަޖަހައިގެން މަސްހިފުން މިހާރުވަނީ މަނާކުރެވިފައެވެ.

މިރަށަކީ އިބްރާހީމް ރަޝީދު ވަރުވާއަށް ލިއުއްވާފައިވާ ރަށެކެވެ. އަދި މިރަށަކީ އެންމެފުރަތަމަ ތަރައްޤީކުރި ޓުއަރިސްޓް ރިސޯރޓެވެ. މިކަންކުރުމުގައި ޙިއްޞާދާރުންނަކީ، އަޙްމަދު ނަސީމާއި އަޅުގަނޑުގެކޮއްކޮ މުޙައްމަދު ޢުމަރު މަނިކާއި، އަދި ޖޯރޖް ކޯބިން ކިޔާ އިޓަލީމީހެކެވެ. އެރަށުގައިހުރީ ގާތްގަނޑަކަށް 20 ކޮޓަރި އާއި 40 އެނދެވެ. މިރަށަކީ ދިވެހި ޓުއަރިސްޓްރިސޯރޓްތަކުގެ ފެށުން ކަމުގައިވާ "ބޮޑު ހޮޓާ" ކުރުނބާ ދިވެހިރާއްޖެއެވެ.

ރައީސް ނާޞިރަށް ފަތުރުވެރިކަމުގެ މުހިންމުކަން ވަޤުތުން ވިސްނިވަޑައިގެން، ސަރުކާރުން މިވިޔަފާރީގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތުމަށް ބޭނުންފުޅުވިއެވެ. ޚުދުއެމަނިކުފާނުވެސް މިކަމުގައި ކްރެސެންޓް ޓޫރިސް އޭޖަންސީ (ސީ.ޓީ.އޭ.) ކިޔާ ކުންފުންޏެއްހައްދަވައިގެން މަސައްކަތްފެށްޓެވިއެވެ.

ފަތުރުވެރިކަމުގެ މަސައްކަތް ތަރައްޤީ ކުރުމަށްޓަކައި، އަޅުގަނޑުވެސްހިމެނޭ ކޮމިޓީއެއް ނާޞިރު އެކުލަވާލެއްވިއެވެ. މިކޮމިޓީގެ މެންޑޭޓްއަކީ، މި އާމަސައްކަތަށް، 600 އެނދުގެ މައްޗަށް އެކުލެވޭގޮތަށް ރަށްތަކެއް ތަރައްޤީކުރުމެވެ. މިގޮތުން ތަރައްޤީކުރުމަށް، ބަނޑޮސް، ފުރަނަފުށި، ފަރުކޮޅުފުށި، ބަރޮސް، ވިލިނގިލި، މީރުފެންފުށި، ވެލައްސަރު، މިރަށްތައް ހޮވުނެއެވެ.

ޢިމާރާތްކުރުމަށް ބޭނުންވާތަކެތި ގެނައުމަށްޓަކައި، ބޭރުފައިސާ ދިނީ އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ފަރާތުންނެވެ. ބޭނުންވާ ހުރިހާތަކެއްޗެއް ދިވެހިރާއްޖެއަށް ސިންގަޕޫރުން އެތެރެކުރީ، އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ބޯޓުފަހަރުގައެވެ. ބޭނުންވާތަކެތީގެ ލިސްޓެއް އަޅުގަނޑުގެއަތަށް ލިބުމުން، އަވަހަށްއެތަކެތިހޯދާފައި ފޮނުވުމަކީ އަޅުގަނޑުގެވާޖިބެކެވެ. މިހަރަށުގެ މަސައްކަތްތައް ތަފާތު އަމިއްލަ ކޮންޓްރެކްޓަރުން މެދުވެރިކޮށް ހިނގަމުންދިޔައެވެ.

ކޮޓަރިތައްހުރީ ވަރަށްސާދާކޮށެވެ. މިހާރުމިފެންނަ ބޮޑެތި ފަރުނީޗަރލައިގެން ފުރިހަމަކޮށް، އެއަރކޮންޑިޝަންކޮށް ހަދާފައެއްނޫނެވެ. އެކޮޓަރިތަކުގައިހުރީ، ސިމެންތިޖެހި ތަޅުމާއި، ސިމެންތިޓިނުގެ ފަންގިފިލާއާއި ދެބައިކުޅައެއްބައިގައި ތަށިމުށިޖަހާފައިހުރި ފާޚާނާއެވެ. ފެންވެރުމަށާއި އެއްޗެހިދޮވުމަށް ބޭނުންކުރަނީ ބިމުންނަގާ ލޮނު، ކިލަނބު ފެނެވެ. ބުއިމަށްޓަކައި ތާނގީއަށް ވާރޭފެންނަގައެވެ.

އަޅުގަނޑަށްޖެހުނީ މަސައްކަތް ފަށައިގަތުމުގެ ބާރަކަށްވާށެވެ. މަސައްކަތްތައް ކުރިއަށްގެންދިޔައީ އަމިއްލަފަރާތްތަކުންނެވެ. ނަމަވެސް ކޮޅުނބުގެ ވޯކަރޒް ޓުއަރޒްގެ އިމްޕެޓްއާއިއެކު އަޅުގަނޑު ޔޫރަޕަށް ދަތުރުކުރީމެވެ. އެއީމިކަމާމެދު ޓުއަރ އޮޕަރޭޓަރުންގެ ޝައުޤުވެރިކަން އިތުރުކުރާށެވެ. ފުރަތަމަކުރި މިދަތުރުގައި، އަޅުގަނޑުމެން ވަރަށްގިނަރަށްތަކަށް ދަތުރުކުރީމެވެ. އޭގެތެރޭގައި އިޓަލީ، ޖަރުމަނީ، ޑެންމާރކް، ސްވިޓްޒަރލޭންޑް، ސްވީޑަން އަދި އިނގިރޭސިވިލާތް ހިމެނުނެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ދަތުރުކުރީ ރޭލުގައެވެ. އަދި އަތުގައި ތިންސޫޓްކޭސް ފުރެންދެން، އަޅުގަނޑުމެން ފަށައިގަތް ހަރިސޯރޓްގެ އަގުތަކާއި އަދި އެހެންމައުލޫމާތުހުރި ލުއިފޮތް ގެންދިޔައީމެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއާއިބެހޭ އެއްޗެއް އެނގެނީ ވަރަށްމަދުބަޔަކަށެވެ. އަދި އަޅުގަނޑުމެންނާއި ބައްދަލުވި އޭޖަންޓުންގެ ތެރެއިން ފަސް އިންސައްތައެއްހާ ބަޔަކަށްވެސް ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އޮންނަތަނެއްކަންވެސް ނޭނގެއެވެ. ނަމަވެސް އަހަރުނިމުނުއިރު، ސްވީޑަން، ޑެންމާރކް އަދި އިޓަލީއިން ކޮންމެވެސްވަރަކަށް ފަތުރުވެރިން ޒިޔާރަތްކޮށްފައިވެއެވެ.

މިރަށްތަކުގެ ކުލިންނާއި އަދި ރިސޯރޓް ހިންގާފަރާތުން ޓުއަރިސްޓަކުހުންނަ ކޮންމެރެޔަކަށް ސަރުކާރަށް ދައްކަންޖެހޭކުލި ނުވަތަ އެނދުޓެކްސްގެ ޒަރީއާއިން ސަރުކާރަށް ކޮންމެވެސްވަރެއްގެ ސީދާއާމްދަނީއެއް ލިބެންފެށިއެވެ. ވަރަށްއަވަސް މުއްދަތެއްގެތެރޭގައި މަސްވެރިކަމުންލިބޭ އާމްދަނީއާއި އެއްވަރުވެ، އަދި ވަރަށްއަވަހަށް އެއަށްވުރެ އިތުރަށް މިޞިނާޢަތުން އާމްދަނީ ލިބެންފަށައިފިއެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ އެއްބަނޑުއެއްބަފާ ހުރިހާއަޚުން މަސައްކަތްކުރަމުން ގެންދިޔައީ، އަމިއްލަމަސައްކަތުގެ ދާއިރާގައެވެ. އަދިމިއެންމެންގެ ހުނަރުވެރިކަން އެއްކޮށްލައިގެން ޔުނިވަރސަލް އެންޓަރޕްރައިޒަސް އުފެއްދިއެވެ. މިއީމިހާރު، ކުރުނބާ ވިލެޖްވެސް ހިމެނޭގޮތަށް، ވަރަށްމަޤްބޫލު ގިނަރިސޯރޓްތަކެއް، ހިންގަމުންގެންދާ ކުންފުންޏެކެވެ. ނަމަވެސް އަޅުގަނޑަކީ އެކުންފުންޏާއި ޒާތީގުޅުމެއްއޮންނަ، އަދި ޓުއަރިޒަމާވެސްގުޅިފައިވާ މީހެއްނޫނެވެ.

ޓުއަރިޒަމްފެށުނުއިރު، ރަށުގެ ސިޔާސީމަސްރަޙަކީ މާމުހިންމުކަމެއްނޫނެވެ. މިދެންނެވީ މިއަދު ކިރިޔާލޮޅުމެއް އަރާއިރަށް ޚަބަރުފަތުރާ ވަޞީލަތްތަކުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަންތައްތަކަށް އަމާޒުކުރާ ސަމާލުކަމާ އަޅާބަލާއިރުގައެވެ. 1970 ގެއަހަރުތަކުގެތެރޭގައި، ބައެއް ދާޚިލީމަސްއަލަތަކާ ކުރިމަތިވީނަމަވެސް، އެއިންކަމަކުން ޓުއަރިޒަމްގެ ތަރައްޤީއަކަށް އެއްވެސް ހުރަހެއްނޭޅެއެވެ.

ރައީސް ނާޞިރު އާލާސްކަންފުޅާވެ، ޤައުމުހިންގުމުގެ ކަންތައްތައް ދުވަހުންދުވަހަށް ކުރެއްވުމަށް ކޮންމެވެސްވަރަކަށް ދަތިފުޅުވާންފަށައިފިއެވެ. އަދި ވަޒީރުލްއަޢުޒަމެއް އިސްކުރުމަށް ޤާނޫންއަސާސީ އިޞްލާޙުކުރެއްވުމަށް ރައްޔިތުންގެ މަޖްލީހަށްހުށަހެޅުއްވިއެވެ. މިކަން ނިންމުންއޮތީ ރައްޔިތުންގެމަޖްލިސްގެ ތަޅުމުގައެވެ.

ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްގެ މަޤާމަށް ހޮވުނީ އަޙްމަދު ޒަކީއެވެ. ސަރުކާރުގެ ދުވަހުންދުވަހަށް ހިންގުމުގެ މަސައްކަތްޕުޅާ ޒަކީ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތް ކަމުގައިވީނަމަވެސް، ހުރިހާކަމެއް ހިނގަނީ ނާޞިރުގެދަށުންނެވެ. އެދުވަސްވަރު، ސިޔާސީކަންތައްތަކާއި ދައުލަތްހިންގުމުގެކަންތައްތަކަށް ޝައުޤުވެރިކަންހުރިފަރާތްތަކަށް، ރާއްޖޭގެމާޙައުލުގައި ބަނަކަމާއި ކަންބޮޑުވުން އެކުލެވިފައިއޮތެވެ.

މައުމޫނު ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމްވެސް، 1973 ވަނައަހަރު ބަންދުކުރެވި، ހަތަރުއަހަރުގެ މުއްދަތަކައް އަރުވާލެވުނެވެ. ނަމަވެސް، 1973 ވަނައަހަރު، އާދައުރަކަށް ރައީސްކަމުގެމަޤާމަށް ނާޞިރު ހޮވިވަޑައިގަތުމާއިގުޅިގެން ދެއްވިޢަފޫޢާއްމެއްގައި، 1973 ވަނައަހަރުގެ ނޮވެމްބަރުމަހު މައުމޫން ދޫކޮށްލެއްވުމާއެކު، ވަރަށްއަވަސް މުއްދަތެއްގެތެރޭގައި އެމަނިކުފާނަށް ޓެލެކޮމިއުނިކޭޝަންސް ޑިޕާރޓްމަންޓްގެ ވަކީލުގެމަޤާމު ލިބިވަޑައިގަތެވެ.

13 ވަނަ ބާބު

ތަންބަދަލުވުން، 1973އިން 1975އަށް

1970 ވަނައަހަރު ކޮޅުނބުގެ މަސްރަޙް މާރަނގަޅެއްނޫނެވެ. އެކަމުގެހެއްކަކީ ސްރީލަންކާގެސަރުކާރުގެ ފަރާތުން ގެންނަމުން ގެންދިޔަ ސޯޝަލިސްޓް ސިޔާސަތުތަކެވެ. މީގެސަބަބުން އަސަރުކުރީ ހަމައެކަނި ސްރީލަންކާގެ މީހުނަކަށްނޫނެވެ. ދިވެހީންނަށްވެސް އަސަރުކުރަމުންދިޔައެވެ. ("ސްރީލަންކާ" މިއީ 1972 ގެފަހުން ސިލޯނަށް ކިޔާނަމެވެ.) ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން، އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ކަންތައްތައްހިންގަވާޤައުމު ބަދަލުކުރެއްވުމާއި، އަދި ވިޔަފާރީގެޙަރަކާތްތައް ހިންގަވާނެތަނަކާމެދު ވިސްނާވަޑައިގަންނަވަން ފަށްޓަވައިފިއެވެ.

އަޅުގަނޑާބެހޭކަމެއް ހިނގީވެސް މިދުވަސްވަރުއެވެ. އަދިމިކަމަކީ އަޅުގަނޑުމެންނާއި ސިލޯނުގެސަރުކާރާއިދެމެދު އޮތްގުޅުމަށް އަންނަމުންދިޔަ ދަތިބަދަލުތައް ފާހަގަވެގެންދިޔަކަމެކެވެ.

އަޅުގަނޑު 1961 ވަނައަހަރުންފެށިގެން އުޅެނީ ކޮޅުނބުގައެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު އަދާކުރާ ވަޒީފާގެސަބަބުން ވަރަށްގިނަގިނައިން ދިވެހިރާއްޖެއާއި އިންޑިޔާއާއި ދުރުއިރުމައްޗަށް ދަތުރުކުރަންޖެހެއެވެ. އެދުވަސްވަރަކީ ސްރީލަންކާގައި އުޅޭމީހުންނަށް ކްރެޑިޓްކާޑު ލިބޭޒަމާނެއްނޫނެވެ. އެހެންކަމަށްވުމާއެކު، ދަތުރުތަކުގައި ގިނައަދަދެއްގެ ނަގުދުފައިސާ ގެންގުޅުމަކީ އަޅުގަނޑުގެ އާދައެކެވެ. ބޭރުދަތުރުތަކުގެ ޚަރަދުތަކަށް ގާތްގަނޑަކަށް 5،000 އާއި 8،000 އާއި ދެމެދުގެ އަދަދެއްގެ އެމެރިކާ ޑޮލަރު އަތުގައިހުންނާނެއެވެ.

ޓުއަރިޒަމް ދިވެހިރާއްޖެއަށްއައުމާއި، އެމް.އެސް.އެލް.ގެ މަސައްކަތް ފުޅާވެގެންދިއުމާއި، އަދި 1973 ވަނައަހަރު ރައީސްކަމުގެމަޤާމަށް ނާޞިރު އިންތިޚާބުވެވަޑައިގަތުމާއި، މިކަންކަމާގުޅިގެން ތަކުރާރުކޮށް އެއްތަނުން އަނެއްތަނަށް އަޅުގަނޑު ދަތުރުކުރަމުން ގެންދިޔައީމެވެ. އަދި، ސަރުކާރަށް ހޯދަންޖެހޭ ތަފާތުތަކެތިގަނެ، ޢާންމުވިޔަފާރީގެ ކަންތައްތައްވެސް ހިންގަމުން ގެންދިއައިމެވެ.

1974 ވަނައަހަރުގެތެރޭގައި ކުރި އެއްދަތުރެއްގައި، މާލެއިން ކޮޅުނބަށް ދަތުރުކުރިއިރު، އަޅުގަނޑުގެއަތުގައި ގާތްގަނޑަކަށް 7،000 އެމެރިކާ ޑޮލަރުގެ ނަގުދުފައިސާ ހުއްޓެވެ. އަޅުގަނޑުގެއަތުގައިއޮތީ ޑިޕްލޮމެޓިކް ޕާސްޕޯރޓެކެވެ. ނަމަވެސް، އެދުވަސްވަރު ކޮންމެމީހަކުވެސް އެތައްފޯމުތަކެއް އެއަރޕޯރޓްގައި ފުރަންޖެހެއެވެ. އެއީ އެމީހެއްގެއަތުގައި ކޮޅުނބަށްގެންނަ ބޭރުފައިސާ ކަސްޓަމަށް ޑިކްލެއަރކުރާށެވެ. އަޅުގަނޑަކީ މިކަމުން އިސްތިސްނާވެފައިވާމީހެއްނޫނެވެ.

އަޅުގަނޑު ވަރަށްފަސޭހަކަމާއެކު ކަސްޓަމުން ނުކުމެގެންގޮސް ކޮޅުނބަށް ކާރުގައި ދުއްވާފައިދަނިކޮށް ބިރުވެރިކަމާއިއެކު، އަޅުގަނޑުގެ ހިތަށްއެރީ، މިއާދެވެނީ ކަސްޓަމަށް ފައިސާ ޑިކްލެއަރ ނުކޮށްކަމެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑު އަތުގައިއޮތް 7،000 އެމެރިކާ ޑޮލަރެވެ. މިކަން އަޅުގަނޑުގެ ހަނދާނުން ކައްސާލީއެވެ. އެއީ ޢާންމުކޮށް ކުއްލިޚަރަދަށް އަތުގައިހުންނަ ނަގުދުފައިސާއެވެ.

އެދުވަސްވަރުގެ އެނުރައްކާތެރި މާޙައުލުގައި ކަސްޓަމަށް ޑިކްލެއަރނުކޮށް ފައިސާގެންގުޅުމަކީ ވަރަށްބޮޑުކުށެކެވެ. އަޅުގަނޑަށް ވިސްނާލުމަކާއިނުލައި، މިކުރެވުނު ކުށުގެސަބަބުން ވަރަށްކަންބޮޑުވެ، އަދި ވަޤުތުން މިކަން ރިޕޯރޓްކުރުމަށް އަޒުމްކަނޑައެޅީމެވެ.

އަޅުގަނޑާއެކު އެވަޤުތުއިނީ، އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވް ޖޯސޮފް ވީރަކޮޑިއެވެ. ވަޒީފާގެގޮތުން، ކޮޅުނބުގެ ކަސްޓަމްގެ މުވައްޒަފުން އޭނާ ވަރަށްރަނގަޅަށްދަނެއެވެ. ކާރު އަނބުރާލުމަށްފަހު ސީދާއެއަރޕޯރޓަށްދިއުމަށް އަޅުގަނޑުއެންގީމެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ކަސްޓަމް އޮފީހަށްގޮސް، ވެގެންއުޅޭގޮތް ކިޔައިދިނީމެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ބަޔާނެއް ދިނުމަށް އެމީހުން އެދުނެވެ.

އަޅުގަނޑުގާތުގައި އެމީހުންބުނީ މިކަމާއިމެދު އެމީހުނަށް ކުރެވޭނެކަމެއްނެތްކަމަށާއި، ގޮތެއްނިންމޭނީ ހަމައެކަނި ޗީފް ކަސްޓަމް ކަލެކްޓަރ (ބެގެޖް އޮފިސް) އަށެވެ. އަޅުގަނޑު ގާތުގައިދެންބުނީ، ގަވަރނަރ ޖެނެރަލްގެގެކޮޅުގެ ކުރިމަތީގައިހުރި ކަސްޓަމްގެ މައިއޮފީހަށް ދިއުމަށެވެ.

ޖެހިގެންއައިދުވަހު ވީރަކޮޑިއާއި އަޖްވަދު ހާޝިމް އަޅުގަނޑާއެކުގައި ކަސްޓަމްގެ މައިއޮފީހަށްދިޔައެވެ. ކަސްޓަމްގެ ޗީފް އަޅުގަނޑާއި ބައްދަލުކޮށް ސުވާލުކުރިއެވެ. އަޅުގަނޑު ފުރިހަމައަށް ޖަވާބުދިނީމެވެ. ކަންތައްހިނގިގޮތުގެ ފުރިހަމަ ތަފްޞީލުދީ އަދި އަޅުގަނޑު ހަނދާންވިހިސާބުން އެފައިސާ ޑިކްލެއަރކުރުމަށް އެނބުރި އެއަރޕޯރޓަށްއައި ހިސާބަށެވެ.

އަޅުގަނޑު ވަގަށްފައިސާ އެތެރެކުރުމުގެ ތުހުމަތުކޮށް، އެއޮފިސަރ އޭނާގެ ރިޕޯޓް ތައްޔާރުކުރިއެވެ. އެދުވަސްވަރު، ފީލިކްސް ޑަޔަސް ބަންޑާރަނާޔަކަގެދަށުގައި ބޭރުފައިސާ ވަގަށްއެތެރެކުރުމުގެ މައްސަލަތައްބަލާ ސީ.އައި.ޑީ.ގެ ޚާއްޞަ ޔުނިޓެއް އުފައްދާފައިއޮތެވެ. ބޭރުފައިސާގެންގުޅުންއޮތީ މަނާކޮށްފައެވެ. އަދި އެދުވަސްވަރުގެ ލަންކާގެ މިނވަންކަންކުޑަ މާޙައުލުގައި، މިގޮތުން ފައިސާ ގެންގުޅުމަކީ އިންތިހާ ދަރަޖައިގެ ހުތުރުކަމެކެވެ.

ސީ.އައި.ޑީ.ގެ މިޔުނިޓަކީ ވަރަށްބިރުވެރި އަދި "ހަތަރުވަނަ ފަންގިފިލާގެ އަނިޔާކުރާ ޔުނިޓް" ގެނަމުން މަޝްހޫރުވެފައިވާތަނެކެވެ. އެހެންކިޔަނީ މިޔުނިޓުން ތަޙްޤީޤްތައް ހިންގާގޮތުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްފައެވެ.

ކަސްޓަމް އޮފިސަރ، ސީ.އައި.ޑީ.އޮފިސަރަށް ގޮވާލުމަށްފަހު، "މަނިކަކީ މިހާރު ކަލޭގެމީހެއް" ކަމަށްބުނެ، އޭނާގެ ރިޕޯޓް ހަވާލުކުރުން ވެގެންދިޔައީ އަޅުގަނޑު ސިއްސައިގެންދިޔަ ކަމަކަށެވެ.

އޭނާއާއިއެކުގައި އަޅުގަނޑު އައުމަށް ސީ.އައި.ޑީ.އޮފިސަރ އެންގިއެވެ. ވަކާލާތުކުރުމުގައި ޙަރަކާތްތެރިވާ ޤާނޫނީވަކީލެއްކަމުގައިވާ ހާޝިމް އަޅުގަނޑާއި ވާހަކަދައްކަން ބޭނުންކަމަށް ބުންޏެވެ. ޖަވާބަކީ " އޭނާ މިހާރުއެހެރީ އަހަރުމެންގެ ބެލުމުގެދަށުގައި ކަމަށްވާތީ، އޭނާއާއި ސީދާވާހަކައެއް ނުދެއްކޭނެ، އަދި ވާހަކަދެއްކޭނީ އަހަރުމެން މެދުވެރިކޮށް" ކަމަށެވެ.

އަޅުގަނޑު ދެންގެންދިޔައީ ސީ.އައި.ޑީ.އޮފީހަށެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު ބަލާ، ފާސްކޮށް އަޅުގަނޑުގެ ހުރިހާލިޔެކިއުމެއް، ޕާސްޕޯރޓާއިއެކު އަތުލުމަށްފަހު، ދެންގެންދިޔައީ ފްރެންކްފަރޓް ޕްލޭސްގައިހުރި އަޅުގަނޑުގެގެއަށެވެ. އެގޭގެ ހުރިހާކޮޓރިތައް ބަލައިފާސްކުރިއެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ކޮޓަރިއަށްވަދެ އަލަމާރިތައް ހުޅުވާބެލިއެވެ. އަޅުގަނޑާއި އަޅުގަނޑުގެ އަންހެނުންގެ ލިޔެކިޔުންތައްއަތުލިއެވެ. މިލިޔެކިޔުންތަކަކީ ދިވެހިބަހުންހުރި އަމިއްލަ ސިޓީފަދަތަކެއްޗެވެ.

އަޅުގަނޑުގެމަންމަ އެދުވަސްވަރު އިންނެވީ ކޮޅުނބުގައެވެ. އަދި ހިނގަމުންމިދިޔަ ކަންތައްތަކާއިމެދު އިންނެވީ ވަރަށްފިކުރުބޮޑުވެފައެވެ. ޚާއްޞަކޮށް، ވެގެންމިއުޅޭގޮތެއް އަޅުގަނޑުމެން އެކަކަށްވެސް ނޭނގޭތީއެވެ. އަޅުގަނޑު ދެންގެންދިޔައީ އެމް.އެން.ޓީ.ސީ.ގެ އޮފީހަށެވެ. އަދި އެތާނގެ ހުރިހާއަލަމާރިތަކާއި ވަތްގަނޑުތައް ބަލައިފާސްކުރިއެވެ.

މިއަދުގެ ސްރީލަންކާގައިމިއޮތް ތަންކޮޅެއް މިނިވަން މާޙައުލުގައި، އަޅުގަނޑުމިދެންނެވިފަދަކަމެއް ހިނގާފާނެކަމަށް ޤަބޫލުކުރުމަކީ ދަތިކަމަކަށްވާނެވެ. ސްރީލަންކާ އޭރުއޮތީ މިސިޒް ސިރިމާވޯ ބަންޑާރަނާޔަކަގެ ބާރުގެދަށުގައެވެ. ހިނގަމުންދިޔައީ، ކޮމިއުނިސްޓް ފަލްސަފާއަކާއި އެއްކަހަލަގޮތަކަށެވެ. ބޭރުފައިސާއާއިބެހޭ ވަރަށްހަރުކަށި ގާނޫނުތައް ހަދާފައިހުއްޓެވެ. ބޭރުގެމުދާ އެތެރެކުރުންވެސްވަނީ މަނާކޮށްފައެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ މައްސަލަޖެހުނުދުވަހުގެ މެންދުރުފަހު، ރައީސް ނާޞިރު ކޮޅުނބަށްވަޑައިގަތެވެ. އަދި ދިވެހިއެމްބެސެޑަރ ޙުސައިން ޢަލީ ދީދީ އަޅުގަނޑުގެ މަސްއަލަ ނާޞިރުގެ އަރިހުގައި ވިދާޅުވިއެވެ. އެންމެ ފުރަތަމަވެސް ނާޞިރު ގަވަރނަރ ޖެނެރަލް ވިލިއަމް ގޯޕައްލާވައާ ގުޅުއްވައި، އަޅުގަނޑު ދޫކުރުމަށް އެދިވަޑައިގަތެވެ. ނާޞިރު އަރިހުގައި ވަރަށްއަވަސްދަތުރުފުޅެއްގައި އަޅުގަނޑުއޮތީ ސިންގަޕޫރަށްދާން ހަމަޖެހިފައެވެ.

ގަވަރނަރ ޖެނެރަލް ގޯޕައްލާވަ، ބޮޑުވަޒީރު ބަންޑާރަނާޔަކައާއިގުޅުއްވައި، އަދިއެއަށްފަހު ފީލިކްސް ޑަޔަސް ބަންޑާރަނާޔަކައާއިވެސް ގުޅުއްވިއެވެ. ނަތީޖާއަކަށްވީ، ސީ.އައި.ޑީ.ގެ މުވައްޒަފުން އަޅުގަނޑުގެ އޮފީސް ބަލައިފާސްކުރަމުން ގެންދަނިކޮށް، އައީ އެމީހުންގެ ވެރިމީހާގެ ފޯނުކޯލެކެވެ. އަދި އެއްފަރާތުން ދެއްކިވާހަކަ އަޅުގަނޑަށްއިވުނެވެ. އެމީހުން ރިޕޯރޓްކުރީ، "ގެއިންނާއި އޮފީހުން އެއްވެސްއެއްޗެއް ނުފެނުނެވެ." އަޅުގަނޑު ދެންގެންދިޔައީ ހަތަރުވަނަ ފަންގިފިލާގައި ހުންނަ ސީ.އައި.ޑީ.ގެ، ބިރުވެރިކަމަށްމަޝްހޫރު އޮފީހަށެވެ. ސީ.އައި.ޑީ.ގެ އޮފިސަރެއް އަޅުގަނޑުގެގާތުގައިބުނީ އަޅުގަނޑު ވީއްލުމަށް އަމުރުއަތުވެއްޖެކަމަށެވެ. އޭނާ އަޅުގަނޑުއަތުން އަތުލިތަކެތީގެ ތަފްޞީލީލިއުމެއް ތައްޔާރުކޮށް، އަދި 7،000 ޑޮލަރުވެސް އެލިސްޓްގައި ހިމެނިއެވެ. އަދި، އަޅުގަނޑާއި އިތުރު ސުވާލުކުރުމަށްޓަކައި، ސިންގަޕޫރުން އެނބުރިއައިސް ޙާޒިރުވުމަށް އެންގިއެވެ.

އަޅުގަނޑު އެދެލިއުމުގައި ސޮއިކުރީމެވެ. އަދި ހުރިހާތަކެތި އެއޮފިސަރުގެއަތުގައި ބެހެއްޓީމެވެ. އަދި އޮފިސަރު ގާތުގައި ބުނީމެވެ. "ސްރީލަންކާގެ މަސްއަލައަކީ އެކަކަށްވެސް އިތުބާރުނުކުރެމެވެ. އަހަރެން މިޤައުމަކަށް 7،000 އެމެރިކާ ޑޮލަރު ވަގަށްއެތެރެކުރާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ. އަހަރެން ލަންޑަނަށް ފޯނެއްކޮށްލުމުން، ހަމަވަޤުތުން 250،000 އިނގިރޭސި ޕައުންޑް މިތަނަށް ގެނެވިދާނެވެ."

ދެން އަޅުގަނޑުދިޔައީ ދިވެހިސަފީރުއޮފީހަށެވެ. އެތާނގައި އަޅުގަނޑާ ބައްދަލުކުރައްވަން ނާޞިރު ހުންނެވިއެވެ. އަޅުގަނޑަށް އެމަނިކުފާނު ފެނުމުންނާއި، އަދި ކޮށްދެއްވިކަންތައް ވިސްނުމުން، ނުރޮވުނީކިރިޔާއެވެ. އެމަނިކުފާނު އަޅުގަނޑުގެ ގާތުގައިވިދާޅުވީ، އަނެއްދުވަހުގެ ސްވިސް އެއަރ ފްލައިޓުން ސިންގަޕޫރަށް އެމަނިކުފާނުގެއަރިހުގައި ފުރުމަށެވެ. އެމަނިކުފާނު ވަރަށްފުންވިސްނުންފުޅެއްގައި ހުންނެވިކަމަށް އަޅުގަނޑަށްދޭހަވިއެވެ. ހިނގައިދިޔަ ކަންތަކާދޭތެރޭ އެއްވެސްއެއްޗެއް ވިދާޅެއްނުވެއެވެ.

ރައީސް ނާޞިރު ސިންގަޕޫރަށް ޞިއްޙީފަރުވާއަކަށް ފުރައިވަޑައިގަތުމަށްވަނީ ހަމަޖެހިފައެވެ. އެމަނިކުފާނު ހުންނެވީ ހަޔަޓް ހޮޓެލްގައެވެ. އަޅުގަނޑާއި އެމަނިކުފާނުގެ އަމިއްލަފުޅު މުވައްޒަފުންވެސްތިބީ މިހޮޓަލުގައެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ކޮޓަރިތަކަށް ޗެކްއިންކޮށް ހަމަޖެލިތަނާ، ނާޞިރުގެ ސެކްރެޓަރީ އިލްޔާސް އިބްރާހީމް އަޅުގަނޑާއި ކޮޓަރީފޯނުން ގުޅުއްވާފައި ބުނުއްވީ، ނާޞިރު އަޅުގަނޑާއި ބައްދަލުކުރައްވަން ބޭނުންފުޅުވާކަމަށާއި އަޅުގަނޑުގެ ޕާސްޕޯރޓް ހިފައިގެންއައުމަށެވެ.

އަޅުގަނޑު އެމަނިކުފާނުގެ ސުއީޓަށް ހަމަވަޤުތުން ދިޔައިމެވެ. އެމަނިކުފާނު އަޅުގަނޑުކުރެން އެއްސެވީ، "މީ ކޮންއެއްޗެއްކަން އެނގޭތަ؟" ޖަވާބުގައި އަޅުގަނޑު ދެންނެވީ " ތީ އަޅުގަނޑުގެ ޕާސްޕޯރޓް" އެވެ. އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވީ "ނޫނޭ! މީ ޑިޕްލޮމެޓިކް ޕާސްޕޯރޓެއް. ޑިޕްލޮމެޓެއްގެގޮތުގައި ސްރީލަންކާއަށްވަނުމުގެ ހުއްދަދިނުމަށްފަހު، ސްރީލަންކާގެ ކަސްޓަމްސްއަކަށްވެސް، އަދި ސީ.އައި.ޑީ.އަކަށްވެސް ކަލޭގެގައަކު އަތެއްނުލެވޭނެ. ޕާސްޕޯރޓްގައި ޖަހާފައިވާ ވިސާގައިވެސް މިއޮތީ އެހެން."

އެމަނިކުފާނު ދެންވިދާޅުވި ބަސްފުޅުން، އަޅުގަނޑާއި ދޭތެރޭގައި އެމަނިކުފާނުގެ އޮތް ޔަޤީންކަމާއި އިތުބާރު އަޅުގަނޑަށް ވިސްނުނެވެ. "ސްރީލަންކާގެ ކަމާބެހޭ ފަރާތްތަކަކާއި ކަލޭ ޙަވާލެއްނުކުރާނަން".

އަޅުގަނޑަށްވީ އެންމެރަނގަޅަކަށް، އެމަނިކުފާނުގެއަރިހުގައި ލަންކާގެ ކަމާބެހޭފަރާތްތައް ހިތްހަމަނުޖެހޭގޮތަށް ކަންތައްތައްކުރުން ރަނގަޅުނުވާނެކަމަށް ދެންނެވީމެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ދިރިތިބުން ބިނާވެފައިވަނީ ސްރީލަންކާގެ މައްޗަށާއި އަދި އަޅުގަނޑުމެންގެ ވިޔަފާރިވެސްއޮތީ އެނތާގައިކަމުންނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ މަސްގަންނަނީ އެމީހުންނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް ބޭނުންވާ ކާބޯތަކެއްޗާއި އަދި އެނޫން އަސާސީކަންތައްތަކަށް ބޭނުންވާ އެހެނިހެންމުދާވެސްހޯދަނީ، ދެސަރުކާރުގެ ދެމެދުގައިއޮންނަ، އަޅުގަނޑުމެންގެ މަސްކިރުވާފައި އޭގެއަގަށް އެމީހުންމުދާދޫކުރާ، ޒާތެއްގެ ބާޓަރނިޒާމެއްގެ މައްޗަށެވެ.

ޖަވާބުގައި ރައީސް ނާޞިރު ވިދާޅުވީ، "ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ކިތަންމެކުޑަ އަދި ނިކަމެތިޤައުމެއް ކަމުގައިވީ ނަމަވެސް، އަހަރެމެންނަކީ އަމިއްލަ މިނިވަންކަމާއި އިސްތިޤްލާލެއް އޮތްޤައުމެކެވެ. އަދި އަހަރެމެންގެ އެއްވެސް ރައްޔިތަކަށް މިގޮތަށް ކަންކަން ކުރުމަކީ އަހަރެން ޤަބޫލުކުރާނެ ކަމެއްނޫނެވެ. އަހަރެމެންގެ ޤައުމީ ޙައިސިއްޔަތާއި ދަރަޖަ އަހަރުމެން ހިފަހައްޓަން ޖެހޭނެ". މިހެންނެވެ.

އެއަށްފަހު، އެމަނިކުފާނުގެ ސެކްރެޓަރީގެގާތުގައި ވިދާޅުވީ، ދެމިނިސްޓަރުން ކަމުގައިވާ އަޙްމަދު ޙިލްމީއާއި ޢަބްދުއްސައްތާރު މޫސާ ދީދީ، ކުރީގައި ސްރީލަންކާގައި އަދި އ.ދ./އެމެރިކާގައި އެމްބެސެޑަރކަން ކުރައްވާފައިވާ ދެބޭފުޅުން ސިންގަޕޫރަށް ވަޑައިގަތުމަށް ރައީސް އޮފީހުން ހަމަޖެއްސުމަށެވެ. ޙިލްމީއަކީ ވަރަށްހަރުކަށިކޮށް ވާހަކަދައްކަވާ އަދި އަވަހަށް ކަންތައްތައް ނިންމަވާބޭފުޅެކެވެ. ޢަބްދުއްސައްތާރަކީ ވަރަށް މަޑުމައިތިރި، ޑިޕްލޮމެޓެއްގައި ހުންނަނަޖެހޭ ސިފަތައްހުރި ބޭފުޅެކެވެ.

ޖެހިގެންއައިދުވަހު ހަވީރު، ދެމިނިސްޓަރުންމެ ސިންގަޕޫރަށް ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. ތިއްބެވީ ހަޔަޓް ހޮޓެލްގައެވެ. އެ ދެބޭފުޅުންނާއި، އިލްޔާސްއާއި، އަޅުގަނޑު އެމަނިކުފާނުގެ ސުއީޓަށް އައުމަށް ރައީސް އެންގެވިއެވެ. އަޅުގަނޑަށް ކޮޅުނބުގައި ކުރިމަތިވެގެން އުޅޭ މަސްއަލަ އޮޅުންފިލުއްވައިދެއްވައި އަޅުގަނޑުގެ ޕާސްޕޯޓް ދެއްކެވިއެވެ. އެއަށްފަހު ވިދާޅުވީ ތިމަން މަނިކުފާނު ދިވެހިސަފީރު މެދުވެރިކުރައްވައި ގަވަރނަރ ޖެނެރަލް އަށް، "އަހަރެން، ޢަލިމަނިކު ކޮޅުނބަށް އަނބުރާ ފޮނުވާނަން" ކަމުގެ ޔަޤީންކަން ދެއްވާފައިވާނޭ ކަމަށެވެ.

އެމަނިކުފާނު އިތުރަށްވިދާޅުވީ، ކަންހިނގިގޮތް އެމަނިކުފާނުގެ އަރިހުގައި އަޅުގަނޑު ދަންނަވާފައިވުމާއި، އަދި ޕާސްޕޯޓް ބެއްލެވުމަށްފަހު، ކަސްޓަމަކަށް ނުވަތަ ސީ.އައި.ޑީ.އަކަށްވެސް އަޅުގަނޑު ހައްޔަރުކޮށް، ހިފަހައްޓައި ނުހެދޭނެ ކަމަށެވެ. "އޭނާއަކީ ސްރިލަންކާއަށް ޑިޕލޮމެޓެއްގެ ގޮތުގައި ވަންނަން ހުއްދަދެވިފައިވާ މީހެއް، އަދި އޭނާގެ ވިސާގައި އެހެން ލިޔެފައި ވެސް އެބައޮތް". އަދި މީގެއިތުރުން ވިދާޅުވީ "އެހެން ކަމުން، ޢަލިމަނިކު އެމީހުންނާއި ޙަވާލުނުކުރުމަށް އަހަރެން ނިންމައިފިން" މިހެންނެވެ.

އެއަށްފަހު އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވީ، ދެވަޒީރުން ކޮޅުނބަށްވަޑައިގެން ބޮޑުވަޒީރާއި ބައްދަލުކުރައްވައި، މިމެސެޖް މިހެންދެއްވުމަށެވެ. އަދި އިތުރަށްވިދާޅުވީ، "ސްރީލަންކާގެފަރާތުން މިކަމަށް އެއްބަސްނުވެއްޖެނަމަ، އަހަރެން މިހުރީ ސްރީލަންކާއާއި ހުރިހާގުޅުމެއް ކަނޑާލުމަށް ތައްޔާރަށް" ކަމުގައެވެ.

އެމަނިކުފާނުގެ މިނިންމެވުމަށް ދެވަޒީރުންވެސް އެއްބަސްވެވަޑައިގަތެވެ. އަޅުގަނޑު ނާޞިރު އަރިހުގައި ދަންނަވާފައިވާގޮތަށް، ކަންހިނގިގޮތް މިދެބޭފުޅުންގެ އަރިހުގައިވެސް ދެންނެވީމެވެ. އަދި ސްރީލަންކާއާއި ރާއްޖެއާ ދެމެދުގެ ގުޅުމާބެހޭގޮތުން ރައީސަށް ދެންނެވި ވާހަކަތައް ދެންނެވުމުންވެސް، އެބޭފުޅުން ރައީސްގެ ނިންމެވުމަށް ތާއީދުކުރެއްވިއެވެ.

ޖެހިގެންއައިދުވަހު ދެވަޒީރުން ކޮޅުނބަށް ފުރާވަޑައިގަތެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސް އޮފީހުން، ބޮޑުވަޒީރު ބަންޑާރަނާޔަކައާއި އެޕޮއިންޓްމަންޓެއް ހަމަޖެއްސެވިއެވެ. ސްރީލަންކާގެ ޚާރިޖީ ވުޒާރާގެ ޕަރމަނެންޓް ސެކްރެޓަރީ އެން.ކިޔޫ.ޑައަސް ވެސް އެ ބައްދަލުވުމުގައި ބައިވެރިވިއެވެ. ދެވަޒީރުބޭފުޅުން ބޮޑުވަޒީރާއި ބައްދަލުކުރައްވައި މިމަސްއަލައިގައި ނާޞިރުގެ ނިންމެވުންދެންނެވިއެވެ.

އަޅުގަނޑު ސްރީލަންކާއަށްނުދިއުމަށް ނާޞިރުއެންގެވިއެވެ. މިކަމުގެސަބަބުން، އަޅުގަނޑު ދިވެހިރާއްޖެއިން ބޭރަށް ފުރަންޖެހިއްޖެނަމަ، އެންމެ ފުރަތަމަޖެހެނީ ދެއިންޖީނުލީ ޕައިޕަރ މަތިންދާބޯޓެއްގައި އައްޑުއަތޮޅު ގަމަށްގޮސް، ގަމުން ސިންގަޕޫރަށް އާރ.އޭ.އެފް.ބޯޓެއްގައިދާށެވެ. އަޅުގަނޑުގެ މަސައްކަތްހިންގާތަން ކަމުގައިވާ ކޮޅުނބަށް އަޅުގަނޑަށް އެނބުރިއާދެވުނީ ހައެއްކަމަސްދުވަސް ފަހުންނެވެ.

މިދުވަސްވަރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްއަކަށްހުންނެވީ އަހްމަދު ޒަކީއެވެ. އެމަނިކުފާނު ކޮޅުނބުގައި ހުންނަވައިގެން، ދިވެހި ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވްކަން އެތައްއަހަރެއްވަންދެން ކުރައްވާފައިވާކަމަށްވާތީ، ސްރީލަންކާގެ ވަރަށްގިނަ ވަޒީރުންނާއި އެމަނިކުފާނު ވަރަށްރައްޓެހިފުޅެވެ. އަޅުގަނޑަށް އެނގިފައިވާގޮތުން މިމަސްއަލަ ޙައްލުކުރެއްވުމަށްޓަކައި އެން.ކިޔޫ.ޑަޔަސް، ޒަކީގެއަރިހަށް ޒިޔާރަތްކުރެއްވިއެވެ. އިއްތިފާޤުން ބޮޑުވަޒީރު ބަންޑާރަނާޔަކައާއި އޭނާގެ ޚާރިޖީވަޒީރާއި އަދި ޑަޔަސް، ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް ޒަކީގެ މެހެމާނުންގެގޮތުގައި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ޒިޔާރަތްކުރެއްވިއެވެ. އެބޭފުޅުންގެ ޝަރަފުގައިއޮތް ރިސެޕްޝަނަކަށް ދިއުމަށް އަޅުގަނޑަށްއެންގިއެވެ.

ބަންޑާރަނާޔަކައާއި ޑަޔަސް އަޅުގަނޑާ ވާހަކަދެއްކެވިއެވެ. އަދި އެޙާދިސާގެމަތިން ހަނދާންނައްތާލުމަށް ވިދާޅުވިއެވެ. "އިޙްތިރާމާއެކު ސްރީލަންކާއަށް ޒިޔާރަތްކޮށް، އައިސް ގޮސް އުޅުމުގެ ފުރިހަމަމިނިވަންކަން ކަލެއަށް ލިބިގެންވޭ" ކަމަށް ވިދާޅުވިއެވެ.

މިދުވަސްވަރު އަޅުގަނޑުމެން މަސައްކަތްކުރަމުންދިޔައީ އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ހިންގުމުގެ މަޒުކަޒު ސިލޯނުން ބަދަލުކުރުމަށެވެ. މިއީ އެތައްކަމެއްގެނަތީޖާއެވެ. އެތަނުންއެއްކަމަކީ ސްރީލަންކާގައި، 1973/1974 ގައި އެމީހުންގެސަރުކާރުގެފަރާތުން ބޯޓުދަތުރުކުރާކުންފުންޏެއް ރަޖިސްޓަރީކުރުމެވެ. އަދި ފްރެއިޓް ބިއުރޯ ކިޔާތަނެއްވެސް އުފެއްދިއެވެ. މިގޮތުން ސްރީލަންކާއަށް މުދާއެތެރެކުރުމާއި، އަދި ބޭރުކުރުމުގެ ހުރިހާކަމެއް މިތަނުގެ ބާރުގެދަށަށްގެނައެވެ.

ސްރީލަންކާގެ ފަރާތުން ބޭނުންކުރީ ޔުނައިޓަޑް ނޭޝަންސްގެ ކޮންފެރެންސް އޮން ޓްރޭޑް އެންޑް ޑިވެލޮޕްމަންޓް (އަންކްޓަޑް)ގެ ޗެޕްޓަރުގެ ދަށުން، ސްރީލަންކާއަށް އެތެރެކޮށް، އަދި ބޭރުކުރެވޭ ހުރިހާމުދަލެއް ކޮންޓްރޯލް ކުރުމުގެ ބޮޑުބަޔަކީ، އެމީހުންނަށްލިބިދޭބާރެއް ނުވަތަ ހުއްދައެކެވެ. މީގެއިތުރަށް އޮންނައެއްޗެއްވެސް ޖެހެނީ އެމީހުންހޮވާ އުޅަނދުފަހަރުގައި އުފުލާށެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ ޙަރަކާތްތައް ހިންގުމުގެ ޖާގަނެތުމަކީވެސް، އަޅުގަނޑުމެން އެތަނުން ބަދަލުވާން ދިމާވިސަބަބެކެވެ. އަޅުގަނޑުގެ މައިގަނޑު ފިކުރަކީ ބޯޓުދަތުރުފަހަރެވެ. އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ލައިފްލައިން ނުވަތަ "ސަލާމަތީ ވާ"، ބަންދުނުކޮށް ހުޅުވިފައިއޮތުމެވެ. ކޮންޓޭނަރއުފުލާ ބޯޓުފަހަރު ތަޢާރަފްކުރުމާގުޅިގެން، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ކޮޅުނބާއި ފާރިސީ ގަލްފުން މުދާއުފުލަން ލިބޭމިންވަރު މަދުވާންފަށައިފިއެވެ.

ފެންނަ ފެނުމަށް އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޯޓުފަހަރުގެ ދަތުރުތައް ފުޅާވަމުން ދިޔަދިޔުމަށް ހުއްޓުންއެރީއެވެ. އިންޑިޔާއިން ގަލްފަށާއި ރަތްކަނޑަށް އުފުލާމުދާވެސް ވަރަށްބޮޑަށްމަދުވިއެވެ. މިކަމުގެސަބަބުން އެމް.އެސް.އެލް. ބިނާކުރުމަށްވެސް އަސަރުކުރިއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ކުންފުނީގެ ކުރިއެރުން ހޯދުމަށް ލޭންދޭނަކަށް ފައިސާއެއްނުނަގަމެވެ. ހުރިހާއެއްޗެއްގަތީ ނަގުދުފައިސާ އަށެވެ.

1970 ގެއަހަރުތަކުގެތެރޭގައި، އަޅުގަނޑުމެންގެ ޕާކިސްތާނުގެ އޭޖަންޓުން ކަމުގައިވާ ކަރާޗީގެ ޗަންޑޫ ބްރަދަރޒްގެ ފަރާތުން އަޅުގަނޑުމެންނާއި ބައްދަލުކުރިއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އެމީހުންނާއި ބައިވެރިވެގެން ބައެއްކުންފުނިއުފައްދައި އަދި އެމީހުން ފައިނޭންސްކޮށްގެން ބައެއްބޯޓު ގަނެފައިވާނެއެވެ. މިމީހުންނާއިގުޅިގެން ހައެއްކައަހަރު މަސައްކަތްކުރީމެވެ.

ބޯޓުދަތުރުގެ ކުޅިވަރުދަނީ ދުވަހުންދުވަހަށް ބަދަލުވަމުންނެވެ. ކޮންޓޭނަރގެ ކުޅިގަނޑު ތަފާތުދައުރުތައް އަދާކުރިއެވެ. ފުރަތަމައޮތީ ޔޫނިޓައިޒްޑް ކާގޯއެވެ. ދެން މުދާއަރުވާފައި ބޯޓުގެވަތުގައި ބާޖްބަހައްޓައިގެން އުފުލުން، އަދި އެމެރިކާއިން ތަޢާރަފްކުރި ލޭޝްބާޖް ނިޒާމެވެ. އެންމެފަހުން ކޮންޓޭނަރގައި މުދާއުފުލުމަކީ ޚިޔާރު ކުރެވުނުގޮތް ކަމުގައިހަމަޖެހި، އެކިކުންފުނިތަކުން ތަފާތު ގޮތްގޮތަށް ކޮންޓޭނަރތައް ބޭނުންކުރަންފެށިއެވެ.

ބައެއްފަރާތްތަކުން އެއްފަލްކާގެ ބޯޓުފަހަރު ކޮންޓޭނަރއުފުލުމަށް ބަދަލުކުރިއެވެ. ބައެއްކުންފުނިން އަލަށްބޯޓުބަނީއެވެ. މިހުރިހާކަމަކީ ވަރަށް ޚަރަދުބޮޑު ކަންކަމެވެ. ވަރަށްބޮޑު ރައުސުލްމާލެއް ބޭނުންވި ކަމުގައިވީ ނަމަވެސް، އެދުވަސްވަރު ލިބޭފައިދާވެސްއެހާބޮޑެވެ. ހިތާމަޔަކީ އަޅުގަނޑުމެންނަކީ ރައުސުލްމާލު ވަރަށްކުޑަބަޔަކަށްވުމުން، މިތަރައްޤީތައް ގެނައުމުގެ ފައިސާގެ ތަނަވަސްކަން ނެތުމާއިއެކު، އަދި އެއިރުވެސް ފައިނޭންސްއާއިބެހޭ މާގިނަމައުލޫމާތުތަކެއް ލިބިފައިނުވުމެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއަކަށް ކޮންޓޭނަރގައި މުދާއުފުލޭކަށްނެތެވެ. އެއީ މުދާބަރުކޮށް، މުދާބޭލޭނޭ އިންތިޒާމްތައް ހަމަޖެހިފައިނެތުމުންނެވެ. އެހެންކަމުން އަޅުގަނޑުމެން ކޮންޓެއިނަރ ބޯޓުފަހަރު ގަތުމަކަށް މާބޮޑުޝައުޤުވެރިކަމެއްނެތެވެ. ބޮޑެތިބޯޓުފަހަރުން ކުދި އެއްޗިއްސަށް ބަދަލުކޮށްގެން، "ޓްރޭމްޕް" ކުރެވޭތޯވެސް އަޅުގަނޑުބެލީމެވެ. މިކަންކުރީ 17 އަހަރާއި 20 އަހަރާ ދެމެދުގެ ބޯޓުފަހަރު ބޭނުންކޮށްގެންނެވެ. އެދުވަސްވަރު ބޯޓުފަހަރުގެ މާރުކޭޓަށް އިންޤިލާބު އަންނަމުންދިޔައެވެ. މާރުކޭޓުގެ ތިޔާގިދުވަސްވަރު މަދުވަމުންދިޔުމާއިއެކު، މާރުކޭޓުގެ ތަދުދުވަސްވަރު އިތުރުވަމުންދިޔައެވެ.

އެންމެފަހުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ޖެހުނީދޫކޮށްލާށެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.އަޅުގަނޑުމެން އުފެއްދި މައިގަނޑު މަޤްޞަދު އަޅުގަނޑުމެންނަށް ޙާޞިލްވިއެވެ. އެއީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް މުދާއުފުލާނެ އިތުބާރުހުރި ނިޒާމެއް ޤާއިމްކުރުމެވެ. މިކަންވަނީ ކުރެވިފައެވެ. އަދި މިކަން ކުރިއަށްދާނެއެވެ. ނަމަވެސް، 1980 ގެއަހަރުތައް ނިމުނުއިރު، ދިވެހިސަރުކާރަށް ރަނގަޅު އާމްދަނީއެއްހޯދައިދޭ ވަޞީލަތެއްގެގޮތުގައި އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޯޓުފަހަރު ލާއިޤެއްނޫނެވެ.

1974 ވަނައަހަރު އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ހިންގުން ބުންބާއަށް ބަދަލުކުރުމަށް ހަމަޖެއްސީމެވެ. އަދި އިންޑިޔާގެ ކަމާބެހޭ ފަރާތްތަކުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް މަރުޙަބާކިޔެވެ. އަދި އަޅުގަނޑުމެންނަށް ހިތްވަރުދިނުމުގެ ގޮތުން، އިންޑިޔާގެ ސަރުކާރުގެ ފަރާތުން ވަރަށްގިނަ ލުއިފަސޭހަތަކާއި، ބައެއް ޤާނޫނީ ކަންތައްތަކުންނާއި ޤަވާޢިދުތަކުން އިސްތިސްނާތައް ފޯރުވައިދެއްވިއެވެ.

ސްރީލަންކާގައި އަޅުގަނޑުމެންނަށް ކުރިމަތިވަމުންދިޔަ އުނދަގޫޙާލަތާ އަޅާބަލާފައި މިއައީ ވަރަށްބޮޑު ބަދަލެކެވެ. އަޅުގަނޑަށް ހީވާގޮތުގައި އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ހުރިހާކަމެއް ކޮޅުނބުން ބުންބާއަށް އަޅުގަނޑު ބަދަލުކުރިކަން ސްރީލަންކާ ސަރުކާރުގެ ކަމާއިބެހޭފަރާތްތަކަށް ނޭނގިއެއް ނޯންނާނެއެވެ.

އެމް.އެސް.އެލް.އަކީ ބުންބާއާއި ގަލްފާ ދެމެދު މުދާއުފުލާ މައިގަނޑު އޮޕަރޭޓަރކަމުގައިވެއްޖެއެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.އަކީ ދަނޑުވެރިކަމުގެމުދާ، (މީގައި އެންމެގިނައީ ފޮށީގައިބަންދުކޮށްފައިހުރި ސައިފަތް) ސްރީލަންކާއިން ރަތްކަނޑުގެ ބަނދަރުތައް ކަމުގައިވާ އަދަނު، ޖިއްދާ، ޢަޤަބާ، ޕޯރޓް ސޫދާނު، އަސަބް، އަދި މަސާވާއަށް އުފުލާފަރާތް ކަމުގައިވިއެވެ. ޢަރަބި އަދި ފާރިސީ ގަލްފްގެ ބަނދަރުތައްކަމުގައިވާ ދުބާއީ، ކުވައިތު، އީރާން، ޢިރާޤް، ދައްމާމް، ދޯހާ ފަދަތަންތަންވެސް މީގައިހިމެނުނެވެ. މިއީ ދެފަރާތަށްވެސް މޮޅުގޮތެވެ. އެއީ، ގެންދެވޭ ސައިފަތް ވަރަށްތާޒާކަމާއިއެކު މާރުކޭޓުތަކަށް ބޭނުންވާތީ، ވިޔަފާރިވެރީން ބޭނުންވެފައިވަނީ އަވަސް ދަތުރުތަކެކެވެ.

1956 ވަނައަހަރު ސުއޭޒް ކެނޭލް ބަންދުކުރުމާއި ގުޅިގެން، ކޮންފަރެންސް ލައިން ބޯޓުފަހަރުން ރަތްކަނޑުގެ ބަނދަރުތަކަށާއި ޢަރަބި އަދި ފާރިސީ ގަލްފަށް ޚިދްމަތްދިނުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ވަނީގެއްލިފައެވެ. އަޅުގަނޑުމެންތިބީ، ކޮންމެ ފަނަރަދުވަހަކުން ދަތުރެއް ކޮށްދިނުމަށެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.އާއިއެކު އެމީހުންނަށް ވަރަށްއަވަސް މުއްދަތެއްގެތެރޭގައި މުދާލިބެއެވެ. އެނބުރިއަންނަ ދަތުރުގައި، އަޅުގަނޑުމެން މުދާ ބަރުކުރަނީ އަސާބް، މަސާވާއާއި އަދަން، އަދި ގްވާދަރް، ޕާސްނީ، އޮރުމަރާ، ކަރާޗީއާއި ބުންބާއިންނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ އޮފީހުގެވިއުގައެއް، ސްރީލަންކާ، އިންޑިޔާ، ޕާކިސްތާނު، އިނގިރޭސިވިލާތް، އަދި ސިންގަޕޫރުގައި ޤާއިމްކުރެވިފައިވެއެވެ. ސިންގަޕޫރު ފަހުންހަމަޖެހުނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ މައިމަރުކަޒު ކަމުގައެވެ.

1970 ގެއަހަރުތަކުގެތެރޭގައި، ޔުނިޓައިޒްކުރުމާއި ކޮންޓެއިނަރ ޝިޕިންގ ތަޢާރަފްކުރުމާގުޅިގެން، ކުރިން ހިންގަމުންދިޔަ މުދާއުފުލުމުގެ ކަންތައްތައް މަޑުމަޑުން ދޫކޮށްލަން ފަށައިފިއެވެ. ބޯޓުފަހަރުގައި މުދާއުފުލުމާއި، ބޭލުމާއި މިކަންކަން ހިންގުމުގެ ނިޒާމަށްވެސް ބަދަލު އަންނަންފަށައިފިއެވެ. ބޯޓުތަކަށް ބަދަލުގެނެސް، އަދި އާބޯޓުފަހަރު ގަންނަން ޖެހިއްޖެއެވެ. ކުއްލިއަކަށް، ބޯޓުފަހަރު ގެންގުޅުމަކީ ވަރަށް ބޮޑު ރައުސުލްމާލެއް އޮންނަންޖެހޭ ވިޔަފާރިއަކަށް ވެއްޖެއެވެ.

ހިތާމަޔަކީ، މިއީ އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ދާއިރާނޫންކަމެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ މައިގަނޑު މަޤްޞަދަކީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް މުދާއުފުލުމެވެ. އަދި ބައެއް ސަރަޙައްދީ ބަނދަރުތަކަށްވެސް މިކަންކުރުމެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.ގައި އެހާބޮޑު ރައުސުލްމާލެއް ނުވަތަ އެފަދަ ފައިނޭންސެއްދޭނެ އިންވެސްޓަރުންނެއްނެތެވެ. އަދި ބޮޑުއަދަދެއްގެ ފައިސާގެ މުޢާމަލާއެއްގައި ވާދަވެރިވުމުގެ ލަޔާޤަތާއި ޤާބިލިއްޔަތެއްނެތެވެ.

1970 ގެއަހަރުތަކުގެތެރޭގައި، ކޮންޓެއިނަރއާއި ސެމިކޮންޓެއިނަރ އުޅަނދުފަހަރު މުދާއުފުލުމުގެ މަސައްކަތުގައި ގިނަވެ، ދަތުރުގައި ކުރަންޖެހޭކަންތައްތަކަށް ހޭދަވާވަޤުތު ވަރަށްބޮޑަށް އަވަސްވިއެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.އިން ބޭނުންކުރަމުންދިޔަ ގިނަ ޓްރޭމްޕްއުޅަނދުފަހަރުން ފައިދާނުވާންފަށައިފިއެވެ. މަދުއަދަދެއްގެމުދާ ތަފާތުބަދަރުތަކަށް ބައިބަޔަށް އުފުލުމަކީ ފައިދާކުރުވަނިވި ކަމަކަށްނުވިއެވެ.

އަދި 1970 ގެއަހަރުތަކުގެ މެދުތެރޭގައި އެމް.އެސް.އެލް.ގައި ގެންގުޅެމުންއައި ބޯޓުފަހަރު ފައިދާހުރިގޮތެއްގައި ބޭނުންކުރެވޭނެ މުއްދަތުހަމަވާން ގާތްވެއްޖެއެވެ. މީގެއިތުރަށް، ރަތްކަނޑާއި ފާރިސީގަލްފްސަރަޙައްދުގެ ބަނދަރުތައް ރަނގަޅަށް ތަރައްޤީކޮށް، އެމީހުންގެމުދާ ކޮންޓެއިނަރއުޅަނދުފަހަރުގައި އުފުލަންފަށައި އަދި މީގެސަބަބުން އެމީހުންގެ މުދާދައުރުވާމުއްދަތުވެސް ވަރަށްބޮޑަށް އަވަސްވެއްޖެއެވެ.

މިކަންކަން އަދިނުހިނގަނީސް، ބުންބާގައި އަޅުގަނޑު އެމް.އެސް.އެލް.ގެ އޮފީސް ޤާއިމްކުރިތާ ކުޑަދުވަސްކޮޅެއްވީތަނާ، ރައީސް ނާޞިރު ޞިއްޙީ ފަރުވާއަކަށް ކޮޅުނބަށް ވަޑައިގަތެވެ. އެމަނިކުފާނާ ކޮޅުނބުން ބައްދަލުކުރަން އަންނާން އަޅުގަނޑަށް އެންގެވިއެވެ. އަޅުގަނޑު އެއިރުހުރީ ބުންބާގައި އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ކަންތައްތައް ހަމަޖެއްސުމުގެ މަސައްކަތުގައި ކަމަށްވީނަމަވެސް ކޮޅުނބަށް އަންނަން އެންގެވުމާއިއެކު، އަޅުގަނޑު ބުންބާއިން ކޮޅުނބަށް އަތުވެއްޖައީމެވެ. މިއީ ފައިސާގެޙާދިސާ ހިނގިފަހުން އަޅުގަނޑު ކޮޅުނބަށް އެނބުރިދިޔަ ފުރަތަމަފަހަރެވެ.

ކޮޅުނބުގެ ވައިގެބަނދަރުން އަޅުގަނޑާއި ބައްދަލުކުރެއްވީ، ދިވެހިސަރުކާރުން ކޮޅުނބުގައިހުންނަވާ ސަފީރާއި ކޮޅުނބުގެ ޕްރޮޓޮކޯލް މުވައްޒަފުންނެވެ. ރައީސް ނާޞިރުހުންނެވީ އެއަރޕޯރޓުން ބޭރުގައެވެ. އަޅުގަނޑު އިމިގްރޭޝަނުން އެއްވެސް މަސްއަލައެއްނުޖެހި، ބޭރަށްނުކުމެ ވަރަށްހިތްހަމަޖެހުމާއިއެކު ނާޞިރުގެ އަރިހުގައި ކާރުކޮޅުގައި ކޮޅުނބަށް ދިއުމުގެ ދަތުރުފެށީމެވެ.

މިއީ އަޅުގަނޑަށް ކޮޅުނބުގައިދިމާވި ހިތާމަވެރިޙާދިސާގެނިމުމެވެ. ނަމަވެސް ކުޑަކަމެއް އިތުރަށްދިމާވިއެވެ. އަޅުގަނޑު އެދަތުރުގައި ހުރީ، ދިވެހިސަފީރު އޮފީހުގައެވެ. އަޅުގަނޑާ އެޕޮއިންޓްމަންޓެއް ހެދުމަށްފަހު، ސީ.އައި.ޑީ.އޮފިސަރެއް އަޅުގަނޑާ ބައްދަލުކުރަންއައެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުއަތުން ކުރިންއަތުލި ލިޔެކިޔުންތައް ޙަވާލުކުރާށެވެ. އޭނާ ހުރިހާއެއްޗެއް ޙަވާލުކުރިއެވެ. 7،000 ޑޮލަރު ފިޔަވައެވެ.

" 7،000 ޑޮލަރަށް ވީ ކިހިނެއްތަ؟" އަޅުގަނޑު އަހާލީމެވެ. އެއަކަށް އެއްވެސްޖަވާބެއް ނުލިބުނެވެ.

އަޅުގަނޑު އަދި ބުނެލީމެވެ. "ސްރީލަންކާއިން ބޭރުފައިސާ ބޭނުންވާކަން އަހަރެންދަންނަމެވެ. އެހެންކަމަށްވުމާއިއެކު، އެފައިސާ އަނބުރާ ލިބޭނެކަމަށް އަހަރެން ހީކޮށްގެންނުވާނެ" އެވެ.

ރައީސް ނާޞިރު ޙައްޤުގެމަގުގައި، ޖެހިލުންވެވަޑައިގަތުމެއްނެތި، ހުއްޓިވަޑައިގެންހުންނެވިފިޔަޅުފުޅުގެ ސަބަބުންނޫންނަމަ، އަޅުގަނޑަކީ ވަގުވިޔަފާރިކުރާ ކުއްވެރިއެއްގެގޮތުގައި ކޮޅުނބުގައި ޖަލަށްފޮނުވާލީހެވެ. އަޅުގަނޑަށް މިދަތިޙާދިސާއާއި ކުރިމަތިލާންޖެހުނީ އަޅުގަނޑުގެ އަމިއްލަތެދުވެރިކަމުންނެވެ. އަދިމިކަމުން މިންޖުވެވުނީ ރައީސް ނާޞިރުގެ ތެދުވެރި އެހީތެރިކަމުގެ ސަބަބުންނެވެ.

14 ވަނަ ބާބު

އަނެއްކާވެސް ގަން، 1975އިން 1976އަށް

ދިވެހިރާއްޖޭގެ އުދަރެސް ރާއްޖެއިންބޭރުގައި ފުޅާކުރުމުގެ މަސައްކަތް އަޅުގަނޑު ކުރަމުންގެންދިޔައިރު، މާލޭގައި ދިރިއުޅުމުގެ ކަންތައްތައްދިޔައީ ދަތިވަމުންނެވެ. ދުނިޔޭގެބާޒާރުގައި ތަކެތީގެއަގުބޮޑުވަމުންދިޔުމުގެ ނަތީޖާއަކީ، ޢާއްމު ދިވެހިރައްޔިތަކަށް ހަނޑޫ، ހަކުރުފަދަ ބަނޑުފުރާނަ މުއްތިކުރާނެތަކެތިދިޔައީ އަގުބޮޑުވަމުންނެވެ. (އެއީ އެދުވަސްވަރުގެ ތެލުގެއަގަށް އަންނަމުންދިޔަ ބަދަލުތަކާއި ގުޅިގެންނެވެ.)

ޢާއްމުކޮށް ކަންކަމާއިނުބެހި މަޑުމަޑުންހުންނަ ދިވެހިރައްޔިތަކަށްވަނީ، ހަތަރުއުދަރެސްފެނުޖެހޭހިސާބަށް ގޮސްފައެވެ. 1974 ވަނައަހަރުގެ ޖޫންމަހުގެ 13 ވީ ބުރާސްފަތިދުވަހު، ކާބޯތަކެތީގެ އަގުއުފުލެމުންދިޔުމާއި، އަދި މާލޭގައި ދިރިއުޅޭމީހުންގެ ފަރުދީ މިނިވަންކަމަށް ހުރަސްއެޅިފައިވާތީ، މިކަންކަމާދެކޮޅަށް ބަޔަކުއެއްވިއެވެ.

މީހުންތައް ކަންޓްރޯލްކުރުމަށްޓަކައި، ސިފައިން ވައިގެތެރެއަށް ބަޑިޖެހިއެވެ. މީހަކަށް ގެއްލުމެއްނުލިބެއެވެ. އަދި ވަރަށްއަވަހަށް މީހުންކަންޓްރޯލްވެއްޖެއެވެ. ރައީސް ނާޞިރާއި އަދި ކެބިނެޓްގެބޭފުޅުން އެތަނަށްވަޑައިގެންނެވިއިރު، ހަމަނުޖެހުންވަނީ ނިމުމަކަށް އައިސްފައެވެ. ފެންނަފެނުމަށް މިކަންހީވީ، އެއްވެސްޤަޞްދެއް ނުވަތަ ރޭވުމަކާއިނުލައި ރައީސް މަޤާމުން ދުރުކުރުމަށް ގެންނަންއުޅުނު އިންޤިލާބެއްހެންނެވެ. ނަމަވެސް ފަހުންއިވުނުގޮތުގައި، މިކަމުގެފަހަތުގައި ބައެއްގެ ރޭވުންތަކެއް އޮތުމަކީ ވަރަށްއެކަށީގެންވާކަމެކެވެ.

އެތައްބަޔަކު ބަންދުކުރެވުނެވެ. މިގޮތުން ހައްޔަރުކުރެވުނު ފަރާތްތަކުގެތެރޭގައި، މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމްވެސް ހިމެނިވަޑައިގަތެވެ. މައުމޫނު ޖަލަށްލެވުނީ ތަޙުޤީޤެއް ކުރުމެއްނެތިއެވެ. 50 ދުވަސްފަހުން މައުމޫން ޖަލުބަންދުންދޫކޮށްލައްވައި، ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް އޮފީހުގެ ވަކީލެއްގެމަޤާމަށް ހަމަޖެއްސެވިއެވެ. މިއީ ވަރަށްކުރުމުއްދަތެއްގެ ވަޒީފާއެކެވެ. ސަބަބަކީ، 1975 ވަނައަހަރުގެ މާރޗްމަހުގެތެރޭގައި، ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް އަޙްމަދު ޒަކީވެސް އަރުވާލެވުނީތީއެވެ. އެމަނިކުފާނު ފުރަތަމަހުންނެވީ ދޫނިދޫގައެވެ. އޭގެފަހުން ފުވައްމުލަކުގައެވެ.

ސަރުކާރުގެ މަޤާމުތަކަށް ނާޞިރު ބަދަލުތަކެއްގެންނެވިއެވެ. އޭގެތެރޭގައި، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ނާއިބުންގެ ފަސްމަޤާމު އުފެއްދެވިއެވެ. މިފަސްމަޤާމުގެތެރެއިން އެއްމަޤާމަށް އަޅުގަނޑު ހަމަޖެއްސުވުމަކީ އަޅުގަނޑަށް ވަރަށްސިހުންލިބުނުކަމެކެވެ. އަޅުގަނޑަށް އެމަޤާމުގެކުރިއެރުންދެއްވީ ކީއްވެގެންތޯ ނާޞިރުގެ އަރިހުގައި އަޅުގަނޑު ދެންނެވީމެވެ. ޖަވާބުގައި ވިދާޅުވީ އެމަނިކުފާނަކީ ކަންތައްތަކާއިމެދު މަޝްވަރާކުރައްވާ ނުވަތަ ލަފާއައްސަވާބޭފުޅެއް ނޫންކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑަށް މަޖްބޫރުވީ މިކަންޤަބޫލުކުރާށެވެ. އަޅުގަނޑުގެ މައިގަނޑު މަސައްކަތަކީ، ބޯޓުފަހަރާއި ވިޔަފާރިކަމަށްވީނަމަވެސް، އަޅުގަނޑާ ވަރަށްގިނަ ޚާއްޞަ މަސައްކަތްތައް ޙަވާލުވިއެވެ.

މީގެތެރެއިން އެއްކަމަކީ، އެތައްކަންތައްތަކެއް އެކުގައިކުރިމަތިވުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެގޮތުން ބޭރުޤައުމުތަކުގައި ހިންގަންޖެހޭ ދިވެހިސަރުކާރުގެކަންތައްތައް ހިންގުމަށް، މިހާރު އޮތްގޮތަށްވުރެ ރަނގަޅުގޮތަކާއި ތަނެއްހޯދަންވެއްޖެކަމަށް ނާޞިރު ނިންމެވި ނިންމެވުމެވެ. 1940 ގެއަހަރުތަކުން ފެށިގެން، ދިވެހިރާއްޖެއާއިބެހޭ ބޭރުގެހުރިހާކަމެއް ހިންގަމުންދިޔައީ ކޮޅުނބުގައެވެ. އަޅުގަނޑަށް ކޮޅުނބުގައި ދިމާވިޙާދިސާ އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބޭރުގެވިޔަފާރިއޮފީސް ކޮޅުނބުން ބަދަލުކުރުމަށް މުޅިންނިންމަންޖެހުނު އެއްސަބަބުކަމުގައިވުންވެސް އެކަށީގެންވެއެވެ.

ހަމަމިއާއިއެކު، އަޅުގަނޑުމެން ކޮޅުނބުގައި މަސައްކަތްކުރަންޖެހިފައިވާ މާޙައުލުގައި، ޙިމާޔަތްތެރި އުޞޫލުތަކެއް ގެންގުޅެންފަށައި، މަސައްކަތްކުރުމުގެދާއިރާ ވަރަށްހަނިކޮށްފައިވެއެވެ. މިކަންކަން ކުރުމައްޓަކައި ހަދާފައިވާ ތާކުންތާކުނުޖެހޭ ދޯދިޔާޤަވާޢިދުތަކާއި، އެކަން ތަންފީޒުކުރަމުންދިޔަގޮތާއި، މިފަދަ ދަތިޙުދޫދެއްގެތެރޭގައި އަޅުގަނޑުމެންނަށް މަސައްކަތްކުރުންއޮތީ ދަތިވެފައެވެ. ޢަމަލީނަޒަރަކުންބަލާނަމަ، ބާޒާރުއޮތީ ހުސްވެފައެވެ. އަދި އަލުންބޭރުކުރާނެ އެއްވެސް މުދަލެއްނެތެވެ.

ޓުއަރިޒަމްގެސަބަބުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ލިބިދާނެކުރިއެރުން ނާޞިރަށް ވަރަށްރަނގަޅަށް ތަޞައްވަރުކުރެއްވުނެވެ. އަދިވީހާވެސް ހަލުވިކޮށް ޢަމަލީފިޔަވަޅުއަޅައި، މިކަން ތަރައްޤީކުރުމުގެ މުހިންމުކަން ވިސްނިވަޑައިގަތެވެ. މިކަމުގައި ސްރީލަންކާގެފަރާތުން އެއްވެސްއެއްބާރުލުމެއް އަޅުގަނޑުމެންނަކަށް ނުލިބެއެވެ. ލަންކާއިން ގެންދިޔައީ އެމީހުން އެތެރެކުރާމުދާ މަދުކުރަމުންނެވެ. ނާޞިރު އަޅުގަނޑަށް އިރުޝާދުދެއްވީ، އަޅުގަނޑުމެންގެ ވިޔަފާރިޙަރަކާތްތައް ހިންގާނެ އެހެންތަނެއްހޯދުމަށެވެ.

މިހެންކަމުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ އަވަށްޓެރިޤައުމުތައްކަމުގައިވާ – އިންޑިޔާ، ޕާކިސްތާނު، މެލޭޝިޔާ، ތައިލޭންޑް އަދި ސިންގަޕޫރަށް - އަޅުގަނޑުމެންގެ އާމަރުކަޒު ޤާއިމްކުރާނެޤައުމެއް ހޯދުމަށްޓަކައި އަޅުގަނޑު ދަތުރުކުރީމެވެ. ކުރިންވެސް ދަންނަވާފައިވާނޭފަދައިން، އެއިރު އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޯޓުފަހަރުގެކަންތައްހިންގާ މަރުކަޒެއްގެގޮތުގައި ބުންބާވަނީ ޚިޔާރުކޮށްފައެވެ. ޚާއްޞަކޮށް އިންޑިޔާސަރުކާރުގެ ކަމާބެހޭފަރާތްތަކުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ދެއްވަމުންގެންދެވި ޚާއްޞައެހީތަކަށްޓަކައެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޭރުގެވިޔަފާރީގެމަރުކަޒު ހިންގަން އަޅުގަނޑުޚިޔާރުކުރާތަނަކީ ސިންގަޕޫރުކަމުގައި އަޅުގަނޑު ނާޞިރަށްދެންނެވީމެވެ.

އެކަންއެގޮތަށް އަޅުގަނޑުޚިޔާރުކުރީކީއްވެތޯ ނާޞިރު އެއްސެވިއެވެ. އަޅުގަނޑުދެންނެވީ، ސިންގަޕޫރަކީ ސުޕަރމާރކެޓެއްކަމަށެވެ. އެއީ ކިތަންމެ މަދުމިންވަރެއްގެއެތިކޮޅެއް އިމްޕޯރޓްކުރުމަށް ގަތުމަކީވެސް ފަސޭހަކަމަކަށްވެފައި، އަދި ވިޔަފާރިކުރުމަށް އެމީހުން ޝައުޤުވެރިވާވަރުންނެވެ. ޤާނޫނީއިމުގެތެރޭގައި މަސައްކަތްކުރަންފަސޭހަވެފައި، ބޭރުފައިސާގެ ކޮންޓްރޯލްނެތުމުންނެވެ. އަދި ބޯޓުފަހަރު ބޭނުންކުރާނެ ވަރަށްރަނގަޅު، ކަނޑުގެ ވިޔަފާރިބަނދަރެއް އޮތުމުންވެސްމެއެވެ. ނާޞިރު މިކަމާ އެއްބަސްވެވަޑައިގަތުމުން މިކަން ކުރިއަށްގެންދިއުމުގެ އިންތިޒާމުތައް ހަމަޖައްސަން އަޅުގަނޑުފަށައިފީމެވެ.

އަޅުގަނޑަށްޖެހުނީ ދިވެހިސަރުކާރުގެ ވިޔަފާރިއޮފީހެއް ޤާއިމްކުރުމަށްޓަކައި ސިންގަޕޫރުސަރުކާރުގެފަރާތްތަކާއި ވާހަކަދައްކާށެވެ. ސިންގަޕޫރުސަރުކާރުން ބިދޭސީންނަށް މަސައްކަތްކުރުމުގެ ވިސާދޫކުރުން އޮންނަނީ، އެދުވަސްވަރުގައިވެސް ވަރަށްހަރުކަށިކޮށެވެ. ވިސާދޫކުރަނީ ވަރަށްތަޢުލީމީ އަދި ހުނަރުވެރިމީހުންނަށެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެގާތުގައި މިފަދަމީހުންނެއްނެތެވެ.

ނަމަވެސް ދިވެހިރާއްޖެއާއިދޭތެރޭގައި ރަނގަޅުގުޅުމެއް އުފެއްދުމުގެ ބޭނުންތެރިކަން ވަޒަންކުރެވި، އަޅުގަނޑުމެންގެ ޖުމްލަމުވައްޒަފުންގެ 10 އިންސައްތައަށްވުރެ އިތުރުނުވާވަރަށް، ދިވެހިމުވައްޒަފުން ގެންގުޅުން އެންމެރަނގަޅުކަމުގައި ހަމަޖައްސަވައިދެއްވިއެވެ.

މިއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ދެޤައުމުގެ ދެމެދުގައި ފެށުނު ނުރަސްމީނަމަވެސް ވަރަށްކާމިޔާބުގުޅުމެކެވެ. އަދި ސިންގަޕޫރާއި އަޅުގަނޑުމެންނާއިދެމެދު 1975 ވަނައަހަރުގެތެރޭގައި ވިޔަފާރީގެގުޅުން ފެށިއްޖެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ފަށައިގަނެގެން ކުރިއަށްގެންދިއުމަށް މަސައްކަތް ކުރަމުންގެންދިޔަ، ޅަފަތުގައިވާ ޓުއަރިޒަމްގެ ޞިނާޢަތަށް އެހީތެރިވުމަށް ކްރެޑިޓް ދީހެދުމަށް ސިންގަޕޫރުން ޙަރަކާތްތެރިވީ ލަސްދުވެއްޔެއްގައެއްނޫނެވެ. އަދި ވޭތުވެދިޔަ އަހަރުތަކުގައި އަޅުގަނޑުމެންގެ މިޞިނާޢަތު ކާމިޔާބުވުމުގައި އެމީހުންގެބައިވެރިވުން ވަރަށްބޮޑަށް ޙިއްޞާކުރެއެވެ.

ސްރީލަންކާއިން އަޅުގަނޑުމެންނާއިދޭތެރޭ ޢަމަލުކުރިގޮތާ ތަފާތުގޮތަކަށް އެސަރުކާރުން ކަންތައްތައް ކުރިނަމަ، އަޅުގަނޑުމެން ސިންގަޕޫރަކަށް ބަދަލެއްނުވީސްކަންނޭނގެއެވެ. ނަމަވެސް ސިންގަޕޫރުގެ ކުރިއެރުމާއި، ޢުމްރާނީތަރައްޤީއާއި އަދި ޤައުމުހިންގުމުގެ މައިދާނުގައި ގެންގުޅޭ ޢަމަލީގޮތް ފެނުމުން، އަޅުގަނޑުމެން ސިންގަޕޫރަށް ބަދަލުވީތީ އުފާކުރަމެވެ.

ނާޞިރުގެނާއިބެއް ނުވަތަ ނާއިބުރައީސެއްގެ މަޤާމުގައި އަޅުގަނޑުހުރީ، 6 އެޕްރީލް 1975 އިންފެށިގެން، 14 ޖެނުއަރީ 1977 އަށެވެ. އެދުވަސްވަރު އަޅުގަނޑު، ކުވައިތު، ލިބިޔާ އަދި އީރާންގެ ދައުލަތުގެ އެންމެއިސްވެރީންނާއި ބައްދަލުކުރުމަށް ރަސްމީގޮތުން ދިޔައިމެވެ. މީގެތެރެއިން އަޅުގަނޑު ހަނދާންވަނީ ކުވައިތަށް ކުރިދަތުރެވެ.

އެއިރުގެ ޚާރިޖީވަޒީރުގެނާއިބު އަދިފަހުން ޚާރިޖީވަޒީރު، ފަތުޙުﷲ ޖަމީލު އަޅުގަނޑާއިއެކުގައި ދަތުރުކުރެއްވިއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ކުވައިތުގެ އަމީރާއި ބައްދަލުކުރިއިރު ތަރުޖަމާނެއްވެސްހުއްޓެވެ. ޢާއްމު މަރުޙަބާތަކަށްފަހު، އަޅުގަނޑު ތަރުޖަމާނުމެދުވެރިކޮށް އިނގިރޭސިބަހުން އަމީރުގެއަރިހުގައިދެންނެވީ، ފަތުޙުﷲ އަކީ ޤާހިރާގެ އަލްއަޒްހަރު ޔުނިވަރސިޓީގެ ދަރިވަރެއްކަމަށާއި، ފަރިތަކޮށް ޢަރަބިބަހުން ވާހަކަދައްކަވަން ދެނެވަޑައިގަންނަވާކަމަށެވެ. އަމީރު، ފަތުޙުﷲ އާއި ޢަރަބިބަހުން ސުވާލުކުރެއްވުމަށްފަހު، އަޅުގަނޑުގާތުގައިވިދާޅުވީ ޚުދު އަމީރަށްވުރެ ފަރިތަކޮށް ޢަރަބިބަހުން ފަތުޙުﷲ ވާހަކަފުޅުދައްކަވާކަމަށެވެ. އަދި ތަރުޖަމާނު އެތަނުންދިއުމަށް އަމީރު އެންގެވިއެވެ. ފަތުޙުﷲ ބެއިންދެވީ އަމީރުގެ އަރިހުގައެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އެދުނުއެހީ - އަޅުގަނޑުމެންގެ ވައިގެބަނދަރު ބޮޑުކުރުމުގެމަޝްރޫއަށް ފައިސާގެއެހީ – ކުވައިތުން ދެއްވިއެވެ.

އެންމެނަށްހެން ޙައިރާންކަންލިބުނުކަމެއްގެގޮތުގައި، ނާޞިރު، ސްރީލަންކާގައިހުންނަ ދިވެހިސަފީރު އޮފީހުގެ، ސަފީރުގެނާއިބުކަމުގެމަޤާމަށް މައުމޫނު ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. ކޮޅުނބުގައި މައުމޫނުހުންނެވީ ކުޑަދުވަސްކޮޅަކުއެވެ. އެއީ ސްރީލަންކާގެފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަންތައްތަކާއިބެހޭތީކަމަށް ވިދާޅުވެ، ނާޞިރު ސްރީލަންކާ ސަރުކާރާއިމެދު ކެތްތެރިކަންކުޑަވެވަޑައިގެން، ގުޅުންކަނޑުއްވާލައްވައި ކޮޅުނބުގައިހުންނަ ދިވެހިއެމްބެސީ ބަންދުކުރެއްވިއެވެ. ކުޑަދުވަސްކޮޅަކަށް ނިޔުޔޯރކްގައި ހުންނަ އ.ދ.ގެ ދިވެހިމިޝަނަށް މައުމޫން ފޮނުއްވިއެވެ.

މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް، އެމަނިކުފާނު އަލަށްއިސްކުރެވުނު މަޤާމުކަމުގައިވާ މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯރޓާ ޙަވާލުވެވަޑައިގަތީއްސުރެ، އަޅުގަނޑު އެމަނިކުފާނުގެ މަސައްކަތްޕުޅާއިގުޅިފައިވެއެވެ. އެއީ ޝިޕިންގ ނުވަތަ ބޯޓުފަހަރުގެ މަސައްކަތްވެސް އެތާނގައި ހިމެނިފައިވާތީއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް ރަނގަޅު ގުޅުމެއްގެދަށުން އެކީގައި މަސައްކަތްކުރެވުނެވެ. މިމުއްދަތުގެތެރޭގައި، ނާޞިރު އަޅުގަނޑާއި ބައްދަލުކުރައްވާފައި، އަޅުގަނޑުގެ ޤާބިލިއްޔަތު ތަންނުދޭ މަސްއޫލިއްޔަތެއް އަޅުގަނޑާޙަވާލުކުރެއްވިއެވެ. އަޅުގަނޑަކީ ޑިޕްލޮމެޓެއްނޫނެވެ. ކަންކަން ޢަމަލީގޮތުންކުރާމީހެކެވެ. ނަމަވެސް، ނާޞިރުގެނިންމެވުން ޤަބޫލުކުރުންނޫންގޮތެއްނެތެވެ.

އެމަނިކުފާނު އަޅުގަނޑުގެއަތަށް ތިންފައިލްދެއްވިއެވެ. އެފައިލްތަކުގައިވަނީ ތަފާތުލިޔެކިޔުމާއި، އަދި ވަރަށްވަރުގަދަ ކޮމިޓީއެއްގެ ޔައުމިއްޔާއެވެ. އެއީ، ޝިހާބާއި، ޙިލްމީއާއިއެކު އިނގިރޭސި ނެގޯޝިއޭޓަރުން، ގަމުގެމައްސަލައާއި ގުޅޭގޮތުން ބޭއްވި ބައްދަލުވުންތަކުގެ ޔައުމިއްޔާއެވެ. އިނގިރޭސީންގެފަރާތުންވަނީ 1976 ވަނައަހަރުގައި ގަމުންފައިބާނެކަމުގެ ނޯޓިސް ނުވަތަ އިންޒާރު، ދިވެހިސަރުކާރަށްދީފައެވެ. އެއީ 1986 ވަނައަހަރާއި ހަމައަށް ތިބުމަށް ސޮއިކޮށްފައިވާ އެއްބަސްވުމާއިޚިލާފަށެވެ.

އިނގިރޭސިވިލާތުގައި އެދުވަސްވަރުއޮތީ ލޭބަރސަރުކާރެކެވެ. އަދި އެސަރުކާރުން ނިންމާފައިވަނީ، އެމީހުންގެ ޚަރަދުތައްކުޑަކުރުމުގެ ސިޔާސަތުގެދަށުން، ސުއޭޒްގެއިރުމަތީގައިވާ ރަށްރަށުގައިހުރި އަސްކަރީތަންތަނުން އެމީހުން ފޭބުމަށްނިންމާފައެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެކޮމިޓީގެފަރާތުން އެކަށީގެންވާބަދަލެއްހޯދުމުގައި، އެއްވެސް ކުރިމަގެއްވަނީ ނުފެނިފައެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުން ދެކިވަޑައިގަތްގޮތުގައި، އިނގިރޭސީން ގަމުންފޭބުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެގޮތުން ވަޒީފާތައްގެއްލުމާއި އަދި މަސައްކަތްތެރީން ވިއްސިވިހާލިވެގެންދިއުމަށް މެދުވެރިވާނެތީ، އެކަމަށް އެކަށީގެންވާ މާލީބަދަލެއް ލިބެންޖެހޭނެއެވެ.

މާޗް 1972 ގައި ރާއްޖެއަށް އިނގިރޭސިރާނީ ކްއީން އެލިޒަބަތު ކުރެއްވި ރަސްމީދަތުރުފުޅުގައި، އާރު.އޭ.އެފް.ގަމުގައި އައްޑުއަތޮޅުގެ ބައެއްމީހުންނާ ބައްދަލުކުރައްވަނީ.

13 މާޗް 1972 ގައި ރާއްޖެއަށް އިނގިރޭސިރާނީ ކްއީން އެލިޒަބަތު ކުރެއްވި ރަސްމީދަތުރުފުޅުގައި، މުލީއާގޭގައި ރައީސް އިބްރާހިމް ނާސިރާއެކު.

އިނގިރޭސި ރާނީއަށް ރަސްމީފާލަން ކައިރީގައި މަރުހަބާ ދަންނަވަނީ.

އާރު.އޭ.އެފް.ގަމުގެ މަތިންނަގާފައިވާ ފޮޓޯއެއް

މިގޮތަށް މިކަންނިންމެވީ މިދަންނަވާ ސަބަބަށްޓަކައެވެ. އިނގިރޭސީން އައްޑުއަތޮޅު ގަމުގައި އަސްކަރީމަރުކަޒު ބިނާކުރުމުގެކުރީގައި، އެހިސާބުގަނޑުގެ މީހުން އާމްދަނީ ހޯދަމުންދިޔައީ މަސްވެރިކަންކޮށްގެންނެވެ. މަސްވެރިކަންދޫކޮށް، އެމީހުން އިނގިރޭސީންގެގާތުގައި ވަޒީފާ އަދާކުރާތާ ވިހިއަހަރު ވެއްޖެއެވެ. އެމީހުންގެ މަސްއޮޑިފަހަރުވަނީ ވިއްކާލައިފައި ނުވަތަ ދޫކޮށްލާފައެވެ. މިހާރު އައްޑުއަތޮޅަކު ފުޅާދާއިރާއެއްގައި މަސްވެރިކަމެއް ނުކުރެއެވެ. އަސްކަރީމަރުކަޒު ބަންދުކުރުމުން ވަޒީފާތައްގެއްލި، މަސައްކަތްތެރިން ޖެހޭނީ، އެހެން މަސައްކަތްކުރުމަށް އަލުންހާނައި ނުވަތަ ތައްޔާރުކުރާށެވެ.

ދިވެހިސަރުކާރުގައި މިފަދަކަމެއްކުރުމުގެ ފުދުންތެރިކަމެއްނެތެވެ. އަދި އިނގިރޭސީންގެފަރާތުން މާލީބަދަލެއްގެގޮތުގައި ދިނުމަށް ދިވެހިދައުލަތުން ހުށަހަޅާފައިވަނީ ތިންމިލިއަން ޕައުންޑެވެ. އިނގިރޭސީންގެ ނިންމުމަކީ، އެމީހުންގެ އަސްކަރީމަރުކަޒެއް ނުވަތަ ޕޯސްޓެއް ބަންދުކުރާއިރު މާލީ ބަދަލުދިނުމަކީ ކުރާކަމެއްނޫން ކަމަށާއި، އެފަދަކަމެއްކުރާނެ އުޞޫލުތަކެއްވެސް ހަމަޖެހިފައިނެތްކަމަށް ބުނުމެވެ. މަޝްވަރާތައްވަނީ ހުއްޓިފައެވެ. އަދިމަސްއަލަވަނީ ގޮތެއްނުނިމި ހުއްޓުމަކަށް އައިސްފައެވެ.

ނާޞިރުވިދާޅުވީ، އިނގިރޭސީންވަނީ ދެމަސްދުވަހުގެތެރޭގައި އެމީހުންގެ އަސްކަރީމަރުކަޒު ބަންދުކޮށް ފައިބާނެކަމަށް ނޯޓިސްދީފައެވެ. އެއީ ކުރަމުންގެންދާ މަޝްވަރާތަކުގެ ރަސްމީ އެއްބަސްވުމަކާހަމައަށް ވާޞިލު ވެވުނުކަމަށްވިއަސް އަދި ނުވެވުނުކަމަށްވީނަމަވެހެވެ. އޭގެއިތުރަށް އެމީހުންގެ ހުރިހާސާމާނާއި މެޝިންފަދަތަކެތި ގަމުންނާއި ހިތަދޫން ބާލާނެ ކަމުގައިވެސް ސަރުކާރުގައިވަނީ ދަންނަވާފައެވެ.

ނާޞިރުހުންނެވީ، ދެކޮޅުވެރިކަމާއިނުލައި އިނގިރޭސީން ގަމުން ފޭބުމާއިބެހޭ އެއްބަސްވުމަކާހަމައަށް ވާޞިލުނުވެވުނީތީ ހިތްޕުޅުހަމަނުޖެހިފައެވެ. އެމަނިކުފާނު ދެން ވިދާޅުވީ، ގަމުން އިނގިރޭސީން ފޭބުމާއިމެދު އިންކާރު ނުކުރައްވާކަމަށާއި، އެހެންނަމަވެސް އެއްވެސްއެއްޗެއް ގަމުން އެމީހުންނަށް ނުގެންދެވޭނެކަމަށެވެ. ބޭނުންތެރި ނުވަތަ ބޭނުމެއްކުރެވިދާނެ އެއްވެސްއެއްޗެއް އިނގިރޭސީން ގެންގޮސްގެންނުވާނެކަމަށް، ކަނޑައެޅިގެން އަޅުގަނޑުގާތުގައި އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވިއެވެ.

އަޙްމަދު އާދަމްއާ މުއުމިނާ ޙަލީމް އަޅުގަނޑާއެކު ގަމަށް ވަޑައިގަންނަވާނެކަމުގައިވެސް ނާޞިރުވިދާޅުވިއެވެ. އަޙްމަދު އާދަމް ދުރުވަނީ އިންޖީނުގެ ބައްލަވާށެވެ. މުއުމިނާ ވަޑައިގަންނަވަނީ ހޮސްޕިޓަލްގެ ކަންތައްތައް ބައްލަވަންކަމުގައި އަޅުގަނޑުގާތުގައި ވިދާޅުވިއެވެ. ފުރަތަމަވެސް އަޅުގަނޑު ހިތަށްއެރީ، ކުރަން އަނެއްކާމިޖެހެނީ ކޮންފަދަކަމެއްބާވައެވެ؟ މިހެންނެވެ. އަޅުގަނޑު ނާޞިރުއަރިހުގައި ދެންނެވީ ގަމުގެމަސްއަލަ ދިރާސާކުރުމަށްޓަކައި ފައިލްތައްބަލައިލަން ބޭނުންކަމަށެވެ. އެކަމަށް އެއްބަސް ވެވަޑައިގެން، ފައިލްތައްބެލުމަށް އަޅުގަނޑަށް ދެގަޑިއިރު ދެއްވިއެވެ. އަޅުގަނޑު ފައިލްތައް ހިފައިގެންދިޔައީ ގެއަށެވެ. ފައިލްތައްބަލައިލުމަށް އަޅުގަނޑަށް ލިބިފައިވަނީ ވަރަށްކުޑަ ވަގުތުކޮޅެކެވެ. ނަމަވެސް ކަން ހިނގަމުންދާގޮތާއިމެދު ޚިޔާލެއްލިބި، އަދި ކުރަން ހަދާނެގޮތެއް ރާވާލުމުގެ ފުރުޞަތު ކޮންމެވެސްވަރަކަށް ލިބުނެވެ. ދެގަޑިއިރުފަހުން، ނާޞިރުގެގެކޮޅުކަމުގައިވާ ވެލާނާގެއަށް އަޅުގަނޑު އަނބުރާދިޔައިމެވެ. ނާޞިރުވިދާޅުވީ އަނެއްދުވަހުގެ ހެދުނު އަޅުގަނޑުމެން ގޮވައިގެން ގަމަށްދާން ޕައިޕަރ ސެނެކާ މަތިންދާބޯޓެއް ތައްޔާރަށް އޮންނާނެ ކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑު އެއްބަސްވީމެވެ. އަދި އަޅުގަނޑާއިއެކު ޢަލީ ޙުސައިން ދީދީ ވަޑައިގަންނަވަން ބޭނުންކަމުގައި ދެންނެވީމެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ސެކްރެޓަރީ އިލްޔާސްއަށް ނާޞިރުއެންގެވީ، ޢަލީ ޙުސައިން ދީދީ އަރިހުގައި އަޅުގަނޑާއިއެކު ގަމަށް ވަޑައިގަތުމަށް އަޅުގަނޑު ބޭނުންވާކަމަށް ދެންނެވުމަށެވެ.

އަޅުގަނޑުގެގެ ޕާމްކޯރޓްއަށް ދިޔައިރު، ޢަލީ ޙުސައިން ދީދީ ހުންނެވީ ޕާމްކޯރޓްގައެވެ. ދިމާވެގެން މިއުޅޭ މުހިންމުކަމަކީ ކޮބައިތޯ އޭނާ އެއްސެވިއެވެ. އަޅުގަނޑު ފައިލްތައްދެއްކުމަށްފަހު މަސްއަލައިގެ ޚުލާޞާއެއް ދެންނެވީމެވެ. އަޅުގަނޑާއިއެކު އޭނާ ވަޑައިގަތުމަށްބޭނުންވަނީ،އާރ.އޭ.އެފް.ގައި މަސައްކަތްކުރައްވާފައި ވުމާއިއެކު އޭނާ އިނގިރޭސީން ދެނެވަޑައިގަންނަވާތީއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން އިނގިރޭސީންނާއި ބައްދަލުކުރާއިރު މަސްއަލަ ހޫނުވެދާނެކަމަށްހީވާކަމުގައި އަޅުގަނޑު ދެންނެވީމެވެ. އަޅުގަނޑު ރުޅިގަދަވެ، ވަރުގަދަކަމާއިއިކު ވާހަކަދައްކައި، އަދި ރުޅިއައިސްގެން، އެބައްދަލުވުމުން އަޅުގަނޑު ނުކުމެގެންދާންޖެހިދާނެ ކަމުގައިވެސް ދެންނެވީމެވެ. އަޅުގަނޑު ބޭނުންވަނީ، އަލީ ޙުސައިން ދީދީ ޖަލްސާގައި އިންނަވައިގެން އިނގިރޭސީން މައިތިރިކުރައްވައި، ދެވަނަފަހަރަށް އަޅުގަނޑާއި ބައްދަލުކުރުމަށް ހަމަޖައްސަވާށެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ ރޭވުމަކީމިއެވެ. މިގޮތުން ކުޑަފުރުޞަތެއް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ލިބިދާނެކަމަށާއި، މިކަމުން ކޮންމެވެސްވަރެއްގެ ގެއްލުންތަކެއް ކުރިމަތިވެދާނެ ކަމަށްވީނަމަވެސް، އަޅުގަނޑު މިގޮތަށްކަންކުރަން ޖެހިދާނެކަމަށް ދެންނެވީމެވެ.

ޖެހިގެންއައިދުވަހު އަޅުގަނޑުމެން ގަމަށްދިޔައިމެވެ. އެތަނުން އަޅުގަނޑުމެންނާއި ކޮމާންޑިންގ އޮފިސަރު ބައްދަލުކުރުމަށްފަހު، އަޅުގަނޑުމެން ތިބުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާތަނަށް ގެންދެވުނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ މެންދުރުކެއުންއޮތީ ކޮމާންޑިންގ އޮފިސަރުގެ މެހެމާނުންގެގޮތުގައި، އިސްމުވައްޒަފުންގެ މެސްގައެވެ. އިނގިރޭސީންގެ ނެގޯޝިއޭޓްކުރާޓީމް އަޅުގަނޑުމެންނާއިއެކު ކެއުމުގައިބައިވެރިވިއެވެ. އަދި ބައްދަލުވުންބާއްވަން ހަމަޖެއްސީ އެދުވަހުގެ މެންދުރުފަހުގެ ދޭއްޖަހާއިރަށެވެ.

އަޅަގަނޑުމެންގެފަރާތުން ބައިވެރިވީ ހަތަރުމީހުންނެވެ. އެއީ، އަލީ ޙުސައިން ދީދީ، މުއުމިނާ، އަޙްމަދު އާދަމް އަދި އަޅުގަނޑެވެ. އިނގިރޭސީންގެފަރާތުން 7 މީހުން ބައިވެރިވިއެވެ. އެމީހުން ތަމްސީލްކުރީ ޑިފެންސް، ޕަބްލިކްއެކައުންޓިންގ، ސިވިލްސަރވިސް، އާރ.އޭ.އެފް.ފަދަ ތަންތަނެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންނަށް ރަނގަޅަށް އިޙްތިރާމް އަދާނުކުރެވެނީސް އިނގިރޭސީން ފަށައިގެންފިއެވެ. ވަޒީރުންގެ ކޮމިޓީތަކާއި ބައްދަލުކުރިކުރުމުގައި އުފެދިފައިހުރި ނުރުހުންތައް ބައްދަލުވުމުގެ ތަޅުމަށް އޮއްސާލައިފިއެވެ. އަޅުގަނޑު ކެތްތެރިކަމާއިއެކު އަޑުއެހީމެވެ. އަދި އަޅުގަނޑުބުނީ އަޅުގަނޑަކީ ވަރަށްއާދައިގެފެންވަރެއްގެ ވިޔަފާރިވެރިއެއްކަމަށާއި ދައުލަތުގެޚާދިމެއްކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑަކީ ސީޔާސީ ރޭވުންތެރިއެއް ޑިޕްލޮމެޓެއް ނުވަތަ ވަޒީރެއްނޫންކަމަށް ބުނީމެވެ.

އަޅުގަނޑުބުނީ، ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން އަޅުގަނޑާއި ޙަވާލުކުރައްވާފައިވަނީ، ދިމާވެގެން މިއުޅޭމަސްއަލަ ދެކޮޅުވެރިކަމަކާއިނުލައި، ރަޙްމަތްތެރިމާޙައުލެއްގައި ޙައްލުކުރާށެވެ. މިގޮތަށް ކަންކުރުމަށް އެމީހުން ތައްޔާރަށްނެތްނަމަ އެއްވެސްކުރިއެރުމެއް މިބައްދަލުވުމުގެ ސަބަބުން ނުލިބޭނެކަމަށް އަޅުގަނޑުބުނީމެވެ. އަނެއްކާވެސް އެމީހުންނަށްދިމާވި އުނދަގޫތަކުގެވާހަކަ ފަށައިފިއެވެ. ގެއްލުނުވަގުތާއި މިފަދަ އެތައްކަމެކެވެ. މިހާހިސާބުން ވަރަށް އަދަބާއިޚިލާފަށް އަޅުގަނޑު އެމީހުންގެ ވާހަކަ މެދުކަނޑާލައިފީމެވެ. އަދި ރުޅިއައިކަމަށްހަދައިފީމެވެ. މިއީ އެމީހުންދެކޭގޮތް ކަމުގައިވާނަމަ، އަޅުގަނޑު މިބައްދަލުވުންދޫކޮށް މާލެއަށްދަނީ ކަމަށްބުނެފީމެވެ. އަޅުގަނޑު ގޮނޑި ފަހަތަށްކޮއްޕާލާފައި، އަލީ ޙުސައިން ދީދީއަށް އަވަސްކަޅިއެއް އެއްލުމަށްފަހު އެ ބައްދަލުވުމުން ނިކުމެގެންހިނގައްޖައީމެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއަށް ގަމުގެއަސްކަރީމަރުކަޒު އަނބުރާދިނުމަށްފަހު،އިނގިރޭސިދިދަ އަޅުގަނޑާއި ކޮމާންޑިންގއޮފިސަރ ހަވާލުކުރަނީ. ފޮޓޯގައި ކެމެރާއަށް ކުރިމަތިވާގޮތަށްހުންނެވީ ޢަލީ ޙުސައިން ދީދީ. ތިރީފޮޓޯގައި،އިނގިރޭސީންގެދިދަ ބާލަނީ.

ދިވެހިރާއްޖެއަށް ގަމުގެއަސްކަރީމަރުކަޒު އަނބުރާދިނުމުގެ ރަސްމިއްޔާތަށް ގަމުގައި އިނގިރޭސި ކޮމާންޑިންގއޮފިސަރާއި އަދި ބައެއްއޮފިޝަލުންނާ އެކު.

އަޅުގަނޑުގެ ކޮޓަރިއަށްގޮސް ކެތްތެރިކަމާއިއެކު މަޑުކުރީމެވެ. ގާތްގަނޑަކަށް ބައިގަޑިއެއްހާއިރުފަހުން، އަލީ ޙުސައިން ދީދި އަޅުގަނޑާ ގުޅުއްވާފައި އެނބުރި ބައްދަލުވުމަށްއައުމަށް ވިދާޅުވިއެވެ. އަޅުގަނޑު އެނބުރިދިޔައިމެވެ. އެއިރު އިނގިރޭސީންތިބީ މައިތިރިވެ އަޅުގަނޑު ދައްކާވާހަކަ އަޑުއެހުމަށް ތައްޔާރުވެގެންނެވެ.

ވިޔަފާރިވެރިއެއްގެ ޙައިސިއްޔަތުން އަޅުގަނޑު ދެކޭގޮތްބުނީމެވެ. އަޅުގަނޑުބުނީ ގަމުގައި މިހާރުހުރި ތަކެއްޗަކީ 20 އަހަރު ވެފައިވާ ބާތަކެއްޗެވެ. އަދި މިތަކެތި އަނބުރާ ޔޫރަޕަށް ގެންދިއުމުގެ ޚަރަދަކީ ބޭކާރުކުރެވޭ ދައުލަތުގެ ފައިސާއެވެ. އިންޑިޔާކަނޑުގައި ޙަރަކާތްތެރިވުމުގެ ޝައުޤުވެރިކަމެއް އިނގިރޭސީންގެ މިހާރަކުނެތެވެ. ދެންހުރި އަސްކަރީމަރުކަޒުތައްހުރީ، ފާރިސީގަލްފްގެ މަސީރާގައްޔާއި، ސައިޕްރަސްގައްޔާއި އަދި ލަންޑަންގައެވެ. ގަމުގައި ދަބަރުތަޅަންވެފައިހުރި ބާމުދަލަކީ އެމަރުކަޒުތަކަށް ބޭނުން އެއްޗެއްނޫނެވެ.

ގަމުގައި 20 އަހަރުވަންދެން މަސައްކަތްކުރިމީހުން މިހާރުވަނީ މަސްވެރިކަންކުރާގޮތް ހަނދާންނެތިފައެވެ. އެމީހުންގެ މަސްދޯނިފަހަރެއްވެސް ނުމެނެތްމެއެވެ. އިނގިރޭސީންގެގާތުގައި މަސައްކަތްކުރި 20 އަހަރުދުވަހުގެ މުއްދަތުގައި، އެމީހުނަށް ލިބެމުންދިޔައީ ދުވާލަކަށް ތިން ޕައުންޑެވެ. އިނގިރޭސީންވަނީ މިމީހުންގެ ދިރިއުޅުމުގެވައްޓަފާޅިއާއި ފެންވަރު ބަދަލުކުރުވާފައެވެ. އަސްކަރީމަރުކަޒު ބަންދުކުރުމުން މިއެންމެންގެ ވަޒީފާތައްގެއްލޭނެއެވެ. އެމީހުންގެ ދިރިއުޅުމަށް ވަރަށްގިނަ އުނދަގޫތަކަކާއި ކުރިމަތިވާނެއެވެ. އެހެންކަމުން އެކަށީގެންވާ މާލީބަދަލެއް ނުވަތަ ވަޒީފާއިންވަކިކުރާއިރުދޭ އިނާޔަތަކީ ވަރަށްމުހިންމު އެއްޗަކަށްވާނެއެވެ.

އިނގިރޭސި ޓީމުންވެސްވަނީ މިބައްދަލުވުމަށް ތައްޔާރުވެފައެވެ. ނަމަވެސް އަޅުގަނޑު މިކަމުގައި ހުރިގޮތުގެސަބަބުން މިހާރުތިބީ، ވާހަކަދައްކައިގެން އެއްބަސްވުމަކަށް އައުމަށްޓަކައި ކޮންމެވެސްވަރަކަށް ދޫދިނުމަށްތައްޔާރުވެގެންނެވެ. އެމީހުންބުނީ އެމީހުންގެ އަސްކަރީމަރުކަޒެއް ބަންދުކުރުމުން ވަޒީފާގެއްލޭމީހުނަށް ޢިނާޔަތްދިނުމަކީ އާރ.އޭ.އެފުން ކަންކުރާ އުޞޫލެއްނޫންކަމުގައެވެ. ނަމަވެސް ދިވެހިސަރުކާރަށް ކުރިއަށްއޮތް ތިންއަހަރު އިނގިރޭސީން ދެމުންއަންނައެހީ އިތުރުކުރަން ވިސްނާނެކަމަށެވެ. އަދި މިއެހީއިން އައްޑުއަތޮޅުގެ މީހުންނަށް އަލުންވަޒީފާ އަދާކުރުމަށް ތަމްރީންދީ، އަދި ދެކުނުގެއަތޮޅުތަކުގެ މީހުންގެދިރިއުޅުމުގެޙާލަތު ރަނގަޅުކުރުމަށް ބޭނުންކުރެވޭނެއެވެ. އަދި ސަލާމަތީސާމާނުފިޔަވައި އެހެންތަކެތި ނުގެންދިއުމަށްވެސް އެމީހުން އެއްބަސްވިއެވެ.

ބައްދަލުވުންނިމުނީ އުފާވެރިގޮތަކަށެވެ. އަދި އަޅުގަނޑުމެން ރަނގަޅު ރޭގަނޑުގެކެއުމަކަށް އިންސާފުކުރުމަށްފަހު އަނެއްދުވަހު މާލެއަތުވެއްޖައީމެވެ.

ނާޞިރުވަނީ ގަމުގެ ހުރިހާމަސްއޫލިއްޔަތެއް ކަނޑައެޅިގެން އަޅުގަނޑާއި ޙަވާލުކުރައްވަން ނިންމަވާފައެވެ. ގަމާއި ޙަވާލުވުމުގެ ކަންތައްތައް ރާވަން އަޅުގަނޑުގާތުގައި އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވިއެވެ. ބައެއްސާމާނު ރަނގަޅަށްބަލަހައްޓައި އަދި ބައެއްސާމާނު ރޫޅާލުމަށްފަހު ކަނޑުމަގުން މާލެއަށްފޮނުވަން އެންގެވިއެވެ. މިމަސައްކަތް ކުރައްވަން ޙަވާލުކުރެއްވީ ޢަލީ ޙުސައިން ދީދީ އާއި އެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޯޓުފަހަރުން މިމަސައްކަތްކުރުމަށް ޓީމެއްހޮއްވެވިއެވެ. މިމުއްދަތުގެތެރޭގައި އަޅުގަނޑު ގާތްގަނޑަކަށް ހަތަރުފަހަރު މާލެއާއި އައްޑުއާއި ދެމެދުގައި ދަތުރުކުރީމެވެ. ނާޞިރު އަޅުގަނޑަށް އެންގެވީ، އެންމެފަހުގެ ފޭބުމުގެ އަދި ގަން ޙަވާލުކުރުމުގެ މުނާސަބާގައި ބައިވެރިވުމަށެވެ. އެކަން އަޅުގަނޑުކުރީމެވެ. އަދި ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން ގަމާއި ޙަވާލުވީމެވެ.

ގަން ޙަވާލުކުރުމަށްފަހު، ގަމާއިބެހޭކަންތައް ނިމުނީކަމަށްހިތައި، ނާޞިރުގެއަރިހުގައި ގަމާއި ޙަވާލުވިވާހަކަ ދެންނެވީމެވެ. ނާޞިރުގެ މޭޒުކޮޅުމަތީގައި އޮތް ފައިލެއް ނެގުމަށްވިދާޅުވުމުން އަޅުގަނޑު ޙައިރާންވިއެވެ. އަދި އެފައިލްގައިވާ ދިވެހިރާއްޖެއަށް މިނިވަންކަން ދިނުމާބެހޭ އެއްބަސްވުން އޮތް ހިސާބަށް ފައިލް ބަލައިލުމަށްވިދާޅުވިއެވެ.

ނާޞިރުވިދާޅުވީ މިއެއްބަސްވުމުގެ މާއްދާއެއްގައި، އިނގިރޭސީން ބޭނުންވެއްޖެ ކޮންމެހިނދެއްގައި އެމީހުންގެ ކޮމަންވެލްތު ޙިމާޔަތްކުރުމަށްޓަކައި ގަމުގައިއޮތް މަތިންދާބޯޓު ޖައްސާބަނދަރު ބޭނުން ކުރެވިދާނެކަމަށްއޮންނަކަމަށެވެ. ދިވެހިސަރުކާރާ ގުޅުމަކާއިނުލައި، ނުވަތަ އަންގާލުމުގެ އިޙްތިރާމްވެސް އަދާނުކޮށް، ނުވަތަ ހުއްދަވެސްނުނަގާ މިކަންކުރެވިދާނެކަމަށް އެބައޮތްކަމަށެވެ.

ނާޞިރު އަޅުގަނޑުގާތުގައިވިދާޅުވީ އެމަނިކުފާނުގެ ޚިޔާލުފުޅުގައި އައްޑުއަތޮޅުގެ ގަމުން، އާރ.އޭ.އެފް. ފޭބިހިސާބުން، އެމީހުންނަށްއޮތް މިޙައްޤު ގެއްލުނީކަމަށެވެ. ނާޞިރު ބޭނުންފުޅުވީ، ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން އިނގިރޭސިސަރުކާރަށް ފޮނުވާނެސިޓީއެއްގެ ދެލިކޮޕީ ތައްޔާރުކުރުމަށެވެ. އަޅުގަނޑުދެންނެވީ އަޅުގަނޑުގައި އެވަރުގެކަމެއްކުރުމުގެ ޤާބިލުކަންނެތްކަމަށާއި އެކަންކުރުމުގައި ޤާނޫނީ އެހީތެރިކަން ބޭނުންވާނެކަމަށެވެ. މިކަމަށް އެމަނިކުފާނު އެއްބަސްވެވަޑައިގަތެވެ.

އަޅުގަނޑު ކޮޅުނބަށްގޮސް، އަޅުގަނޑުގެ ރަޙްމަތްތެރިއެއްކަމަށްވާ ސޭމް ކަދިރަގަމާ، ކިޔޫ.ސީ.އާއި ގުޅައިފީމެވެ. އޭނާ އެއިރުވީ އެޕްރީލްގެ ޗުއްޓީއަށް ނުވަރަ އެލިޔައަށް ގޮހެވެ. އަޅުގަނޑު އޭނާއާއި ބައްދަލުކުރުމަށް އެތަނަށްގޮސް، ދިމާވެގެންއުޅޭ މަސްއަލައާއިމެދު އޭނާއާއި މަޝްވަރާކުރީމެވެ. އޭނާ އެކަމާގުޅޭ ސިޓީ ޑްރާފްޓްކޮށްދިނުމުން، ވަޔަރލެސްގެ ޒަރީޢާއިން ކޮޅުނބުގައި ހުންނަ ދިވެހިއެމްބެސީ މެދުވެރިކޮށް މާލެއަށް އެސިޓީ ފޮނުވުމަށްފަހު، އަޅުގަނޑުދިޔައީ ސިންގަޕޫރަށެވެ.

ދެތިންހަފްތާ ވޭތުވިފަހުން، އިނގިރޭސިސަރުކާރުން ޖަވާބުދީފިކަމަށާއި، އެކަމަކު އަޅުގަނޑުމެން ނިންމާފާއިވާގޮތާ އެއްބަސްނުވާކަމަށް، ނާޞިރު އަޅުގަނޑަށް ވަޔަރލެސް މެސެޖެއްގެޒަރީޢާއިން އެންގެވިއެވެ. އެމީހުން ބޭނުންވަނީ މަސްއަލައާއިގުޅޭގޮތުން ދިވެހިސަރުކާރުގެ ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވްއަކާ ބައްދަލުކުރާށެވެ. ނާޞިރުވިދާޅުވީ އެކަންކުރުމަށް އަޅުގަނޑު ފޮނުއްވުމަށް ނިންމަވައިފައިވާކަމުގައެވެ.

އެމް.އެސް.އެލް.ގެ މަސައްކަތާއިހެދި، އެވަގުތަކީ އަޅުގަނޑަށް ދަތިވަގުތަކަށްވާތީ، އަޅުގަނޑު ވަރަށްއަވަދިނެތިއުޅޭ ދުވަސްވަރެއްކަމުގައި ނާޞިރުއަރިހުގައި ދެންނެވީމެވެ. ނާޞިރުވިދާޅުވީ، ކޮންމެހެން އަވަސްއަރާވަޑައިގެން އެމަނިކުފާނު އެކަމާއިނުއުޅުއްވާކަމަށާއި، އަޅުގަނޑު އިނގިރޭސިވިލާތަށްދާ ދަތުރެއްގައި އެމީހުންނާއި ބައްދަލުކުރެވިދާނެކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑު އެއިރު ގާތްގަނޑަކަށް އަހަރަކު ހަތަރުފަހަރު އިނގިރޭސިވިލާތަށްދަމެވެ.

ދެމަހެއްހާ ދުވަސްފަހުން ބޯޓުފަހަރާއި ގުޅޭކަމެއްގައި އިނގިރޭސިވިލާތަށް ދިޔައިމެވެ. އަޅުގަނޑު އެތާއުޅޭކަމާއި ތިންދުވަހުގެތެރޭގައި އަޅުގަނޑުގެ މަސައްކަތް ނިމޭނެވާހަކަ ނާޞިރުގެއަރިހުގައި ދެންނެވީމެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު ހުރި ހޮޓަލާއިގުޅޭ ތަފްޞީލުއެރުވީމެވެ.

އަޅުގަނޑު އޭގެއަނެއްދުވަހުހަވީރު ބޯޓުފަހަރާއިގުޅޭ ބައްދަލުވުންތައް ނިންމާލާފައި ހޮޓަލަށް އައިއިރު، އިނގިރޭސި ޑިފެންސް މިނިސްޓްރީގެ ސިޓީއެއް ހޮޓަލަށް ފޮނުވާފައިއޮތީމައި ޙައިރާންވިއެވެ. އޭގައިއޮތީ، އަނެއްދުވަހުގެ މެންދުރުގެކެއުމަށް އެކެއްޖަހާއިރަށް ޙާޒިރުވާންއޮތް ދައުވަތެކެވެ. އަޅުގަނޑަށް މިއީކޮންކަމަކާ ގުޅިގެންކަން އެނގޭތީ، އަދި މިމީހުން މިގެންގުޅެންނިންމި އަދަބުވެރިގޮތުގެމައްޗަށް ފިކުރުކޮށް، މަސްއަލައިގައި އަޅުގަނޑު ހުންނާނެ ނުވަތަ ޚިޔާރުކުރާނެމަޤާމު ނުވަތަ ފިޔަވަޅާއި ދޭތެރޭ ވިސްނާލީމެވެ.

އަޅުގަނޑާއި ހޮޓަލުން ބައްދަލުކުރެއްވީ، ޚުދު އިނގިރޭސި ދިފާއީ ސެކްރެޓެރީ ރޯއި މޭސަންއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ދިފާއިވުޒާރާއަށްގޮސް، މާނައެއްނެތް ބޭކާރުވާހަކަތަކެއް ދެއްކުމުގައި ވަގުތުތަކެއްހޭދަވިއެވެ. އެއަށްފަހު ލަންޑަންގެ ހުޅަނގުކޮޅު (ވެސްޓް އެންޑް) ގައިހުރި ކުޑަރެސްޓްރޯންޓަކަށް މެންދުރުގެކެއުމަށް ދިޔައިމެވެ. މޭސަންއާއިއެކު އެހީތެރިއަކު ދިޔައެވެ. އަޅުގަނޑުހުރީ އެކަންޏެވެ.

ކައިނިމުމުން ކޮފީގެނައުމަށްފަހު، އަޅުގަނޑުމެން މަޝްވަރާކުރަންއޮތް މައްސަލައެއް އެބައޮތްކަމަށް މަޑުމައިތިރިއަޑަކުން މޭސަންވިދާޅުވިއެވެ. ގަމުގެ މަސްއަލައެވެ. އޭނާވިދާޅުވީ ކީރިތި މަހާރާނީގެސަރުކާރަކުން އާރ.އޭ.އެފުން ގަން ބޭނުންކުރުމާބެހޭގޮތުން ދިވެހިސަރުކާރުން ދެކެވަޑައިގަންނަވާގޮތާއި އެއްބަސްވެވަޑައިނުގަންނަވާކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑު އޭނާއަށް ކަންތައްތައް އޮޅުންފިލުވައިދިނީ ތިރީގައި މިދަންނަވާގޮތަށެވެ.

އިނގިރޭސިވިލާތުގެފަރާތުން، އިންޑިޔާ، ޕާކިސްތާނު، ސްރީލަންކާ، އަދި ހޮންގކޮންގ ފިޔަވައި ދުރުއިރުމައްޗާދޭތެރޭވެސް އެއްވެސް ޝައުޤުވެރިކަމެއްނެތެވެ. ހޮންގކޮންގއަށް އަސްކަރީމީހުން އުފުލާކަށް ގަމެއްބޭނުމެއްނުވާނެއެވެ. އެއިރު އިނގިރޭސި ވިލާތް، ނިއުޒީލަނޑް، އޮސްޓްރޭލިޔާ، ސިންގަޕޫރު، މެލޭޝިޔާ، ބްރޫނައި މި ހަބާރުގެ އެއްބަސްވުމެއް ވުޖޫދަށްއައިސްފައިވެއެވެ.

އަސްކަރީމީހުންއުފުލަނީ ވީސީ - 10ގެ މަތިންދާބޯޓުން އިނގިރޭސިވިލާތުން ސިންގަޕޫރަށް، ދެން އޮސްޓްރޭލިޔާއަށެވެ. ގަމުގައި ބޯޓަށްތެޔޮއަޅަން މަޑުކުރާކަށްނުޖެހެއެވެ. އަދި ހޮންގކޮންގއަކީ ޗައިނާއިން ބޭނުންވިހިނދެއްގައި އަތުލެވޭނެރަށެކެވެ. އިނގިރޭސީންނަކަށް އެކަމެއްނުހުއްޓުވޭނެއެވެ.

އަޅުގަނޑު ދެންބުނީ، ދިވެހިރާއްޖެއަކީ މިހާރު މިނިވަން، އަމިއްލައިސްތިޤްލާލެއްއޮތް ޤައުމެއްކަމަށެވެ. އަދިމިގޮތުން ޙައްޤު އިޙްތިރާމް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ލިބެންވާނެއެވެ. އިނގިރޭސީންގެފަރާތުން ގެންގުޅޭނަޒަރުން އަޅުގަނޑު ވިސްނާފައިވާތީ، މޭސަންއާއި ކުރިމަތިވެފައިމިވާ ޙާލަތުވެސް ވަޒަންކުރެވުނެވެ. އެހެންކަމުން އަޅުގަނޑުގޮތެއް ހުށަހެޅީމެވެ. "ނިދާފައިތިބި ކުއްތާތައް އެގޮތަށް ތިއްބަދޭށެވެ" އަޅުގަނޑުބުނީމެވެ.

އަޅުގަނޑުދެންނެވީ އޭނާއަށް އިނގިރޭސި ހައުސް އޮފް ކޮމަންސްއަށް، (ރައްޔިތުންގެމަޖްލިސްގެ ޢާންމުމެންބަރުން) ނަށް ގަމުގެ މައްސަލައާއިމެދު ވާހަކަދެކެވި، ކީރިތި މަހާރާނީގެސަރުކާރުން ދިވެހިސަރުކާރުގެ ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވްދެކޭގޮތާއި އެއްބަސްނުވާކަން ފާޅުކޮށްފައިވާނެކަމަށް ބަޔާނެއްއިއްވާށެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު ބުނެފައިވާ ސަބަބުތަކަށްޓަކައި އިނގިރޭސިސަރުކާރުގެ ހުށަހެޅުމަށް އަޅުގަނޑުމެން އެއްބަސްނުވާކަން އަޅުގަނޑު ބަޔާންކުރާނަމެވެ.

އަޅުގަނޑުދެންނެވީ ވަގުތު ފާއިތުވަމުންދިޔަވަރަކަށް މަސްއަލާއަށްޙައްލު އަންނަމުންދާނެކަމަށެވެ. ކޮމަންވެލްތުގެ ޙިމާޔަތަށްޓަކައި ގަން ބޭނުންކުރުމަށް ނުޖެހޭނެކަމަށް އުންމީދުކޮށް، އަދި އެކަމަށްއެދި ދުޢާކުރަމުން ގެންދަމެވެ.

މޭސަންއަށް އަޅުގަނޑު ބުނިވާހަކަ ވިސްނުނެވެ. އަދި އެއީ ރަނގަޅުޚިޔާލެއްކަމުގައި ވިދާޅުވިއެވެ. މިމަސްއަލަ މިއަދާއިހަމައަށްވެސް މިގޮތުގައިއޮތީއެވެ. މިކަމުގެއަސަރުތައް ވަގުތުފާއިތުވުމުގެސަބަބުން ވަނީ ހުލިވެފައެވެ.

އިނގިރޭސީން ގަމުންފޭބިއިރު، އެކިރޮނގުން އެކަށީގެންވާ ހުނަރުވެރިކަންލިބިފައިވާ ތަޖްރިބާކާރު ދިވެހީންތިއްބެވެ. މި ތަޖްރިބާކާރު ދިވެހީންލިބުނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ޓުއަރިޒަމްގެ ޞިނާޢަތު ބިނާކުރުމުގެ ފެށުމުގެތެރޭގައި ކަމަށްވުމުން، ހުނަރުވެރި ހުރިހާ އެންމެނަށްވެސް މިއާޞިނާޢަތު ބިނާކުރުމަގައި ބައިވެރިވެ ވަޒީފާހޯދުމުގެ ފުރުޞަތުތައް ލިބުނެވެ.

15 ވަނަ ބާބު

މުވާޞަލާތީގުޅުން، 1974އިން 1978އަށް

ރާއްޖޭގެ މުވާޞަލާތީކަންތައްތަކުގައި އަޅުގަނޑުގެބައިވެރިވުން ފެށިފައިވަނީ 1974 ވަނައަހަރުގެ އިންޑިޔާގެ އޯވަރސީޒް ކޮމިޔުނިކޭޝަން ސަރވިސް (އޯ.ސީ.އެސް.) އާއި މަޝްވަރާކުރުމަށް ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން ފޮނުއްވި ވަފްދުގެވެރިޔާގެ ޙައިސިއްޔަތުންނެވެ. އޯ.ސީ.އެސް. އާއި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޓެލެކޮމިއުނިކޭޝަންސް ޑިޕާރޓްމަންޓް (ޓީ.ސީ.ޑީ.) އާއިދެމެދު ޓެލެޕްރިންޓަރލިންކެއް ޤާއިމްކޮށް، އަދި މިގުޅުމުގެ ސަބަބުން ފުރަތަމަފަހަރަށް ދިވެހިރާއްޖެއާއި ދުނިޔޭގެ ޤައުމުތަކާއިދެމެދު ޓެލެކްސްގެ ޒަރީޢާއިން ގުޅުންއުފެދުނެވެ. މީގެކުރިން ގުޅިފައިވަނީ ހަމައެކަނި ކޮޅުނބުގައިހުންނަ ދިވެހިސަފީރު އޮފީހާއި ޓީ.ސީ.ޑީ. އާއެވެ. އެއީ މިދެތާނގައި ބެހެއްޓިފައިވާ ކޮލިންސް ޓްރާންސީވަރ މެދުވެރިކޮށެވެ. މިގުޅުން ބޭނުންކުރަނީ ހަމައެކަނި ދިވެހިސަރުކާރުންނެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން ކޮޅުނބުގައި ހުންނަ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ބޭރުގެ ސަފީރުއޮފީސްތަކަށް ފޮނުއްވާ މެސެޖްތަކާއި އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަރާތުން ކޮޅުނބުގައި ހުންނަ ޓްރޭޑް އޮފީހަށް ފޮނުއްވާ މެސެޖްތައް ޓީ.ސީ.ޑީ.ގެ އޮޕަރޭޓަރުން ކިޔައިދެނީ، ނުވަތަ މޯރސްކޯޑް ބޭނުންކޮށްގެންފޮނުވަނީއެވެ. ސަފީރުއޮފީހުގެ އޮޕަރޭޓަރުން ލިޔެ، ގެންދަންވީތަންތަނުގެ އެޑްރެސްޖެހުމަށްފަހު މެސެންޖަރުން މެދުވެރިކޮށް އެތަނަކަށް ފޮނުވަނީއެވެ. އެތަންތަނުންނާއި ދިވެހިޓްރޭޑް އޮފީހުން ދިވެހިސަރުކާރަށް ފޮނުވާ މެސެޖްވެސް ފޮނުވަނީ ހަމަމިބީދައިންނެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއަށް ޓުއަރިޒަމް ތަޢާރަފްވެ، 1972 ވަނައަހަރުގެ ފަހުކޮޅުގައި ފުރަތަމަ ޓުއަރިސްޓް ގްރޫޕް މާލެއައުމާއިގުޅިގެން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޓުއަރިޒަމްގެ ޞިނާޢަތު ރަނގަޅުގޮތެއްގައި ބިނާކުރުމަށްޓަކައި، ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުވާޞަލާތީގުޅުން އަވަހަށް ޤާއިމްކުރުމުގެ މުހިންމުކަން ވަރަށްބޮޑުވިއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބޯޓުފަހަރުގެ ކަންތައްތައް ކޮޅުނބުން ބުންބާއަށް ބަދަލުވެ، ސަރުކާރާއި ގުޅާނެގޮތެއް ހޯދުމަށްވެސްވަނީ ބޭނުންވެފައެވެ. މިމަސްއަލަ، އިންޑިޔާގެ ފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖެއަށްވެދެއްވާ އެހީގެތެރޭގައި ތާވަލްކުރެވުނެވެ. އިންޑިޔާ ސަރުކާރުގެ މަތީފެންވަރެއްގެ ވަފުދެއް ދިވެހިސަރުކާރާއި މަޝްވަރާކުރެއްވުމަށް ވަޑައިގަތެވެ. ވަފުދުގެ ވެރިއަކަށް ހުންނެވީ އޯވަރސީޒް ކޮމިއުނިކޭޝަންސް ސަރވިސްގެ ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް މިސްޓަރ ޕީ.ޖީ.ޑެމްލަރ އެވެ. މިޓީމާއި މަޝްވަރާކުރުމަށްހަމަޖެހުނު ދިވެހިޓީމުގެ ވެރިއަކަށްހުރީ އަޅުގަނޑެވެ. މިމަޝްވަރާތަކުގެ ނަތީޖާއެއްގެގޮތުން އެކުލަވާލެވުނު މަޝްރޫއެއްގެ ދަށުން، 1974 ވަނައަހަރު ބޮމްބޭ/މާލެ މުވާޞަލާތީގުޅުން އުފެދުނެވެ. އިންޑިޔާގެ ތިންއިންޖިނޭރުންގެ އިރުޝާދުގެދަށުން، ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން މެރީންޑްރައިވް 54 ނަންބަރުގައި ރިސީވިންގ ސްޓޭޝަނެއް ދެތިންމަހެއްހައިދުވަހުގެ ތެރޭގައި ޤާއިމްކުރިއެވެ. މޯލްޑިވްސް ޝިޕިންގ ލިމިޓެޑަކީ މިލިންކް ބޭނުންކުރަންފެށި އެންމެފުރަތަމަ ކަސްޓަމަރެވެ. އަދި މިގުޅުން އެންމެ ގިނައިން ބޭނުންކުރާ ފަރާތްކަމުގައިވިއެވެ.

އެހެންނަމަވެސް، ބޮމްބޭ/މާލެ ޓެލެކޮމިއުނިކޭޝަން ޓެލެޕްރިންޓަރލިންކާއި އެހެނިހެން މުވާޞަލާތީ ފެސިލިޓީތައް، ކޮޅުނބުގައިހުންނަ އަޅުގަނޑުމެންގެ ސަފީރުއޮފީހުގައިހުރި ވަޔަރލެސްލިންކްވެސް ހިމަނައިގެން، އަދި މާލޭގައިހުރި ކުޑަ އޮޓޮމެޓިކް އެކްސްޗޭންޖާއިއެކު، ވަނީ އަޅުގަނޑުމެންގެތަރައްޤީއަށް، ޚާއްޞަކޮށް ޓުއަރިޒަމްގެތަރައްޤީގެ ބޭނުންތަކަށް މަދުވެފައެވެ. ޓުއަރިސްޓުންގެގޮތުގައި އަންނަމެހެމާނުންތިބޭނެ އެތައްރިސޯރޓްތަކެއް އަޅުގަނޑުމެންހެދިއިރު، އެމީހުން ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޗުއްޓީގެގޮތުގައި ހޭދަކުރާދުވަސްކޮޅު، އެމީހުންގެ ގާތްތިމާގެމީހުންނާއި އަދި ވިޔާފާރީގެ ކަންތައްތަކާއި އެމީހުން މުވާޞަލާތީގުޅުންއޮތުމަށް ބޭނުންވާނެމިންވަރާމެދު އަޅުގަނޑުމެން މާބޮޑަކަށް ވިސްނާފައެއްނެތެވެ. ބޭރުގެޤައުމުތަކަށް، އެކަކުއަނެކަކާއި ސީދާގުޅުމަކީ އަޅުގަނޑުމެން އަޑުއަހާފައިވާ ކަމެއްނޫނެވެ. ޙަޤީޤަތަކަށްވުން ވަރަށްދުރުގައި ވާކަމެއްވެސްމެއެވެ.

އާޞިނާޢަތެއްގެގޮތުގައި ޓުއަރިޒަމްގެފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރ (ހިންގުމަށް ބޭނުންވާ އަސާސީ އޮނިގަނޑު) އަށް ތަފާތުބޭނުންތައް ޖެހެންފަށައިފިއެވެ. މެހެމާނުން ތިބޭނެތަންތަން އަޅުގަނޑުމެން ހަދަމުންގެންދިޔައިރު، ކުޑަކުޑަ އޮޓޮމެޓިކް އެކްސްޗޭންޖެއް މާލޭގައިބެހެއްޓުންފިޔަވައި މުވާޞަލާތީ ގުޅުމާއިމެދު ވިސްނާލާފައެއްނެތެވެ. ކޮޅުނބުގައިހުންނަ އަޅުގަނޑުމެންގެ އެމްބެސީއާއި ދިވެހިސަރުކާރާއި ދެމެދުގައި ގުޅުންހިންގަނީ އަދިވެސް ވަޔަރލެސްގެ ޒަރީޢާއިންނެވެ. މާލޭގައި އެމް.އެސް.އެލް.އާއި އެމް.އެސް.އެލް.ބުންބާއާއި ދެމެދު ގުޅުންހިންގަނީ އިންޑިޔާސަރުކާރުގެ އެހީގައި ހަމަޖައްސަވައިދެއްވާފައިވާ ޚާއްޞަ އެޗް.އެފް.ޓެލެކްސް ގުޅުމަކުންނެވެ.

1976 ވަނައަހަރު އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ކަންތައްތައް ހިންގުމުގައި އަޅުގަނޑު ހުންނަޤައުމު ކަމުގައިވާ ސިންގަޕޫރުން މާލެއައިސް އުޅެނިކޮށް، ނާޞިރު އަޅުގަނޑާއި ބައްދަލުކުރެއްވުމަށް ބޭނުންފުޅުވެގެން އަންގަވައިފިއެވެ. އަޅުގަނޑަށް ދެއްކެވީ، ނިޕޮން އިލެކްޓްރިކް ކުންފުނީ (އެން.އީ.ސީ.) ގެފަރާތުން ކޮޅުނބުގައި ހުންނަ ދިވެހިސަފީރު އޮފީސް މެދުވެރިކޮށް، އެއްތަނުން އަނެއްތަނަށް ގެންދެވޭކަހަލަ އާރތު ސެޓެލައިޓް ސްޓޭޝަން ޑިޝްއަކާއި ބެހޭގޮތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ލުއިފޮތެކެވެ. އަދިމިކަހަލަ އާރތު ސްޓޭޝަނެއް ރާއްޖޭގައި ބަހައްޓަވަން ބޭނުންފުޅުވާކަމަށް ވިދާޅުވިއެވެ.

މީގެކުރިން މިކަހަލަނިޒާމެއް ސިންގަޕޫރުން އަޅުގަނޑަށް ފެނިފައިވާތީ، މިއީ އަޅުގަނޑަކަށް އާއެއްޗެއްނޫނެވެ. މީގެއަގު ވަރަށްބޮޑުވާނެކަން އަޅުގަނޑަށްވިސްނުނެވެ. އަގުގެގޮތުގައި އެމީހުން ބަޔާންކޮށްފައިއޮތީ، ތަކެތީގެއަގަށް 1.5 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރ (އެފް.އޯ.ބީ.ޖަޕާން) އަދި ބެހެއްޓުމަށާއި ޓެސްޓްކުރުމަށް 49،189 އެމެރިކާ ޑޮލަރެވެ. މިއީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެއިރު ވަރަށްބޮޑު އަގެކެވެ. އަޅުގަނޑު މިކަމާދޭތެރޭ ވިސްނާލަން މަޑުމަޑުން އިނީމެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު މަޑުންއިނީ ކީއްވެތޯ ނާޞިރުއެއްސެވިއެވެ.

އަޅުގަނޑު ދެންނެވީ މިއީ އެންމެފަހުގެ ސެޓަލައިޓް ޓެކްނޮލޮޖީ ކަމަށްވާތީ ވަރަށްބޮޑު އިންވެސްޓްމަންޓްއެއްކަމަށެވެ. އަދި ވަރަށްޓެކްނިކަލް އެއްޗެއްވެސްމެއެވެ. މިހިންގާނެ، ތަމްރީންލިބިފައިވާ ހުނަރުވެރި މީހުންވެސް ބޭނުންވާނެކަމަށް ދެންނެވީމެވެ.

ނާޞިރުވިދާޅުވީ މިކަމަށްބޭނުންވާ 1.5 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރު، އެހީގެގޮތުގައާއި އަދި އަޅުގަނޑުމެންގެ ބައެއް ފައިސާގެވަޞީލަތް ނަންގަވައިގެން ހޯއްދަވާނެކަމަށެވެ. މިކަން ކުރުމުގެ ހުނަރުވެރިދިވެހިން ނެތްކަމަށްދަންނަވައި، އަޅުގަނޑު ދެކޮޅުހެދުމުން، އެމަނިކުފާނުވިދާޅުވީ އެކަންކުރާނެ މީހަކުހޯދުމަކީ އަޅުގަނޑުގެ މަސްއޫލިއްޔަތެއްކަމަށެވެ.

އަޅުގަނޑުދިޔައީ އެއްލިގެންނެވެ. ދެން ނާޞިރުވިދާޅުވީ، "އަހަންނަށްވިސްނޭ، އެންމެފުރަތަމަ އަހަރުމެންހޯދަންވީ އެޗް.އެފް.ޓެލެކްސްކަން. ނަމަވެސް ގެއްލިފައިވާވަގުތު އަހަރެން ހޯދަންއެބަޖެހޭ. އަހަރެންބޭނުންވަނީ މުވާޞަލާތުގެ އެންމެފަހުގެ ޓެކްނޮލޮޖީ. މިހޯދުމަކީ އަހަރުމެނަށް ކުރިއަށްދިއުމަށް ވަރަށްބޮޑު އެހީއަކަށްވާނެ. އަދި އަހަރުމެންގެ ޤައުމުގެ ތަރައްޤީގެދުވެލި އަވަސްވެސްވާނެ."

މިހެންވިދާޅުވުމުން އެފޮނުއްވި މެސެޖް އަޅުގަނޑަށްފަހުމްވެ ޖަވާބުވެސް އެނގިއްޖެއެވެ. މަސްއަލައާއި އެއަށް ޙައްލުހޯދުމަކީ އަޅުގަނޑުގެކަމެކެވެ. އަޅުގަނޑުވަނީ ނުތަނަވަސް ވެފައެވެ. ނަމަވެސް، މިއީ އަމުރެކެވެ. އެހެންކަމުން މަސްއަލަބެލުމަށް އަޅުގަނޑު އެއްބަސްވެއްޖައީމެވެ. އަޅުގަނޑު އެދުވަހުހަވީރު މާލެއިންފުރައިގެން ކޮޅުނބަށްގޮސް، ސިންގަޕޫރަށް އަނެއްދުވަހު ދިއުމުގެކުރީން، އެރޭހުރީ ކޮޅުނބުގައެވެ.

އަޅުގަނޑުހުރީ ސިލޯނު އިންޓަރކޮންޓިނެންޓަލް ހޮޓަލުގައެވެ. ނަމަވެސް މިމަސްއަލައާއިހެދި އަޅުގަނޑަކަށް ރަނގަޅަކަށްނުނިދުނެވެ. މިއީ ހަމައެކަނި ސެޓަލައިޓް ޑިޝްގަތުމުގެ މަސްއަލައެއްނޫނެއެވެ. އެހިންގާނެ އިތުބާރުހުރިފަރާތެއް ހޯދުމާއި، އެއާއިބެހޭ ސާމާނުގެނެސް ހަރުކުރުންހިމެނެއެވެ. އަދި ދިވެހިރާއްޖެ ސެޓެލައިޓްގެ ކޮމިއުނިކޭޝަންއާއި ގުޅި، ޓެލެފޯނު، ޓެލެކްސް، ފެކްސް އަދި ޓީ.ވީ.ފަދަ ކަންކަމަށް ހުޅުވިގެންދިއުންވެސް ހިމެނެއެވެ.

އަޅުގަނޑަށް ނިދަންއުނދަގޫވުމުން، ތެދުވަންނިންމައިފީމެވެ. އެއިރު ފަތިހު ފަހެއްޖަހާފާނެއެވެ. އެހެންކަމުން އަޅުގަނޑުދިޔައީ ކޮފީޝޮޕަށް ކޮފީބޯށެވެ. އޭގެފަހުން އަޅުގަނޑު ކުރާނެކަމަކާދޭތެރޭ ވިސްނާލަންއިނީ ހޮޓަލުގެ ފެންޑާގައެވެ. އެހާއަވަސް ގަޑިއެއްކަމުން އެތާތިބީ ވަރަށްމަދު ބައެކެވެ.

ފައިސާދައްކާ ކައުންޓަރުގެ ކައިރީގައިތިބި ތިންއިނގިރޭސީން އަޅުގަނޑަށް ފާހަގަވިއެވެ. އަދިއެމީހުން އެއަރޕޯރޓަށްގެންދާ ޓެކްސީއަންނަންދެން އަޅުގަނޑު ކައިރީގައި އިށީނދެގެންތިއްބެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ވާހަކަދައްކަން ފަށައިފީމެވެ. އެމީހުންބުނީ އެމީހުންއެތިބީ ހޮންގކޮންގުން ސީޝެލްސްއަށް އެދުވަހުގެ ބީ.އޯ.އޭ.ސީ. ފްލައިޓުން ދާންވެގެންކަމުގައެވެ.

މިއީ އަނެއްކާވެސް ތަޤްދީރު އެހީގެއަތެއް އަޅުގަނޑުމެނަށް ދިއްކޮށްލިފަހަރެކެވެ. މިތިންމީހުންނަކީ ކޭބަލް އެންޑް ވަޔަރލެސްގެ ތިންއޮފީޝަލުންނެވެ. މިމީހުން މިދަނީ، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބެހެއްޓުމުގެ ކަންތައްކުރުމަށް ނާޞިރު އަޅުގަނޑުގެގާތުގައި ވިދާޅުވެފައިވާބާވަތުގެ ސެޓެލެއިޓް ޑިޝްއަކާއި މުވާޞަލާތި ނިޒާމެއް، ސީޝެލްސްގައި ޤާއިމްކުރުމުގެ ވާހަކަތައް އެތާނގެ ސަރުކާރާއިދެއްކުމަށެވެ.

އެމީހުން އަޅުގަނޑުގާތުގައިބުނީ، ކޭބަލް އެންޑް ވަޔަރލެސް (ސީ.އެންޑް ޑަބްލިއު.) އަކީ ކެރިބިއަންގެ ވަރަށްގިނަޤައުމުތަކުގެ މުވާޞަލާތީނިޒާމުތައް ބަލަހައްޓާ ފަރާތްކަމުގައެވެ. އެމީހުން އިންޑިޔާކަނޑުގައި އެކަންކުރުމުގެ ޝައުޤުވެރިކަންހުރެދާނެތޯ އަޅުގަނޑުއަހާލުމުން އާނއެކޭބުންޏެވެ. އަޅުގަނޑު ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން މިފަދަނިޒާމެއް ޤާއިމްކުރަން ބޭނުންފުޅުވާވާހަކަ އެމީހުންގެގާތުގައި ބުނީމެވެ. އަޅުގަނޑު، ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެފަރާތުން މިފަދަކަމެއް ފަހުންއެއްބަސްވެވޭގޮތެއްގެމަތިން ކުރުމުގެޝައުޤުވެރިކަން ހުންނާނެތޯއެހީމެވެ. އެމީހުންގެޖަވާބަކީ "އާނއެކެވެ" އެވެ.

އަޅުގަނޑަށް އެކުންފުންޏާއިބެހޭ ބައެއްލިޔެކިޔުމާއި ލުއިފޮތްދިނެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު ލަންޑަނަށްގޮސް އެމީހުންނާއި ގުޅާނަންކަމަށްބުނީމެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ރަޙްމަތްތެރިޔާ ހާޝިމް އަޅުގަނޑުބަލާއައުމުން، ޚިޔާލުބަދަލުވެއްޖެ ކަމަށާއި، ސިންގްޕޫރަށްނުގޮސް ހަމަވަގުތުން ދިވެހިރާއްޖެއަށްދާން ބޭނުންކަމަށްބުނީމެވެ. އަޅުގަނޑު ދިވެހިސަފީރު އޮފީހަށް ފޯނުކޮށް، އަނބުރާ މާލެއަންނަވާހަކައާއި ނާޞިރާއި ބައްދަލުކުރުމަށް އެޕޮއިންޓްމަންޓެއްބޭނުންވާހަކަ ވަޔަރލެސް މެސެޖްއެއްގެޒަރީޢާއިން ފޮނުވީމެވެ.

އަޅުގަނޑު ކޮޅުނބުގެ ވައިގެބަނދަރުން ޓިކެޓްއެއްގަނެގެން އެއަރ ސިލޯނުގެ ފްލައިޓަކުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ދިޔައިމެވެ. ނާޞިރަށް ކަމުގެއަވަސްކަން ދޭހަވެވަޑައިގަތީކަމަށްވެދާނެއެވެ. އަޅުގަނޑު މާލެއަށްއައިއިރު ރައީސްގެ ސެކްރެޓަރީއެއް ސަރުކާރުގެ ލޯންޗެއްގައި އަޅުގަނޑާއި ބައްދަލުކުރަން އައިސްހުއްޓެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ދިޔައީ ސީދާ ރައީސްއޮފީހަށެވެ. ނާޞިރު އަޅުގަނޑުގާތުގައި މަސްއަލައަކީ ކޮބައިތޯ އެއްސެވިއެވެ.

އަޅުގަނޑު އެމަނިކުފާނުގެ އަރިހުގައިދެންނެވީ، އަޅުގަނޑާ ޙަވާލުކުރެއްވި އެންމެއުނދަގޫ މަސައްކަތުގެ ބަޔަކަށް ޙައްލެއްފެނިއްޖެކަމަށެވެ. އަދި ސީ. އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ އޮފިޝަލުން ދީފައިވާ އެކުންފުންޏާބެހޭ ލިޔުންތަކާއި އެމީހުންގެ ކާޑުތައް އެމަނިކުފާނުގެ އަތްޕުޅަށްއަރުވައިފީމެވެ. އެތަކެތި ބައްލަވައިލެއްވުމަށްފަހު، ސީ. އެންޑް ޑަބްލިޔު.އަކީ ކަމުގެ އެންމެމަތީދަރަޖައިގެބައެއްކަމަށާއި، އެމީހުންނާއިގުޅައިގެން ކަންތައްތައް ކުރިއަށްގެންދިއުމަށް އެމަނިކުފާނުވިދާޅުވިއެވެ.

އެކަމައިގެން ކުރިއަށްދިއުމުގެކުރިން އެމަނިކުފާނާއި މަޝްވަރާކުރަން އަޅުގަނޑަށްޖެހުނީ ކީއްވެގެންކަން އެމަނިކުފާނުގެ އަރިހުގައިދެންނެވީމެވެ. އަޅުގަނޑު އެމަނިކުފާނުގެ އަރިހުގައި، ގަމުން އިނގިރޭސީން ފޭބުމާބެހޭގޮތުން ހިނގި މުޢާމަލާތްތައް މާރަނގަޅުނޫންކަމަށް ދެންނެވީމެވެ. އަދި އިނގިރޭސި ކުންފުންޏެއްގެފަރާތުން އަޅުގަނޑުމެންގެ ޤައުމީ އަދި ބައިނަލްއަޤްވާމި މުވާޞަލާތީޚިދްމަތްތައް ހިންގުން، ސިޔާސީ ނަޒަރަކުން ފެންނާނެގޮތެއް އަޅުގަނޑަށް ނޭނގޭތީއެވެ.

ނާޞިރުވިދާޅުވީ އެމަނިކުފާނު ދެކެވަޑައިގަންނަވާގޮތުގައި، ގަމަކީ މިހާރުނިމިފައިވާ ބާބެއްކަމަށާއި، އިނގިރޭސި ކުންފުންޏާއި އަޅުގަނޑު މަޝްވަރާތައް ކުރިއަށްގެންދިއުމަށް އެމަނިކުފާނު ހިތްޕުޅުހަމަޖެހޭކަމަށެވެ.

އަޅުގަނޑު ސިންގަޕޫރަށް އެނބުރިދިއުމަށްފަހު، އެން.އީ.ސީ.ގެ ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވުންނާގުޅައިގެން، ތަފްޞީލީހުށަހެޅުމެއް ތައްޔާރުކޮށް، ކަމަށްބޭނުންވާ ސާމާނުފޮނުވައި، ފައިސާގެކަންތަކާއި، ތަކެތި ހަރުކުރުމާއި، ތަމްރީނުކުރުންފަދަ ހުރިހާޚަރަދެއްގެ ކޯޓޭޝަންއެއް ފޮނުވުމަށްބުނީމެވެ. އެން.އީ.ސީ.އާއި މިޓްސުއި ކުންފުނީގެ އޮފިޝަލުން ދިވެހިރާއްޖެއަށްގޮސް، ސެޓަލައިޓް ޑިޝް ސްޓޭޝަން ބެހެއްޓުމާގުޅޭ ސަރވޭއެއްކުރިއެވެ. އާރތު ސްޓޭޝަންގެ ހުށަހެޅުން، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ސްވިޗިންގ ސްޓޭޝަންއަކާއިއެކު ބެހެއްޓުމުގެ ހުށަހެޅުމާބެހޭގޮތުން، ޓޯކިޔޯގައި އެން.އީ.ސީ.ގެ އޮފިޝަލުންނާއިއެކު އަޅުގަނޑު މަޝްވަރާކުރީމެވެ.

ހަމަމިއާއެކު، ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އާއިއެކު މިފަދަނިޒާމެއް ހިންގުމުގެ މަޝްވަރާތައްކުރިއަށް ގެންދިޔައިމެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އާއެކު ސިންގަޕޫރުގެ އެމް.އެސް.އެލް.އޮފީހުގައި ޖަލްސާއެއް ބޭއްވުމަށް އަޅުގަނޑުހަމަޖެއްސީމެވެ. އެމީހުންގެ ޓީމްގައި ވިލްކިންސަން ކިޔާ އިންޖިނޭރެއް ބައިވެރިވިއެވެ. އަދި އެން.އީ.ސީ. ގެ ހުށަހެޅުމަށް ތަޖްރިބާކާރު ލަފާދިނެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ފަރާތުން ސީޝެލްސްގައި ހަމަމިކަހަލަ ނިޒާމެއް ޤާއިމްކުރުމުގެ މަސައްކަތް ކުރާތީ، އެމީހުންނަށް ލިބިފައިވާ މަޢލޫމާތުތަކާ މިކަންތައްތަކާ އަޅައިބަލައިލެވުނެވެ.

އެން.އީ.ސީ.ގެ ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވުންނަށްވެސް އަޅުގަނޑު ދައުވަތުދިނީމެވެ. އެމީހުން އެހެންކޮޓަރިއެއްގައި ތިއްބެވެ. ސީ. އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ޓީމުން ދެއްކިވާހަކަތައް އަޑުއެހުމަށްފަހު، އެން.އީ.ސީ.ގެ މީހުން އަޅުގަނޑުމެން ތިބިތަނަށް އައުމަށް އެދުނީމެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ މީހުން އެތާތިބުމުން އެމީހުން ޙައިރާންވިއެވެ. އަޅުގަނޑު އެމީހުންގެގާތުގައި ބުނީ، ސީ. އެންޑް ޑަބްލިޔު.އަކީ އެތަން ހިންގުމުގެ ޓެކްނިކަލް އަދި އޮޕަރޭޝަންސްމީހުން ކަމަށްވާތީ، އެމީހުންގެ އެހީތެރިކަމާއި އިރުޝާދުނުލިބި މިފަދަކަމެއްނިންމުމަކީ ރަނގަޅުކަމެއް ނޫންކަމުގައެވެ.

އެން.އީ.ސީ.ގެ ހުށަހެޅުމުގައިހުރި، ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެފަރާތުން އިޞްލާޙުކުރަންބޭނުންވި ބައެއްކުދި ޓެކްނިކަލް ކަންތައްތައްފާހަގޮށް، އިތުރުއަގަކާއިނުލައި އެކަންކަން ރަނގަޅުކުރުމަށް އެން.އީ.ސީ.އިން އެއްބަސްވިއެވެ. ހުރިހާކަމެއްހަމަޖެހި ނިމިފައިވާކަމަށް ހީކޮށްހުއްޓައި، އަޅުގަނޑު މުޅިންއަވަދިވާވަރުގެކަމެއް ކުރިމަތީވީ، އައިނައިދިމާއެއްވެސް ނޭނގިއެވެ.

ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އާއި އެން.އީ.ސީ.އާއި ދެފަރާތުންވެސް އަޅުގަނޑުގާތުގައި ބުނެފައިވަނީ، ސީޝެލްސްގައި ބޭނުންކުރުމަށް ނިންމާފައިވާސާމާނަކީ، އިންޑިޔަންއޯޝަން ސެޓަލައިޓްގައި ގެންގުޅޭ އެފް.ޑީ.އެމް.ސިސްޓަމްއެވެ. ނަމަވެސް މިސެޓެލައިޓްގައި ހުސްސަރކިޓެއް މިހާރަކުނެތެވެ. އެއީ ހުރިހާސަރކިޓްތައްވަނީ އިންޑިޔާއާއި، ސިންގަޕޫރާއި އަދި އެހެންޤައުމުތަކުން ރިޒަރވްކޮށްފައި ކަމުންނެވެ. ހުސްޖާގަ ބޭނުންނަމަ، އަޅުގަނޑުމެންނަށްޖެހޭނީ އިންޓެލްސެޓް މެދުވެރިކޮށް ޚާއްޞަގޮތަކުން ހުސްޖާގައެއްދޫކުރުމަށް އެދޭށެވެ. މިކަމަށް އިތުރުވަގުތު ހޭދަވާނެއެވެ.

އެސް.ޕީ.ސީ.ޕީ.އެން./ޕީ.ސީ.އެން.ނިޒާމުގެމައްޗަށްބިނާކޮށް އާސެޓަލައިޓެއް މިހާރުވަނީ ބޭނުންކުރަންފަށާފައެވެ. ދެއަހަރުދުވަހުގެތެރޭގައި، ހުރިހާ އެފް.ޑީ.އެމް.ނިޒާމުތަކުގެބަދަލުގައި ގެންގުޅޭނީ މިއާނިޒާމެވެ. އެއަށްފަހު އެފް.ޑީ.އެމް.ސެޓެލައިޓް އެކަހެރިކޮށްލާނެއެވެ. މިހާރުވެސް އެތައްޤައުމެއްގައި ބޭނުންކުރަމުންގެންދަނީ ޓައިޕް އޭ ބާވަތުގެ ޑިޝްތަކެވެ.

މިހާހިސާބުން އެން.އީ.ސީ.ގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅަންފެށީ ކުޑަސެޓަލައިޓް ޑިޝްއެއްގައި މިއާނިޒާމް ބޭނުންކުރާ ފުރަތަމަޤައުމަކީ ދިވެހިރާއްޖެކަމުގައި ވެވިދާނެކަމަށެވެ. މިކަންކުރުމުގައި އެއްވެސް ޓެކްނިކަލް މަސްއަލައެއް ނުޖެހޭނެކަމުގެ ޔަޤީންކަން އެމީހުންދިނެވެ. އެފް.ޑީ.އެމް.އިން އެސް.ޕީ.ސީ.ޕީ./ ޕީ.ސީ.އެން.ސެޓަލައިޓަށް ބަދަލުކުރިއިރު، ސިގްނަލްފޮނުވުމުގައި ވަރަށްކުޑަ ލަސްކަމެއް ހުރިކަމުގައިވިއަސް، އިންސާނީ ކަންފަތަކަށް އެކަމެއް ފާހަގައެއްނުކުރެވޭނެއެވެ.

އިންޓެލްސެޓްގެ މެންބަރަކަށްވުމުގެ ވާހަކަދެއްކެވުމަށްޓަކައި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޓެލެކޮމިއުނިކޭޝަންގެ ޑިރެކްޓަރ، އެމެރިކާއަށްފޮނުވުމަށް އަޅުގަނޑުވަނީ ހަމަޖައްސާފައެވެ. އެތާނގައި އެމީހުން ހުށަހަޅާކަންތައްބަލައި ޔަޤީންކުރުމަށް ފަސޭހަވާނެތީއެވެ. އާނިޒާމް ޚިޔާރުކޮށްފިނަމަ، ހަމައެވަގުތުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ފްރީކުއެންސީއެއް ދެވިދާނެކަމަށް އިންޓެލްސެޓުންބުންޏެވެ. އަޅުގަނޑަށްއޮތީ، ވަގުތުން ގޮތެއްނިންމަންޖެހިފައެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގައިތިއްބެވި ބޭބޭފުޅުންނާއިގުޅާނެ ވަގުތެއްނެތެވެ. އަދި ގުޅަންޖެހޭނީ ކޮޅުނބު ނުވަތަ ބުންބާ (މުމްބައި) މެދުވެރިކޮށެވެ. ވަޔަރލެސް މެދުވެރިކޮށް ދިގުތަފްޞީލެއްދިނުމަކީ، ޖައްވީ ކަންތައްތައް ހުންނަގޮތުން އުނދަގޫ ކަމަކަށްވާނެއެވެ.

ކިހާތަނަކުން އަގުކުޑަވާނެތޯ، އެން.އީ.ސީ.ގެ މީހުންކުރެން އަޅުގަނޑުއެހީމެވެ. އެމީހުން ޒުވާބުކުރީ، އެންމެފަހުގެ ޓެކްނޮލޮޖީ ހެޔޮއަގެއްގައި އަޅުގަނޑުމެންނަށްލިބެނީއޭ ކިޔައިގެން، އަގު ދަށްކުރުމާދެކޮޅަށެވެ. އަޅުގަނޑުބުނީ، އަޅުގަނޑުމެންވާން މިއުޅެނީ އަޖުމަބަލަންގެންގުޅޭ "ގިނީ ޕިގްސް" އަށެވެ. އެހެނީ، ދިވެހިރާއްޖެވާނީ މިނިޒާމް ތަޢާރަފްކުރާ ފުރަތަމަޤައުމަށެވެ. އަޅުގަނޑު އެމީހުންގެގާތުގައިބުނީ، ނުރަނގަޅު އެއްވެސްކަމެއް ހިނގައިފިނަމަ، އަޅުގަނޑުގެ ވަޒީފާގެއްލޭނެކަމަށާއި، އަދި މިކަމަށް އެއްބަސްވުމުގެ ސަބަބުން އަޅުގަނޑަށް ވަރަށްބޮޑު އުޤޫބާތެއް ކަނޑައެޅިދާނެކަމަށެވެ.

މިނިޒާމުހޮވުމަށް އެއްވެސް ބާރެއްއެޅޭނީ، އެކަށީގެންވާވަރަކަށް އަގުދަށްކޮށް، އަދި ދިމާވެދާނެމަސްއަލަތައް އިތުރު އަގަކާއިނުލައި، އެން.އީ.ސީ.އިން ހައްލުކޮށްދޭނެކަމަށް އެން.އީ.ސީގެ ފަރާތުން ޔަޤީންކޮށްދީގެންނެވެ. އަޅުގަނޑުއެދުނީ 200،000 ޑޮލަރު ކުޑަކޮށްދިނުމަށެވެ. އެންމެފަހުން ދެފަރާތަށް އެއްބަސްވެވުނީ 150،000 ޑޮލަރު ކުޑަކޮށްދިނުމަށެވެ. މިގޮތުން މުޅިނިޒާމުގެ އަގަކަށްވީ 1،350،000އެމެރިކާ ޑޮލަރެވެ.

ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ޓީމާ އަޅުގަނޑު ފަހުންބައްދަލުކުރުމުން، ކަންހިނގިގޮތް އޮޅުންފިލުވުމަށް އެމީހުންބޭނުންވިއެވެ. އަޅުގަނޑު ކުރުޚުލާޞާއެއް ދިނުމަށްފަހު އެއްބަސްވެވުނުއަގު އެމީހުންގެ ގާތުގައިބުނީމެވެ. އެމީހުންބުނީ އެމީހުންނަށް ސީޝެލްސްއަށް ހޯދައިދެވުނު އަގަށްވުރެ ރަނގަޅުއަގެއް އަޅުގަނޑަށް ދިވެހިރާއްޖެއަށް ހޯދައިދެވިއްޖެކަމަށެވެ.

އެންމެފަހުން ކަމާބެހޭއެކްވިޕްމަންޓް ހަރުކުރެވިގެން، ސެޓަލައިޓް ރަނގަޅަށް މަސައްކަތްކުރަންފެށިއެވެ. 1990 ގެއަހަރުތަކާއިހަމައަށް މިސެޓަލައިޓް މަސައްކަތްކުރަމުންދިއައެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެފަރާތުން ދިވެހިސަރުކާރާ އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކުރީ، 1 ޖަނަވަރީ 1977 އިންފެށިގެން، ފުރަތަމަ 10 އަހަރުގެމުއްދަތަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުވާޞަލާތީގުޅުން ހިންގާ ތަރައްޤީކުރުމުގެ ޙައްޤު އެކުންފުންޏަށް އެކަނިއޮތުމަށެވެ.

އެދުވަހުގެފަތިހު ސިލޯނު އިންޓަރކޮންޓިނެންޓަލް ހޮޓަލުގައި އަޅުގަނޑާ އިއްތިފާޤުންދިމާވި ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ އޮފިޝަލުންނާ ބައްދަލުނުވިނަމަ ކިހިނެއްވީސްބާވައޭ އަޅުގަނޑުގެހިތަށް ބައެއްފަހަރުއަރައެވެ.

ސެޓެލައިޓް ކޮމިއުނިކޭޝަންގެގުޅުން ޤާއިމްކުރެވުނުފަހުން، ނާޞިރު އެއްދުވަހަކު އަޅުގަނޑާގުޅުއްވާފައި އެންގެވީ، އާ މަޝްރޫއުއެއް ތައްޔާރުކުރުމަށެވެ. އެއީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ޓެލެވިޜަންގެޚިދްމަތް ތަޢާރަފްކުރުމަށެވެ.

މިހާހިސާބަށްއާދެވުނުއިރު، އެން.އީ.ސީ.ގެ އޮފިސަރުންނާއި އިންޖިނޭރުން ދަސްވެ، އެމީހުންނާއިއެކު އެން.އީ.ސީ./ މިޓްސުއި ސެޓެލައިޓްގެ މަޝްރޫއުގައި މަސައްކަތްކުރުމުގެ ތަޖްރިބާއަކީ ފަސޭހަކަމެއްކަމަށް އަޅުގަނޑަށްވަނީ ބެލެވިފައެވެ. އެހެންކަމުން މިކަމުގައިވެސް އަޅުގަނޑު އެންމެފުރަތަމަގުޅީ އެމީހުންނާއެވެ.

އެންމެފަހުގެ ޓެކްނޮލޮޖީ ހިމަނައިގެން އެކްވިޕްމަންޓް ތައްޔާރުކޮށްފައިވަނީ އެން.އީ.ސީ.އިންނެވެ. އެމީހުންގެ ހުށަހެޅުންތައް ދިރާސާކުރުމަށް އަޅުގަނޑުމެން ބައްދަލުކުރީ ކޮޅުނބުގައެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ސިގްނަލް ފޮނުވަންޖެހޭ ހިސާބުގެ ރެފެރެންސްއަކަށް ބޭނުންކުރީ އިނގިރޭސިނޭވީގެ ފަރާތުންތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ނެވިގޭޝަންޗާޓެކެވެ.

އެން.އީ.ސީ.ގެ އިންޖިނޭރުން ތަފާތުސާމާނު އެކިގޮތްގޮތަށް ކޮންބައިންކޮށްގެން، ނުވަތަ އެއްކޮށްގެން ބޭނުންކޮށް ޓީ.ވީ. ސިގްނަލް ފޮނުވާނޭ ދާއިރާތައް އެކަށައެޅިއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް ހޭދަކުރެވެންއޮތް ފައިސާކޮޅުމަދުކަމުން ޚަރަދުކުރުމަށްއޮތީ ވަރަށް ކުޑަމިންވަރެކެވެ. ފޮނުވޭ ޓްރާންސްމިޝަންގެ ބާރުގަދަވީ ވަރަކަށް ސިގްނަލްލިބޭދައިރާ ފުޅާވާނޭކަންއެނގެއެވެ.

އެން.އީ.ސީ.ގެ ޓެކްނިކަލް ޑޭޓާގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، އަޅުގަނޑުމެން ޚިޔާރުކުރީ 15 ނޯޓިކަލްމޭލާއި ހަމައަށް ސިގްނަލްފޮނުވޭނެ ސާމާނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހުރިހާރަށްތަކަކީ އެއްވެސްފަރުބަދައެއްގެނިވަލެއް ނުވަތަ ހުރަހެއްނެތި ފަތާކޮށްއޮންނަ ރަށްތަކަކަށްވާތީ، އެން.އީ.ސީ.ގެ އިންޖިނޭރުންބުނީ 20 ނުވަތަ 25 ނޯޓިކަލްމޭލުގެ ރާސްތާއަކަށްވެސް ސިގްނަލްފޮނުވުމަކީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ކުރެވިދާނެކަމެއް ކަމަށެވެ.

މަޝްރޫޢުގައިއޮތީ ހަމައެކަނި ސިގްނަލް ޓްރާންސްމިޓް ކުރާކަށްނޫނެވެ. ޓެލެވިޜަން ސްޓޭޝަންއަކާއި ސްޓޫޑިއޯއެއް ހެދުންވެސް ހިމެނިފައިވެއެވެ. އެންމެބޮޑުމަސްއަލައަކަށް ދިމާވީ، ޓީ.ވީ. ޓްރާންސްމިޝަން އޭރިއަލް މާސްޓެއް ހަރުކުރުމުގެ މަސްއަލައެވެ. މުޅިމަޝްރޫއު ދިރާސާކުރުމަށްފަހު، ތަފާތު ކަންކަންކުރުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް ހިންގުމަށް އެކިފަރާތް އެކަށައެޅީމެވެ.

ޓީ.ވީ. ޓްރާންސްމިޝަން ސްޓޭޝަންއާބެހޭ ހުރިހާއެއްޗެއް ފޮނުވުމަށާއި ސްޓޭޝަން ޢިމާރާތްކުރުމުގެ ހުރިހާކުރެހުމެއް ދިނުމަށް އެން.އީ.ސީ.އަށް ކޮންޓްރެކްޓްދެވުނެވެ. އަދި އޭރިއަލް މާސްޓެއް ރޫޅާލައިގެން ގެނެސްގެން ހަރުކުރާގޮތަށް ހެދުމަށްވެސް އެމީހުންނާއި ޙަވާލުކުރެވުނެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން ޓްރާންސްމިޝަން ޓަވަރުހަރުކުރާ ފައުންޑޭޝަންއާއި މާސްޓް މިކޮޅުގައި ރޭވުމާޙަވާލުވިއެވެ.

އެން. އީ. ސީ. ގެފަރާތުން ހުރިހާސާމާނެއްފޮނުވައި، ހަރުކޮށް، އަދި ޓެސްޓްކުރުމާވެސް ޙަވާލުވިއެވެ. މީގެއިތުރަށް ދެޓެކްނީޝަނުން ޖަޕާނުގައްޔާއި އަދި ރާއްޖޭގައި ޓީ.ވީ.އާބެހޭ ސަމާނު އޮޕަރޭޓްކޮށް މަރާމާތުކުރުމުގެ ތަމްރީންދިނުމަށްވެސް އެއްބަސްވިއެވެ. އަދި ހުރިހާސާމާނަކާއި އޭރިއަލް މާސްޓްއާއި، އެތަކެތިހަރުކުރުމާއި އަދި އަޅުގަނޑުމެން ބޭނުންވާ ގޮތުގެމަތީން ކުލައިން ޓްރާންސްމިޝަން ފޮނުވުމުގެ ހުރިހާކަމެއް ހިމެނޭގޮތަށް ކަންކުރުމުގެ އަގުގެގޮތުގައި، މަޝްވަރާކޮށް ވާހަކަދައްކައިގެން އަޅުގަނޑަށް ހަމަޖެއްސުނީ 450،000 އެމެރިކާ ޑޮލަރެވެ.

މަޝްރޫއުގެ ހުށަހެޅުމެއްތައްޔާރުކޮށް ނާޞިރުގެއަރިހަށް ފޮނުވުނެވެ. ވަރަށްރަނގަޅަށް މިބެއްލެވުމަށްފަހު، ކަމާއިގުޅޭ އެކިސުވާލުކުރެއްވިއެވެ. ނަސީބަކުން އެން.އީ.ސީ.މިޓްސުއި އާއިއެކު މިކަމާގުޅޭގޮތުން ދެއްކިވާހަކަތުން ލިބިފައިވާ މަޢުލޫމާތާއި ތަޖްރިބާގެމައްޗަށް ބިނާކޮށް، އަޅުގަނޑަށް ރަނގަޅަށް ޖަވާބުއެރުވުނެވެ. މިމަޝްރޫއު ރަނގަޅުކަމަށް ވިދާޅުވެ، އަޅުގަނޑާއި، ކަރަންޓާއި އިންޖީނުގެއާއި ޙަވާލުވެހުންނެވި އަޙްމަދު އާދަމާއި، ދެމީހުން މިކަމައިގެން ކުރިއަށްދިއުމަށް އެންގެވިއެވެ. މިމަސައްކަތް ނިންމުމަށް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ލިބިފައިވަނީ ހަމަސް ދުވަހެވެ.

އެން.އީ.ސީ.އިން އެމީހުން އެއްބަސްވެފައިވާގޮތުގެމަތީން، ޓީ.ވީ. ޓްރާންސްމިޝަން ސްޓޭޝަނާއި އަދި އޭރިއާމާސްޓް ހަރުކުރުމާއިބެހޭ ހުރިހާކުރެހުމެއް ހުށަހެޅިއެވެ. ސްޓޭޝަން ފަރުމާކޮށްފައިވަނީ ކޮންކްރީޓްއާއި ބްރިކްގަލުން ހަދާގޮތަށެވެ. އެދުވަސްވަރު ކޮންކްރީޓަކީ ދިވެހިންނަށް ވަރަށް އާއެއްޗެކެވެ. އަދި ކޮންކްރީޓް ހަދަނީ މޫދުވެއްޔާއި (ދޮންވެލި) އަކިރި އާއި ސިމެންތި ބޭނުންކޮށްގެންނެވެ. މިހުރިހާ އެއްޗެއްގައިވެސް ލޮނުހުރެއެވެ. އެހެންކަމުން ވަރަށްއަވަހަށް ކޮންކްރީޓްގައި ރެނދުއަޅައި އަދި ކޮންކްރީޓް ވަރުގަދަކުރަން ބޭނުންކޮށްފައިވާ ދަގަނޑުގައި ދަބަރުޖަހައި ހަލާކުވެއެވެ.

މިގޮތަކަށް މިކަން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ކުރެވޭކަށްނެތެވެ. އެއީ ދިވެހިފެންވަރުގައި ވަރަށްބޮޑު ޢިމާރާތަކަށް އޭރުގައި އެތަންވާތީއެވެ. އަދި ތަފާތު ލެވެލްތަކުގައި ބަރުސާމާނު ބަހައްޓަން ޖެހޭތީވެސް މެއެވެ. އެހެންކަމުން އަޅުގަނޑު ނިންމީ އެއިމާރާތް ސްޓީލް ބިނާއެއްގެގޮތުގައި އަލުން ޑިޒައިންކުރާށެވެ. މިތަން ހުންނާނީ ދަވާދުން ފޮރުވައި، ސިލޯނުން އެތެރެކުރާ ކޯރުވެއްޔާއި އަކިރިއާއި ސިމެންތި ގެނެސްގެން، ކޮންމެވެސްވަރަކަށް ރޭނުމުގެ މަސައްކަތް ކޮށްފައެވެ.

ކޮޅުނބުން މެކެނިކަލް ޑްރާފްޓްސްމަންއަކާއި ގުޅައިގެން އޭނާ ސިންގަޕޫރަށްގެންގޮސްފީމެވެ. އޭނާ ސިންގަޕޫރުގައި މަސައްކަތްކުރީ، އެން.އީ.ސީ.އިން ދީފައިވާ، އާރ.ސީ.ސީ.ގެ ކުރެހުންތަކާ އެއްގޮތަށް ކުރެހުންތައް ތައްޔާރުކުރުމަށެވެ. އޭނާއަށް އިރުޝާދު ދެވިފައިވަނީ ސްޓީލް ބޭނުންކޮށްގެން، އާރ.ސީ.ސީ.ގެ ކުރެހުމުގައިވާ ޢިމާރާތުގައި ވާވަރަށްވުރެ ބަރުތަކެތި ބެހެއްޓޭގޮތަށް ކުރެހުންތައް ފަރުމާކުރާށެވެ.

މިކުރެހުންތަކުގެ ފުރިހަމަސެޓްތައް ތައްޔާރުކުރުމަށްފަހު، ފާސްކުރުމަށް އެން.އީ.ސީ.އަށް ފޮނުވީމެވެ. އަދި އެމީހުން ހުއްދަދީފިއެވެ. އަޅުގަނޑު ފެބްރިކޭޝަންހެއްދީ ސިންގަޕޫރުގެ ސްޓީލް ފެބްރިކޭޓްކުރާ ފަރާތެއް ލައްވައެވެ. އެރާވާނެ ގޮތް އެނގޭގޮތަށް، ކުރެހުމާއިއެއްގޮތަށް ފާހަގަޖަހައި ނިންމާފައި މާލެއަށް ކަނޑުމަގުން ފޮނުވާލީއެވެ.

ދެންކުރިމަތިވި އަނެއްމައްސަލައަކީ ޓީ.ވީ.ގެ އޭރިއަލް މާސްޓް ރޭވީމާ އޭތިނެގޭނެވަރުގެ ދަނޑިދިގު ކްރޭން (ސޭލަ) އެއް ހޯދުމުގެ މައްސަލައެވެ. އެދުވަސްވަރު މާލޭގައިއޮތީ އެންމެ ދެކްރޭންއެވެ. އެކައްޗަކީ ބަނދަރުގެ މަސައްކަތްކުރުމަށް އެތެރެކޮށްފައިވާ ޖޯންސް ކްރޭންއެކެވެ. އެއީ 6 ޓަނުގެ ކެޕޭސިޓީގެ އެއްޗެކެވެ. އަނެކައްޗަކީ އިނގިރޭސީންގެ ފަރާތުން ހަދިޔާކޮށް ފައިވާ 60 ޓަނުގެ ކޯލްސް ކްރޭންއެކެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ބޭނުންވަނީމިއެވެ. ނަމަވެސް އޭގެ ދަނޑި އަކުވެސް އޭރިއަލް މާސްޓް ކޮޅަށްނަގައި، ފައުންޑޭޝަންގައި ބޯލްޓްކުރަންދެން ހިފެހެއްޓޭނޭވަރުގެ ދިގުމިނެއްނެތެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ކޯލްސް ކުންފުންޏާއިގުޅައިގެން އޭގެ ދަނޑި ދިގުކުރަން ބޭނުންވާބައެއް ގެނައީއެވެ.

އިނގިރޭސިވިލާތުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެއްޗެއްގެނައުމަށް ޢާއްމުގޮތެއްގައި ވަރަށްދިގު މުއްދަތެއް ހޭދަވާނެއެވެ. ނަމަވެސް މަސައްކަތް ވަރަށްއަވަހަށް ނިންމަންޖެހޭތީ، ޚާއްޞަގޮތެއްގައި ވަރަށްއަވަސްކޮށްދިނުމަށް އަޅުގަނޑުމެން އެދުނީމުއެވެ. އެމީހުން އެކަންކޮށްދީ އަދި އަޅުގަނޑުމެނަށް ބޭނުންޖެހުނުވަގުތަށް އެބައިލިބޭގޮތްވިއެވެ. ޢިމާރާތްނިމި އަދި މާސްޓްބަހައްޓަންޖެހޭ ފައުންޑޭޝަންވެސް ވަގުތަށް ނިމުނެވެ. މިކަން މިގޮތަށް ކުރެވުނީ އަޙްމަދު އާދަމާއި އޭނާއާއިއެކުގައި މަސައްކަތްކުރި ފަރާތްތަކުގެ ހިތްވަރާއި އެއްބާރުލުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުންނެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން ކޮށްނިންމިމަސައްކަތުގެ ފެންވަރާއިދޭތެރޭގައި އެން.އީ.ސީ.އިން ހިތްހަމަޖެހުނެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ބޯޓުފަހަރުގައި އަޅުގަނޑުމެން ސިންގަޕޫރުން މާލެއަށް ތަކެތިފޮނުވީއެވެ. އަދި އެތަކެތިލިބުމުން ބަހައްޓާ، ހަރުކޮށް، ޓެސްޓްކުރީއެވެ.

ޓެލެވިޜަން ސްޓޭޝަންހުޅުވީ 29 މާރޗް 1978 މިދުވަހުއެވެ. 25 ނޯޓިކަލް މޭލު ރޭޑިއަސްގެ ދުރުމިނަށް ސިގްނަލްލިބެއެވެ. މިހާރުވެސް ތަފާތު ގޮތްގޮތަށްބަދަލުކޮށް، އަދި ބޮޑުކޮށްގެންވެސް އެބޭނުންކުރަނީ އެއިރު ހެދި އިމާރާތެވެ.

އަޅުގަނޑާއި ދެންޙަވާލުވި އަނެއް ޚާއްޞަމަސައްކަތަކީ، ބޯއިންގ 747 ގެ ޖަމްބޯޖެޓް ޖެއްސޭފެންވަރަށް ހުޅުލޭ އެއަރޕޯރޓްގެ ރަންވޭ ބޮޑުކުރުމެވެ. މިކަންކުރުމަށް ބޭނުންވީ، ދިވެހިރާއްޖެއަށް އަންނަން ބޭނުންވާ ޓުއަރިސްޓުންގެ އަދަދުގިނަވުމެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން އެތައްޤައުމުތަކަކަށް ވަނީ މިކަންކުރުމަށް އެހީއަށް އެދިފައެވެ.

ކުވައިތުސަރުކާރުން އަޅުގަނޑުމެންގެ މިއެދުމަށް ރަނގަޅު އިޖާބައެއްދެއްވިއެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުމެން އިޒްރާއީލާއި އޮތްގުޅުން ކަނޑާލުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުންނެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން، އިސްލާމީ އުޚުއްވަތްތެރި ޤައުމަކުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ކޮންމެވެސްގޮތަކުން އެހީތެރިކަމެއް ފޯރުވައިދޭން ބޭނުންވީއެވެ. ތެލުގެއަގު ވަރަށްމައްޗަށް ގޮސްފައިވުމުގެ ސަބަބުން، އަރަބި ޤައުމުތަކުގެއަތުގައި ފައިސާވަނީ އިތުރުވެފައެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން އެހީއަށް އެދިފައިވާތީ، ކުވައިތުގެ އަމީރު އެމަނިކުފާނުގެ ޚާއްޞަ މަންދޫބު ޢަބްދުލް ޙަމަދު އެކަމާއިބެހޭގޮތުން ވާހަކަދެއްކުމަށްފޮނުއްވިއެވެ. އަޅުގަނޑު އެދުވަސްވަރުހުރީ މާލޭގައެވެ. އަދި ޢަބްދުލް ޙަމަދުއާއިއެކުއޮތް ބައްދަލުވުމަށް އަޅުގަނޑުދިއުމަށް ނާޞިރު އެންގެވިއެވެ. ދިވެހިވަފްދުގެ އިސްބޭފުޅަކަށް ހުންނެވީ ޚާރިޖީ ވުޒާރާގެ ފަރާތުން ފަތުޙުﷲ ޖަމީލެވެ. ޙަމަދު ފުރަތަމަވެސް ވާހަކަފުޅު ފެށްޓެވީ ސީދާ ޕޮއިންޓަށެވެ. ބައްދަލުވުން ފެށްޓެވީ މިހެން ވިދާޅުވެފައެވެ

"ތިޔަބޭފުޅުންގެ ޤައުމުގައި ޓުއަރިޒަމްގެ ފުރުޞަތުއޮތްކަން އަޅުގަނޑަށް ޔަގީންކޮށްދެއްވާކަށް ޖެހިވަޑައެއްނުގަންނަވާނެ. އަޅުގަނޑު ދިވެހިރާއްޖޭގެ މަތިން އުދުހިއްޖައިން. އަދި ޓޫއަރިޒަމްއަށް ވަރަށްބޮޑަށް ޖާގައެބައޮތްކަންވެސް އެނގިއްޖެ. މިކަން ކުރުމަށްޓަކައި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ބޭނުންވަނީ ބައިނަލްއަޤްޥާމީ ފެންވަރުގެ ވައިގެބަނދަރެއް. ކުވައިތުގެ އަމީރު ދިވެހިސަރުކާރަށް 5 މިލިއަން ކުވައިތީ ދީނާރުގެ ލޯނެއްދެއްވުމަށް ނިންމަވައިފި."

"ކުވައިތު ފަންޑުގެ އޮފިޝަލުންނާއި އިންޖިނޭރުން މިކަމަށް ތަފްޞީލީ ދިރާސާއެއްކޮށް، ޕްލޭންއެއް ހުށަހެޅުމަށް ފޮނުވާނަން. އަޅުގަނޑު ބެލިބެލުމަށް ފެންނަނީ ފުރަތަމަ ރަންވޭހަދައި، އަދި ބިންހިއްކާފައިވަނީވެސް ޚުދުދިވެހިން. މިފަހަރުވެސް ބިންހިއްކުމަކީ ދިވެހިންގެ މައްސޫލިއްޔަތެއް. ބޭނުންވާ ބިންހިއްކަންވާ މުއްދަތުގައި ނުހިއްކިގެން މަސައްކަތްކުރާ ކޮންޓްރެކްޓަރަށް މަސައްކަތް ނުކުރެވި ހުހަށް ހުންނަން ޖެހިއްޖެނަމަ، ބޭކާރުވާވަގުތުގެ ފައިސާ ދޭންޖެހޭނީވެސް ދިވެހީންނަށް"

މިހާހިސާބުން، އަޅުގަނޑަކީ ފުރަތަމަ ރަންވޭއަށް ބިންހިއްކިއިރުވެސް އެކަމުގައި ބައިވެރިވެފައިވާމީހަކަށް ވާތީ، އަޅުގަނޑު ދަންނަވައިފިން، އަޅުގަނޑުމެން ބިންހިއްކާފައިވަނީ އެއްވެސް ޑްރެޖަރެއްނެތި އަމިއްލައަތުންނެވެ. ބިންވަނީ އެއްވަރުކޮށްފައިކަމަށާއި، އަދި މިހާރު އަތުންއުފުލާނެ އިތުރު ވެއްޔެއް ނެތްކަމަށްވެސް ދެންނެވީމެވެ.

އަލަށްހަދާ ރަންވޭގެ އެއްކޮޅު އޮންނާނީ ކަނޑާދިމާލުގައް، 35 ފޫޓް ފުންމިން ހުރިހިސާބެއްގައި ކަމަށްވާތީ، ބިންހިއްކުމަކީ ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭނެކަމެކެވެ. ޙަމަދު ދެންވިދާޅުވީ، ޓެކްނިކަލްއެހީގެ ގޮތުގައި 500،000 އެމެރިކާ ޑޮލަރު އޮންނާނެކަމަށާއި، މިފައިސާ މިކަމަށް ބޭނުންކުރެވިދާނެކަމަށާއި، އެމަނިކުފާނަށް ކޮށްދެއްވޭނެމިންވަރަކީ މިއީކަމުގައެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންނަށް ކޮންމެވެސް މިންވަރެއްގެ އެހީތެރިކަމެއް ދެއްވުމަށް ތައްޔާރަށްއޮތް ޤައުމެއްއޮތުމާއި، އިނގިރޭސިވިލާތާއި ސައުދީޢަރަބިއްޔާފަދަ ޤައުމުތަކުން އެއްވެސްއެހީތެރިކަމެއް ފޯރުވައިދިނުމަށް ދެކޮޅުހަދާފައިވާހިނދު، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ލިބެންއޮތް އެހީތެރިކަން ބޭނުންނުކޮށް ނުވަތަ ދޫކޮށްލާކަށްނެތީމެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ދެންނެވީ، މިކަމަށް ގޮތެއްފެނޭތޯ މަސައްކަތްކުރާނަން ކަމުގައެވެ.

މިވާހަކަ ނާޞިރުއަރިހުގައި ދެންނެވުމުން ވިދާޅުވީ، ކޮންޓްރެކްޓަރުން އެބޭނުންވާ މިންވަރަށް ބިންހިއްކޭނީ ކިހާވަރަކަށްތޯ ބެލުމަށެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ސިންގަޕޫރުގެ ކޮންޓްރެކްޓަރުންގެ އެހީއާއިއެކުގައި، ހިއްކަންޖެހޭ ފުންމިނުގެ ރެކޯރޑްތައްވެސްބަލައިގެން ވަރަށްއަވަހަށް ކުއޮންޓިޓީ ސަރވޭއެއް، ހޯދީމެވެ. އެންމެ ކުޑައަގަކީވެސް 4 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރަށްވުރެ މަތީއަދަދެކެވެ. މިހެންކަމަށްވުމާއެކު، ދިވެހިސަރުކާރުގައި މިކަންކުރާނެ ފައިސާނެތުމުން، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ހީވީ މިކަންކުރުމުގައި އުންމީދުގެއްލުނީކަމަށެވެ.

އަމިއްލައަށް ޑްރެޖަރ ޑިޒައިންކުރާމީހަކަށް ރާއްޖޭގެ މި މަޝްރޫޢުގެވާހަކަ އިވިގެން މާލެއަށްޒިޔާރާތްކޮށް، އަޙްމަދު އާދަމްއާ ބައްދަލުކުރިއެވެ. އޭނާބުނީ އަޅުގަނޑުމެން މިބޭނުންވާ މަސައްކަތަކީ ސާފުވެލީގެ މަސައްކަތަކަށްވާތީ، އެކަންކުރުމަށް އެކަށީގެންވާ ކުޑަޑްރެޖަރެއް ޑިޒައިންކުރެވިދާނެކަމަށެވެ. އަޙްމަދު އާދަމް އޭނާގާތުގައި ބުނުއްވީ، ސިންގަޕޫރުން އަޅުގަނޑާ ބައްދަލުކުރުމަށެވެ.

މިއިންޖިނޭރަކީ، ސިންގަޕޫރުގައި މަސައްކަތްކުރާ ކުޑަ އެންޖިނިއަރިންގ ކުންފުންޏެއްގެ ޙިއްޞާދާރާކެވެ. އޭނާ މިމަޝްރޫޢުއަށް ވަރަށް ޝައުޤުވެރިވުމާއެކު، 16 އިންޗީގެ ކަޓަރ ސަކްޝަން ޑްރެޖަރެއްގެ ކުރެހުމަކާއި ސްޕެސިފިކޭޝަން ކުރަހައިފިއެވެ. އެއީ ސިންގަޕޫރުގެ ޖޫރޮންގގައިހުރި ކުޑަބޯޓުޔާޑެއްގައި ހެދުމަށެވެ. މިހިސާބުގަނޑުގައި ޑްރެޖަރހެދުމުގެ ތަޖްރިބާ ވަރަށްބޮޑަށް ހުންނާނެއެވެ. އެއީ މައިންތަކުގައި ގެންގުޅޭ މިކަޓަރ ސަކްޝަން ބޭނުންކުރާ ކުދިޑްރެޖަރތައް މިތަނުން ހަދާފައި ވާތީއެވެ.

އަޅުގަނޑު ވަރަށްގިނަގޮތްގޮތަށް ވިސްނާފައި ގެއްލުމެއް ލިބިދާނެކަމަށްވީނަމަވެސް ކަމެއްނިންމީމެވެ. މި ޑްރެޖަރހެދުމަށް 200،000 އެމެރިކާ ޑޮލަރުގެ އަގަކަށް އެއްބަސްވީއެވެ. ޑްރެޖްކުރުމުގެމަސައްކަތް ޖޫރޮންގްގައި ޓެސްޓްކުރުމަށްފަހު، އަޅުގަނޑުމެންނާ ޙަވާލުކުރުމަށް އެއްބަސްވިއެވެ. އޭގައި ހިމެނިގެންވަނީ 14 އިންޗީގެ 6 މީޓަރު x 6 މިލިމީޓަރުގެ 15 ބުރި ޑްރެޖަރ އެމްއެސްހޮޅިއާއި، ރަބަރު ކަޕްލިންގއާއި ކަޕްލިންގ ކްލޭމްޕްއެވެ. މި ޑްރެޖަރަކީ ހޮލަންޑް ގައި ހަދައިފައިވާ ހައިޑްރޯލިކުންދުއްވާ ކަޓަރުހަރުކޮށް، ކެޓަރޕިލަރ އިންޖީނުގައިދުއްވާ އެއްޗެކެވެ. ސްޕެއަރޕާރޓް ސިންގަޕޫރުގައި ލިބެންހުރެއެވެ.

މި ޑްރެޖަރއުފައްދައި، މަސައްކަތްކުރޭތޯބަލައިޓެސްޓްކޮށް، މާލެއަށްފޮނުވީ 1977 ވަނައަހަރުގައެވެ. މިމެޝިން ލިބިވަޑައިގަތުމުން މަސައްކަތްކުރޭތޯ ބެއްލެވުމަށްފަހު އަޅުގަނޑަށް އަންގަވާލައްވައިދެއްވުމަށް ނާޞިރުއަރިހުގައި އަޅުގަނޑު އެދުނީމެވެ. މިކަން ކުރިއަށްގެންދިއުމަށް ނިންމީ އަޅުގަނޑެވެ. އަދި ކާމިޔާބުނުވެއްޖެނަމަ އަޅުގަނޑާއި ވަރަށްގިނަ މަސްއަލަތައްކުރިމަތިވާނެއެވެ. މިޑްރެޖަރ މާލެއަށްފޮނުވީ އެމް.އެސް.އެލް ގެ ޓަގްބޯޓު "ކެޕްރިކޯރން" ގައެވެ. ޓަގް މާލެއަށްވަންތާ ގަޑިއެއްގެއިރުގެތެރޭގައި، ޑްރެޖަރ ރަނގަޅަށް މަސައްކަތްކުރާކަމަށްވިދާޅުވެ ނާޞިރު އަޅުގަނޑާއި ގުޅުއްވިއެވެ. މިކަމުން އަޅުގަނޑު ވަރަށްހިތްހަމަޖެހުނެވެ. މާލެއާއިހަމައަށް މި ޑްރެޖަރ ފޮނުވުމުގެއަގަކީ 225،000 އެމެރިކާ ޑޮލަރެވެ.

ފަހުން ހަމައެމީހުން، ހަމައެބޯޓުޔާޑުގައި ދެވަނަޑްރެޖަރެއްހެދިއެވެ. ނަމަވެސް މީގެ ޑްރެޖްގެފުންމިން 35 ފޫޓަށް އިތުރުކުރަންޖެހުނެވެ. އެއީ ރަންވޭގެ ފަރުކޮޅުފުށްޓާއިދިމާއަށް އޮންނަކޮޅުގެ ފުންމިނެވެ. އިތުރު 10 ފޫޓުގެ ފުންމިންބޭނުންވިއެވެ. މި ދެޑްރެޖަރ ބޭނުންކޮށްގެން، ކޮންޓްރެކްޓަރުން މަސައްކަތްކުރަން އައުމުގެކުރިން ބިންހިއްކައި ނިމިއްޖެއެވެ. މީގެފަހުންވެސް މިދެ ޑްރެޖަރ ބޭނުންކޮށްގެން އެތައްމަސައްކަތެއްކުރިއެވެ. މާލެއާއި އެހެންއަތޮޅުތަކުގައި ބިންހިއްކުމަށްވެސް މިޑްރެޖަރ ބޭނުންކުރިއެވެ.

ދުވަހުވިޔަފާރިކުރުމުން ފެށިގެންގޮސް ދިވެހިސަރުކާރުގެ ވަރަށްގިނަ މަޝްރޫޢުތަކުގައި އަޅުގަނޑު ބައިވެރިވެވިފައިވީނަމަވެސް ކުރީކޮޅުގައި މިފަދައެއްވެސްކަމެއް ކުރުމުގެތަޖްރިބާއެއް އަޅުގަނޑަށް ލިބިފައެއްނުވެއެވެ. އަޅުގަނޑަށް މިކަންކަން ކުރެވުނީ، ކަންކަން ހިނގާގޮތް އޮޅުންފިލުވަން ބޭނުންވުމަކީ އަޅުގަނޑުގެ ޠަބީޢަތުގައިވާކަމަކަށް ވާތީއެވެ. ރަނގަޅު ސުވާލުކުރަންއެނގި، އަދި ލިބޭޖަވާބުވެސް އަޅުގަނޑުގެ ހަނދާނުގައި ހަރުލާފައިހުންނާތީ އެވެ. ވާހަކަދައްކައިގެން އެއްބަސްވުމަކަށް އައުމަށްބޭނުންވާ "ދަމައި ދޫދިނުމުގެ ކުޅިވަރު" ކުޅޭހިތްވެސް އަޅުގަނޑު ވަނީއެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ ކެރިއަރއަށް އަނެއްކާވެސް ހީނުކުރާބަދަލެއް ކުރިމަތިވުން އޮތީ ވަރަށްކައިރީގައެވެ. 14 ޖެނުއަރީ 1977 ވަނައަހަރު އަލަށްއުފެއްދެވި މިނިސްޓަރ އޮފް ޝިޕިންގގެ މަޤާމަށް ނާޞިރު އަޅުގަނޑު ޢައްޔަންކުރެއްވިއެވެ. ސިންގަޕޫރުގައި ހުންނަގޮތަށެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑުގެޙަޔާތުގައި އުނދަގޫ ދުވަސްވަރެކެވެ. އެއީ މާލޭގެޙާލަތު ހުރިގޮތުންނެވެ. ނާޞިރު ރިޓަޔަރކުރައްވައި އަދި މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާކަމަށް އިންތިޚާބު ކުރެވުމުންނެވެ.

16 ވަނަ ބާބު

ވެރިކަން ބަދަލުވުން، 1978

މިދުވަސްވަރުގެތެރޭގައި ދިވެހިޖައްވަށް ވެރިވެފައިވާ ނުތަނަވަސްކަމުގެވާހަކަ ކުރިން ކޮންމެވެސްވަރަކަށް ދަންނަވައިފީމެވެ. ނާޞިރު، އަޙްމަދު ޒަކީ މަޤާމުން ދުރުކުރައްވައި ރާއްޖެތެރޭގެރަށަކަށް ފޮނުވާލެއްވިއެވެ. އެމަނިކުފާނު މިނިވަންވީ މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް ރައީސްކަމުގެ މަޤާމަށް އިސްވެވަޑައިގަތުމާއި ގުޅިގެންނެވެ. އެއަށްފަހު، އެމަނިކުފާނު އ.ދ.ގައިހުންނަވާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދާއިމީވަކީލުކަމަށް ޢައްޔަންކުރެވުނެވެ.

ނާޞިރަކީ ވަރަށްމަދުފަހަރެއްގައިމެނުވީ ޢާއްމުންގެތެރެއަށް ނިކުމެވަޑައިގެން އުޅުއްވިބޭފުޅެއްނޫނެވެ. މިނިވަންދުވަސް ނުވަތަ ޖުމްހޫރީދުވަސްފަދަ ޚާއްޞަ މުނާސަބާތަކުގައިވެސްމެއެވެ. ގިނަދިވެހީންނަށް، މާލޭގައި ދިރިއުޅޭމީހުންނަށްވެސް އެމަނިކުފާނުގެ ސިފަފުޅެއްވެސްނޭނގެއެވެ. އަޅުގަނޑަށް އެކަންއެނގެއެވެ. ނަމަވެސް، 1976 ގެފަހުން އަޅުގަނޑާއި ގުޅުންއޮންނަނީ ފޯނުގެ ޒަރީޢާއިންނެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުއުޅެނީ ސިންގަޕޫރުގައިކަމަށްވެފައި، އަދި ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެނބުރިދިއުމުގެ ޝައުޤުވެރިކަންނެތީމައެވެ. އަޅުގަނޑު އެންމެފަހުން މާލެދިޔަދަތުރުގައި، އަޅުގަނޑު ފުރިބޯޓު އެއަރޕޯރޓުން ނައްޓާލިތާ ކުޑަހިނދުކޮޅެއްގެތެރޭގައި އަޅުގަނޑު ހައްޔަރުކުރުމަށް ފުލުހުންދިޔަވާހަކައެއްވެސް އެހީމެވެ.

އެދުވަސްވަރަކީ މިފަދައަޑެއްގެ ނުވަތަ ވާހަކައެއްގެ ޙަޤީޤަތްބެލުމަށް އުނދަގޫދުވަސްވަރެކެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު އެނބުރި ރާއްޖެގޮސް މިކަންބަލަންއުޅުމުގެ ނުރައްކަލާ ކުރިމަތިލާކަށް ބޭނުމެއްނޫނެވެ. އެއީ މާލެދާތަނާ ހައްޔަރުކޮށް ދުރުރަށަކަށް ފޮނުވާލެވެންނޭދޭތީއެވެ. ވަޒީރުލްއަޢުޒަމް އަޙްމަދު ޒަކީ ގިނަގުނަ އަހަރުތަކެއްގައި ވަފާތެރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވުމުންވެސް ދިމާވިގޮތްވާން ބޭނުންނުވާތީއެވެ.

އަޅުގަނޑު ސިންގަޕޫރުގައި އަދާކުރަމުންދިޔަވާޖިބުތައް ޢާންމުކޮށް އަދާކުރަމުންގެންދިޔަގޮތަށް ކުރަމުންގެންދިޔައީމެވެ. ނާޞިރު އަޅުގަނޑާދޭތެރޭ ހިތްޕުޅުހަމަނުޖެހިފައި ނުވަތަ ހިތްޕުޅުހަމަޖެހިފައި ހުންނެވިކަމުގައިވީނަމަވެހެވެ. ކުރައްވާ އަމުރާއެއްގޮތަށް ކަންތައްކުރާ މީހަކަށް ޝުކުރުއަދާކުރެއްވުން ނުވަތަ ތަޢުރީފްކުރެއްވުން އެއީ އެމަނިކުފާނުގެ ޠަބީޢަތުގައިވާ ކަމެއްނޫނެވެ. މިފަދަބަހެއް އެމަނިކުފާނުގެ ފަރާތްޕުޅުން ލިބޭނެކަމަކަށް އަޅުގަނޑެއްނުހިތަމެވެ. ކަން މިހެންހުރުމާއިއެކު، 1978 ވަނައަހަރުގެ އެޕްރީލްމަހުގެ ދުވަހެއްގެ މެންދުރުފަހުގެ ވަގުތެއްގައި، ސީދާ ނާސިރު އަޅުގަނޑަށް ފޯނުންގުޅުއްވުންވީ ވަރަށްޙައިރާންވިކަމަކަށެވެ. ވަރަށްކުރުކޮށް ވިދާޅުވީ، ތާއިލަންޑުން ރާއްޖެއަށްއައިސްއުޅޭ މަސްވެރިކަންކުރާ އުޅަނދުތަކެއްގައި ކޮލެރާއުޅުމާއެކު، ރާއްޖޭގައި ކޮލެރާފެތުރެން ފަށައިފިކަމަށެވެ.

ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން ދުނިޔޭގެ ޞިއްޙަތާބެހޭ ޖަމްޢިއްޔާ (ޑަބްލިޔު.އެޗް.އޯ.) އަށް މިކަންއަންގަވައި އެހީއަށްވަނީ އެދިވަޑައިގެންފައެވެ. މިއިން ކަމެއްކުރުމުގައި ވަރަށްގިނަ އިދާރީ ހުރަސްތަކެއްދިމާވެއެވެ. އަޅުގަނޑަށް ނާޞިރުގެ ފަރާތްޕުޅުން ޚަބަރުލިބުނުގޮތުގައި، ޙާލަތު ވަރަށްނުރައްކާވެ، ވަރަށް ގިނަމީހުން ބަލިވެ، ދެމީހުން މަރުވެއްޖެއެވެ. އެމަނިކުފާނު މިކަންދެކެވަޑައިގަތީ ޤައުމުއޮތީ ކުއްލިނުރައްކާތެރި ޙާލަތަކާ ކުރިމަތިވެފައިކަމަށެއެވެ. އަދި ޚުދުއެމަނިކުފާނު މިކަމުގެކަންތައްތަކުގައި ކޮމާންޑްނަންގަވައިފިއެވެ. މިކަމުގައި އަޅުގަނޑުގެ އެހީތެރިކަން ލިބިދާނެތޯ އެއްސެވިއެވެ.

އަޅުގަނޑު ދިވެހިރާއްޖެއަށްނުދާތާ ދެއަހަރުދުވަސްވެފައިވީނަމަވެސް، އަޅުގަނޑު ވަގުތުންދެންނެވީ، އަޅުގަނޑަށް ކޮށްދެވުނު ހުރިހާކަމެއް، ކޮލެރާގެ މިނުރައްކާތެރިވަބާ ރާއްޖެއިން ފުހެލުމަށްޓަކައި ކޮށްދޭނަންކަމަށެވެ. މިކަން މިހެންދިމާވީ، އެމަނިކުފާނުގެ ވަޒީރުއްޞިއްޙާއާއި ޑަބްލިޔު.އެޗް.އޯ.ގެ ފަރާތުން ފިޔަވަޅުއެޅުއްވުން ލަސްވެގެންކަމަށް އެމަނިކުފާނު ދެކެވަޑައިގަތެވެ. ބޭނުންފުޅުވާ ކަންކަމުގެ ތަފްޞީލު ފޮނުއްވުމަށް އަޅުގަނޑު ދެންނެވީމެވެ.

ވިދިގެންއައި ތިންގަޑިއިރުގެތެރޭގައި އަޅުގަނޑަށް ތިންޞަފްޙާގެ ޓެލެކްސްލިބުނެވެ. އެއީ ކޮލެރާގެ ވަބާއަށް ފަރުވާކުރުމަށް ބޭނުންވާ ތަފާތު ބޭސްތަކުގެ ތަފްޞީލުތަކެވެ. ގިނަބޭސްތައް ހަދާފައިހުރީ އިންޑިޔާގައިކަމުން، އޭގައިހުރީ އިންޑިޔާ ނަންތަކެވެ. އަޅުގަނޑު ވަގުތުން ހަމަޖެއްސީ، އެމް.އެސް.އެލް.ބުންބާގެ، ޕޯރޓް ކެޕްޓަންއެއް ކަލްކަތާއަށްގޮސް، ބޭސްތައްގަންނާށެވެ. އަދި މާލެއަށް ކޮޅުނބުމަގުން އެތަކެތި ފޮނުވާށެވެ.

ދެންހުރި ބޭސްތައް، ވަރަށްގިނަޢަދަދެއްގެ ބޮޑެތި ކޮލެރާވެކްސީން އިންޖެކްޝަން ފުޅިތަކާއިއެކު، އަޅުގަނޑާއިގުޅުންހުރި ތައިލޭންޑް، މެލޭޝިޔާ އަދި ސިންގަޕޫރުގެ ފަރާތްތަކުންހޯދުނެވެ. ﷲ އިރާދަކުރެއްވީތީ، މިހުރިހާބޭހެއް އެއްދުވަހުގެތެރޭގައި އެއްކުރުމުގެ ނަސީބު އަޅުގަނޑަށްދެއްވިއެވެ.

އަޅުގަނޑު ދެންހަމަޖެއްސީ، ސިންގަޕޫރުއޮފީހުގެ އަޅުގަނޑުގެ މުވައްޒަފެއްކަމުގައިވާ ސޮލޮމަން، ވިހިޕެކޭޖްގައި ބޭސްހިފައިގެން އެދުވަހުހަވީރުއޮތް ސްވިސްއެއަރ ފްލައިޓުން، ސިންގަޕޫރުން ކޮޅުނބަށްދާށެވެ. ކޮޅުނބުގައި ޓްރާންސިޓް ކުރުމަށްފަހު، އަނެއްދުވަހު ޚުދުއޭނާ،އެ ވިހިޕެކޭޖްބޭސް މާލެއަށްރައްދުކޮށްދިނެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އިންޑިޔާއިންހޯދި ބޭސްތަކާއި، 15 ފީފާގެ ކެލްސިއަމް ހައިޕޯކްލޯރައިޓް (ކްލޯރީން ކުނޑި) އެއިރު އަޅުގަނޑުމެންގެބޯޓެއްގައި ސޫތުކުޅިން އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޯޓަކުން ފުރުވާލައިފިއެވެ.

ތިންދުވަހުގެތެރޭގައި އަޅުގަނޑަށް ހުރިހާބޭހެއްހޯދައި މާލެއަށްފޮނުވާލެވުނެވެ. ކޮލެރާއާއިބެހޭ ހުރިހާކަމެއް ހިންގެވީ ޚުދުނާޞިރެވެ. އަދި ވަރަށްއަވަހަށް ﷲ ގެ އިރާދަފުޅާއިއެކު ކޮލެރާގެވަބާ ޤައުމުން ފިލައިފިއެވެ. މިރޯގާގައި ގިނަބަޔަކު މަރުވިކަމުގައިވީނަމަވެސް، ނާޞިރުގެ އަވަސް ވިސްނުންފުޅާއި ޢަމަލުކުރެއްވިގޮތުގެ ސަބަބުން، އެތައްހާސް ބައެއް ސަލާމަތްކުރެވުނުކަމާމެދަކު ޝައްކެއްނެތެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑަށް ގިނަފިލާވަޅުތަކެއްލިބުނު ވަރަށްވަރުގަދަ ތަޖްރިބާއެކެވެ. ޚާއްޞަކޮށް ކުއްލިނުރައްކާތެރި ކާރިސާއަކާއި ކުރިމަތިވެއްޖެނަމަ، އެކަމާމެދު ވީއެންމެއަވަސްފިޔަވަޅު އެޅުމުގައެވެ.

އަޅުގަނޑު ރަސްމީގޮތުން ސަރުކާރުގެވަޒީފާއަކަށް ވަދެފައިވަނީ، 1958 ވަނައަހަރުކަމުގައިވާތީ، ސަރުކާރަށް 20 އަހަރު ޚިދްމަތްކޮށްދެވިފައި، 1978 ވަނައަހަރުގެ ޖުލައިމަހު އަޅުގަނޑަށް ޕެންޝަންލިބޭނެއެވެ. އަޅުގަނޑުހުރީ އޭގެކުރިންވެސް އިސްތިއުފާދޭށެވެ. ނުރަސްމީގޮތުން ނާޞިރުގެ ސެކްރެޓަރީ ޒާހިރާއި މިވާހަކަވާނީ ދައްކާފައެވެ. އޭނާވިދާޅުވީ، ޕެންޝަންލިބުމުގެކުރިން ސަރުކާރުން ވަކިވާނަމަޖެހޭނީ "ސަރުކާރުން ކެނޑޭށެވެ".

މިފަދައިންވަކިވުން އެއީ، ވުމަށްވުރެ ނުވުން ގާތްކަމެކެވެ. އަދި ވަރަށްގިނަ ހިތްހަމަނުޖެހުންތަކެއް އުފެދޭނެ ކަމެއްވެސްމެއެވެ. އަނެއްކޮޅުން ޕެންޝަންލިބެންއޮތްރޭގެ މެންދަމުގައި، އޮޓޮމެޓިކުން ވަޒީފާއިން ކެނޑޭނެއެވެ. އަޅުގަނޑު ސަރުކާރުގެވަޒީފާގައި ކުރިއަށްދާން ބޭނުންނަމަ އަލުން ވަޒީފާއަށްއެދުމުން އަލުން ވަޒީފާލިބޭނެއެވެ. އަޅުގަނޑަށް ފެނުނީ، ފަސޭހަވާނީ އަޅުގަނޑު އާދައިގެމަތީން ވަޒީފާގެކަންތައްތައް އަދާކުރަމުންގޮސް، 13 ޖުލައި 1978 އަންނަންދެން މަޑުންހުރެ، އެއްވެސް މައްސަލައެއްނުޖެހި ވަޒީފާއިންއިސްތިއުފާދިނުމެވެ.

13 ޖުލައި 1978 ގައި އާދައިގެމަތިން ސިންގަޕޫރުގައި އަޅުގަނޑު އޮފީހަށްދިޔައީ، މިދުވަހަކީ ސަރުކާރުގެޚާދިމެއްގެގޮތުގައި އަޅުގަނޑު މަސައްކަތްކުރާނެ އެންމެފަހުދުވަސްކަމުގައި ހިތައެވެ. އެދުވަހަކީ ވަރަށް ހަލަބޮލިކަންކުޑަ، މަޑުމައިތިރި ދުވަހެކެވެ. އަދި މަސައްކަތްނިންމާފައި އަޅުގަނޑު ހަވީރު ގެއަށްދިޔައީ، އަޅުގަނޑުގެ ސަރުކާރަށްޚިދްމަތްކޮށްދިނުމުގެދުވަސްތައް ނިމުނީކަމުގެ ހިތްހަމަޖެހުމާއެކުއެވެ. އެރޭގެ ނުވައެއްޖެހިއިރުއައީ ނާޞިރުގެ ފޯނުކޯލެކެވެ. އަޅުގަނޑު ސިއްސުވާލި ފޯންކޯލެކެވެ.

އަޅުގަނޑު ޙައިރާންވީތީ އެމަނިކުފާނު ހިނިފުޅުވެޑުވިއެވެ. އަދި އެރޭގެ މެންދަމުންފެށިގެން އަޅުގަނޑަށް ޕެންޝަން ލިބޭނެކަމަށްވިދާޅުވިއެވެ. އަޅުގަނޑު ޖަވާބުދިނީ އަޅުގަނޑަށް އެކަންއެނގޭކަމަށާއި، އަދި ދިވެހިސަރުކާރަށް 20 އަހަރުގެޚިދުމަތް ކޮށްދިނުމަށްފަހު އަޅުގަނޑު ރާވާފައިވަނީ، ސަރުކާރުން ވަކިވުމަށްކަމަށެވެ. ނާޞިރުގެ ވާހަކަފުޅުދެއްކެވުމުގެރާގު އެހިސާބުން ބަދަލުވެއްޖެއެވެ. އަދި އެމަނިކުފާނުގެ އަމިއްލަ، ޒާތީ އެދުންފުޅެއްގެވާހަކަ އަޅުގަނޑުގާތުގައި ވިދާޅުވަންވެފައި އެބައޮތްކަމަށް ވިދާޅުވިއެވެ.

އަޅުގަނޑު ކޮށްދޭންވީކީއްތޯ ދަންނަވާލީމެވެ. އެމަނިކުފާނު ދެންވިދާޅުވީ، އަޅުގަނޑުހުރި ސަރުކާރުގެމަޤާމުގައި ނާޞިރުގެ ރައީސްކަމުގެދައުރު ނޮވެމްބަރ 1978 ގައި ނިމެންދެން މަޑުކޮށްދިނުމަށެވެ. އެމަނިކުފާނު އެދިވަޑައިގަތީ، އާސަރުކާރުން ދައުލަތުގެކަންތައްތަކުގައި ހަމަޖެހެންދެން އަޅުގަނޑު މަޑުކޮށްލައިދިނުމަށެވެ.

އަޅުގަނޑު މިފަދަކަމެއްގެ ޔަޤީންކަންއެރުވުމަށް ކުޑަކޮށްފަސްޖެހުނީމެވެ. އަޅުގަނޑު ނާޞިރުދަންނަ އެތަކެއްއަހަރުތަކަށް ވިސްނާލާފައި، އެމަނިކުފާނުގެ އަރިހުގައި އަޅުގަނޑަށް ދެންނެވުނީ، "އަޅުގަނޑުގެގާތުން އެއްވެސްކަމަކަށް މަނިކުފާނު މީގެކުރިން ދުވަހަކުވެސް އެދިވަޑައިގެންފައިނުވާތީ، އަޅުގަނޑަކަށް މަނިކުފާނަށް "ނޫނެކޭ" ނުދެންނެވޭނެއެވެ. ތިޔަ އެދިވަޑައިގަތް އެދިވަޑައިގަތުމަށް އަޅުގަނޑު ކިޔަމަންވާނަމެވެ"

މިއީ އަޅުގަނޑު، ނުވަތަ ސަރުކާރުގައިއުޅޭ އެއްވެސްމީހަކަށް ޙަޤީގަތުގައިވެސް ރައީސްކަމުގެމަގާމުން ނާޞިރު ވަކިވެވަޑައިގެން ދައުލަތުގެހިންގުން އެހެންފަރާތަކާ މުޅިންޙަވާލުކުރައްވަން ޤަޞްދުކުރައްވާކަން އެންގެވި ފުރަތަމަނިޝާނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި އެމަނިކުފާނު މިގޮތަށް އެކަންކުރައްވާނޭ ކަމާމެދު މީހުންޝައްކުކުރިއެވެ. ނުވަތަ ދިވެހީންޤަބޫލުކުރަނީ އެމަނިކުފާނު ވަކިވެވަޑައި ނުގަންނަވާނެކަމަށެވެ. ރައްޔިތުންގެމަޖްލިސްގައި ޖޫން 1978 ގައި ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމަށް ކެންޑިޑޭޓަކު ހޮވުމަށް ނެގުނު ވޯޓުގައި، ތިންވޯޓުފިޔަވައި ހުރިހާވޯޓެއް ލިބިވަޑައިގަތީ ނާޞިރަށެވެ. އަނެއް ތިންވޯޓު ލިބިވަޑައިގަތީ މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމަށެވެ.

އަޅުގަނޑުގާތުގައި ޢަބްދުﷲ ޙަމީދުވިދާޅުވީ، އެވޯޓަށްފަހު ނާޞިރު ފޯނުންގުޅުއްވާފައި، ރައީސްކަމުގެމަޤާމު ދެން ބޭނުންފުޅުނޫންކަމުގައި ވިދާޅުވިކަމަށެވެ. ނާޞިރުގެ އުމުރުފުޅަކީ އޭރު 52 އަހަރުފުޅެވެ. އަދި މާލޭގައި، ނާޞިރު ވެރިކަމުގެބާރުތައް ފަސޭހައިން ދޫކޮށްލައްވާފާނެކަމަކަށް ހަމައެކަކުވެސް ޤަބޫލެއްނުކުރެއެވެ. ދެވަނަފަހަރަށް ވޯޓު ނެގުނުއިރު މައުމޫނަށް ލިބަވަޑައިގަތީ 27 ވޯޓެވެ. އެއީ ރައްޔިތުންގެ ޢާއްމުވޯޓަކަށް އެމަނިކުފާނުގެނަންފުޅު ހުށަހެޅޭނޭ އަދަދެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ މަޝްރަޙް އެދުވަސްވަރު ވަރަށްހަމަނުޖެހެއެވެ. އަދި ވެގެންދާނެގޮތަކާމެދު ސިއްރިޔާތުގައި ބައްދަލުވުންތައްބާއްވަމުން ގެންދިޔައެވެ.

ޢާއްމުވޯޓު ނެގުމުގެކުރިން، ސިންގަޕޫރުގައި ޕަރމަނެންޓް ރެސިޑެންޓެއްގެ ޙައިޞިއްޔަތު ހޯއްދެވުމުގައި އެހީތެރިވުމަށް ނާޞިރު އަޅުގަނޑާއި ގުޅުއްވިއެވެ. އެއީ އެދުވަސްވަރު ސިންގަޕޫރުގައި އޮތް "އިޤްތިޞާދީ މަންފާ" ސްކީމްގެ ދަށުންނެވެ. އަޅުގަނޑު ނާޞިރުގެ އެޕްލިކޭޝަންފުރުމުގައި އެހީތެރިވީމެވެ. އަދި ސިންގަޕޫރުގެ އިކޮނޮމިކް ޑިވެލޮޕްމަންޓް ބޯރޑް (އީ.ޑީ.ބީ.) އަށް ވަޒަންކުރުމަށް ހުށަހެޅީމެވެ.

ނާޞިރު އެއިރުހުންނެވީ ރައީސްގެމަޤާމުގައެވެ. އަދި ލިއުންތަކާއެކު ހުށަހެޅުއްވި، ޑިޕްލޮމެޓިކް ޕާސްޕޯރޓްގައި ލިޔެފައިވަނީ އެމަނިކުފާނުގެ މަޤާމަކީ "ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސް" ކަމުގެމަޤާމު ކަމުގައެވެ. އީ.ޑީ.ބީ.އަށް މިފެނުމުން މިއެޕްލިކޭޝަން ވަޒަންކުރެވޭނީ އެމީހުންނަށްވުރެ މަތީބާރަކުންކަމަށް ނިންމައިފިއެވެ. ފައިލް ދެންފޮނުވީ، ސިންގަޕޫރުގެބޮޑުވަޒީރު ލީ ކްއާން ޔޫގެ އޮފީހަށެވެ. އެފައިލްއޮތީ އެމަނިކުފާނުގެ ސިޔާސީ ސެކްރެޓަރީގެ އަތުގައެވެ.

ނާޞިރުގެ މަސްއަލައަށް ޖަވާބެއް ލަސްވުންވީ، އެމަނިކުފާނަށް ފިކުރުފުޅު ބޮޑުވިކަމަކަށެވެ. އަދި މިލަސްވާސަބަބު އެނގިވަޑައިގަންނަވަން ބޭނުންފުޅުވިއެވެ. އަޅުގަނޑު ނުރަސްމީގޮތެއްގައި އެކަން އޮޅުންފިލުވާލުމަށް މަސައްކަތްކުރުމުން މަޢުލޫމާތުލިބުނީ، ބޮޑުވަޒީރު ގޮތެއްނިންމެވުމަށްޓަކައި، މަސްއަލައާއިއެކު، އެއާއިބެހޭ ރިޕޯރޓެއްލިޔުއްވާފައި، ސިޔާސީސެކްރެޓަރީ އެމަނިކުފާނުގެއަރިހަށް ހުށަހަޅަންޖެހޭކަމަށެވެ. ނާޞިރަށް މިކަންތައް ވަމުންދާގޮތް އެނގިވަޑައިނުގަންނަވާތީ ހުންނެވީ ހާސްކަމެއްގެތެރޭގައެވެ.

އަޅުގަނޑު ގުޅަމުންގެންދިޔަފަރާތުންބުނީ އެކަމުގައި އެހީތެރިވެވިދާނެ ރައްޓެއްސެއް އެބަހުރިކަމުގައެވެ. އަޅުގަނޑު އޭނާއާއި ބައްދަލުކުރުމަށް ހަމަޖެއްސީމެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު ސެކްރެޓަރީގާތުގައި ބުނީމެވެ. "ނާޞިރުގެ ރައީސްކަމުގެ މި ދައުރުނިމުމުން އަލުން އިންތިޚާބަކާއި ކުރިމަތިލައްވާކަށް ޤަޞްދެއްނުކުރައްވައެވެ. އެހެންކަމަށްވުމާއެކު ދިވެހިރާއްޖޭގައި ދިރިއުޅުއްވަން ބޭނުންފުޅުނުވަނީކަމުގައި ވެދާނެއެވެ. 20 އަހަރުދުވަހު ވެރިކަންކުރެއްވި ޚުދުމުޚުތާރު ބޭފުޅަކަށްވާތީ، އޭނާގެ ރަޙްމަތްތެރީންނަށްވުރެ ގިނަވާނީ ދުޝްމަނުންނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި އޭނާގެ އިސްތިޢުފާއަށްފަހު ހުންނަވައިގެން، މާ އަމާންޙަޔާތެއް ވޭތިކުރެވޭކަށް ނޯންނާނެއެވެ."

ސެކްރެޓްރީއަށް ދެންހުރި އެހެންކަންކަން ދޭހަވިއެވެ. އަދި އެޕްލިކޭޝަން ހުށަހެޅުމުން، ޕާރމަނަންޓް ރެސިޑެންޓެއްގެ ޙައިޞިއްޔަތު ނާޞިރަށް އަރުވައިފިއެވެ.

މިމުއްދަތުގެތެރޭގައި، އިލްޔާސް މެދުވެރިކުރައްވައި މައުމޫނު އަޅުގަނޑަށް މެސެޖެއްފޮނުއްވިއެވެ. އެއީ މައުމޫނަށް ޚިދުމަތްކޮށްދިނުމަށް ސަރުކާރުގެވަޒީފާގައި ހުރެދީފާނަންތޯއެވެ. މިއީ ނާޞިރުގެވެސް އެދިވަޑައިގަތުންކަމަށްވެފައި، އަދި މައުމޫންގެ އަރިހުގައި މަސައްކަތްކުރުމަށް އަޅުގަނޑުހިތްހަމަޖެހޭތީ، އެކަންކުރާނަންކަމުގައި ދެންނެވީމެވެ.

މައުމޫނަށް ޢާންމުވޯޓުގެ 90 އިންސައްތަ ލިބިވަޑައިގަތްކަމުގައިވީނަމަވެސް، 11 ނޮވެމްބަރ 1978 އަށް ހަމަޖައްސާފައިވާ، ރައީސްކަމުގެ ހުވާކުރެއްވުން، ހުއްޓުވުމަށްޓަކައި ކަންތައްތަކެއް ހިނގާފާނެކަމުގެ އަޑުފެތުރެންފަށައިފިއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ގިނަމީހުން މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެވަނަޖުމްހޫރިއްޔާގެ ދެވަނަ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ހުވާކުރެއްމުގެވަގުތު ކުޑަތަންވަމުން އައިއިރު، ތިބޭނީ ކޮންމެވެސްވަރެއްގެ ހާސްކަމެއްގެ މަތީގައިކަން އަޅުގަނޑަށްޔަޤީނެވެ.

ފެންނަ ފެނުމަށް މައުމޫނު ހާސްފުޅެއްނުވެއެވެ. އަޅުގަނޑަށް ފޯނުކުރައްވާފައިވިދާޅުވީ އަޅުގަނޑު އެމަނިކުފާނަށް މަރުޙަބާ ދަންނަވާކަމުގެ މެސެޖް އިލްޔާސްގެ ފަރާތްޕުޅުން ލިބިވަޑައިގަތްކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑު ސީދާ އެމަނިކުފާނުގެ އަރިހުގައި ޚިދުމަތްކުރުމުގައި ސަރުކާރުގައި ހުންނާނެވާހަކަ ދެންނެވީމެވެ.

އެއަހަރުގެ ޑިސެމްބަރުމަހުގެ ކުރީކޮޅުގައި، ނާޞިރު ވަރަށްކުއްލިގޮތަކަށް މެޑްރާސްމަގުން ސިންގަޕޫރަށް ވަޑައިގަތުމަށް ނިންމަވައިފިއެވެ. އަޅުގަނޑަށް ހީވާގޮތުގައި މިކަންމިގޮތަށްކުރެއްވީ ނާޞިރު ހައްޔަރުކޮށް، ޝަރީޢަތަށްހުށަހެޅުމަށް ނާޞިރުގެ ސަރުކާރާއި ދެކޮޅުބައެއްފަރާތްތަކުން ޙަރަކާތެއް ހިންގަން ރާވަމުންދާތީ އެކަމުގެ ސަބަބުންނެވެ. ނާޞިރު މާލެއިން ފުރައިވަޑައިގަތް ޚަބަރު ލިބުނުތަނާހެން، ރައީސް މައުމޫނުގެ މެސެޖެއް އަޅުގަނޑަށް ލިބުނެވެ. އެއީ ޚާރިޖީވަޒީރު ފަތުޙުﷲ ޖަމީލު އަޅުގަނޑާ ބައްދަލުކުރައްވަން ސިންގަޕޫރަށް ފޮނުއްވާވާހަކައެވެ.

އިއްތިފާޤުންދިމާވީ، ނާޞިރު ސިންގަޕޫރަށް މެޑްރާސްއިން ވަޑައިގަންނަވާ ފްލައިޓާ، ކޮޅުނބުން ފަތުޙުﷲ ސިންގަޕޫރަށް ވަޑައިގަންނަވާ ފްލައިޓް ހަމަ އެއްރެއެއްގެ އެއްގަޑިއެއްގައި ސިންގަޕޫރުގައި ޖައްސާގޮތަށެވެ. އަޅުގަނޑު ހަމަޖެއްސީ އަޅުގަނޑުގެ އެހީތެރިޔާ ސޮލޮމަން، ނާޞިރާ ބައްދަލުކުރާގޮތަށެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު ވަރަށްމުހިންމު ބައްދަލުވުމެއް އޮތުމުގެސަބަބުން އެއަރޕޯރޓުގައި ނާޞިރާއިއެރޭ ބައްދަލުނުކުރެވުނީކަމަށާއި، އަދި އަނެއްދުވަހުގެހެދުނު ބައްދަލުކުރާނަންކަމުގައި އެމަނިކުފާނުގެ އަރިހުގައިދެންނެވުމަށް ސޮލޮމަންގާތު ބުނީމެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު އަނެއްދުވަހު ނާޞިރާއި ބައްދަލުކުރީމެވެ.

އަޅުގަނޑު ފަތުޙުﷲ އާއި ބައްދަލުކޮށް ވަގުތުން މަޝްވަރާތައްކުރީމެވެ. އޭނާވިދާޅުވީ ނާޞިރު ސިންގަޕޫރުގައި ހުންނަވައިގެން ކޮންމެވެސްގޮތަކަށް އާސަރުކަރާއި ބެހިވަޑައިގެންފާނެތީ، ކާބޯތަކެތި ދިވެހިރާއްޖެއަށްފޮނުވުން ހުއްޓުވުން ފަދަކަމެއް ކުރައްވަފާނެތީ،ކަންބޮޑުވެވަޑައިގަންނަވާކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑު ޖަވާބުގައިދެންނެވީ މިހެންނެވެ. "ތިއައީ ނުވާނެ ކަންކަމެވެ. އަޅުގަނޑު މިހިރީމިތާނގައެވެ. އަދި އާސަރުކާރުގެ ބޭނުންތައް އަޅުގަނޑު ފުއްދައިދޭނަމެވެ. ވިޔަފާރިއާއި ބޭނުންވާ ތަކެއްޗަކަށް އަސަރެއް ނުކުރާނެއެވެ".

ފަތުޙުﷲ އަޅުގަނޑުގާތުގައި ވިދާޅުވީ،އަޅުގަނޑު ސަރުކާރުގައ ޚިދުމަތްކުރަން ބޭނުންވާމަޤާމެއް ބުނާށެވެ. އަޅުގަނޑު ދެންނެވީ "މަޤާމަކީ އަޅުގަނޑާއިބެހޭ ކަމެއްނޫނެވެ. އަޅުގަނޑު ޑިޕްލޮމެޓިކް ޕާސްޕޯރޓެއްވެސް ބޭނުމެއްނޫނެވެ. ނަމަވެސް ބައެއްފަހަރު އެއީ ބޭނުންތެރި އެއްޗެކެވެ."

އާސަރުކާރުން ކަންކަމާ ކަންބޮޑުނުވުމަށާއި، ތެދުވެރިކަމާއި ވަފާތެރިކަމާއެކު، މައުމޫނު ނިންމެވި ޙައިޞިއްޔަތެއްގައި ޚިދުމަތްކުރާނެކަމުގެޔަގީންކަން ފަތުޙުﷲ އަށް އަޅުގަނޑު އެރުވީމެވެ. ފަހުން އަޅުގަނޑު ދިވެހިރާއްޖެއަށްގޮސް މައުމޫނާ ބައްދަލުވުމުން އަޅުގަނޑު އެމަނިކުފާނުގެއަރިހުގައި އަހަރެއް ދެއަހަރެއްހާދުވަހު ޚިދުމަތްކުރުމުގައި ދެމިހުންނާނެކަމުގެ ޔަޤީންކަން އެރުވީމެވެ. އެއީ ކަންތައްތައް ސާފުވަންދެނެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު ޚިދުމަތްކުރާނެ މަޤާމެއް ދެންނެވުމަށްދެކޮޅުހެދީމެވެ.

އެމަނިކުފާނު އަޅުގަނޑު ހަމަޖެއްސެވީ ޚާއްޞަ މުޝީރުކަމުގެ މަޤާމަށެވެ. 50 އަހަރުގެ މުއްދަތުގައި ސަރުކާރަށް ޚިދުމަތް ކުރުމަށްފަހު، 2008 ވަނައަހަރު އިސްތިޢުފާދިނުމާއި ހަމައަށް، އަޅުގަނޑުހުރީ އެމަޤާމުގައެވެ.

17 ވަނަ ބާބު

ޚާއްޞަ މުޝީރު، 1979

އެންމެފުރަތަމަ އަޅުގަނޑު ކުރަންޖެހުނު އެއްކަމަކީ، ހުޅުލޭގައި އަލަށްހަދާފައިވާ ވައިގެބަނދަރާ ގުޅިފައިވާކަމެކެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑު އެތަނުގެ ބިންހިއްކުމުގެ މަޝްރޫޢު ރޭވުމުގެމަސައްކަތުގައި ބައިވެރިވީކަމެކެވެ. މައުމޫނުވިދާޅުވީ މަސައްކަތް ޙަވާލުކުރެވިފައިވާ ކޮންޓްރެކްޓަރާއި މަސައްކަތުގެ ލަފާދޭ ކޮންސަލްޓަންޓްއާއި ދެމެދު، އިންޑިޔާމީހުން މަސައްކަތް ނިންމާފައިވާ ޕާކިންގ ސަރަޙައްދާގުޅިގެން ދެބަސްވުންތަކެއް އުފެދިގެންއުޅޭކަމަށެވެ. އަދި މިކަން އޮޅުންފިލުވައިދީ، ޙައްލެއްހޯދުމަށެވެ.

މަސައްކަތް ހިނގަމުންދާގޮތްބަލައި، އަދި ކުރިއަށް ގެންދާގޮތާމެދުލަފާދޭ، އަދި މަސައްކަތް ކަނޑައަޅާފައިވާ ފެންވަރަށް ނިމިއްޖެކަމަށް ބަލައިހަދާފަރާތުން ބުނަމުންގެންދިޔައީ ޕާކިންގ ސަރަހައްދު މާރާޅުކަމަށާއި އަލުންކޮނެ އޮމާންކޮށް އެމަސައްކަތް އަލުންކުރުމަށެވެ. މީގެމާނައަކީ އެތައްސަތޭކަޓަނެއްގެ ވަރުގަދަ ކޮންކްރީޓް ކަނޑައިނަގައި މުޅިންއަލަށް ކޮންކްރީޓްއެޅުމެވެ.

މީގެއިތުރަށް ކޮންޓްރެކްޓް މަސައްކަތުގެ އަގުވަނީ ފުރަތަމަ އަންދާޒާކުރި އަގަށްވުރެ މައްޗަށްއަރާފައެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށްވަނީ ރަންވޭގެ އޮމާން ސަރަޙައްދު ހެދުމަށާއި އަދި 300 މީޓަރަށް ދިގުކުރަން ފައިސާމަދުވެފައެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެއީ ރަންވޭ ބޭނުންކުރަން ކޮންމެހެންވެސް ކުރަންޖެހޭކަމެކެވެ. އެހެންކަމުން ކޮންސަލްޓަންޓްއާއި ކޮންޓްރެކްޓަރ އަދި ދިވެހިސަރުކާރުގެ ބޭފުޅުންނާއި އަޅުގަނޑާއެކު ބައްދަލުވުމެއް ބޭއްވުމަށް ހަމަޖައްސައިފީމެވެ.

ކަންހިނގާފައިވާގޮތް ބެލުމަށްފަހު، އަޅުގަނޑުގެ ނިންމުމަކީ މަސައްކަތް ނިމިފައިވާ ޕާރކިންގ ސަރަހައްދު "އޮތްގޮތަށް ބޭއްވުމެވެ". އަޅުގަނޑު އަދިބުނީ އަލުން ޕާރކިންގ ސަރަހައްދު ހެދުމަށް ހުރިފައިސާ ރަންވޭގެ އެހެންމަސައްކަތްތައްކަމުގައިވާ ރަންވޭ ދިގުކުރުންފަދަ ކަންކަންކުރުމަށް ބެހެއްޓުމަށެވެ. ކޮންސަލްޓަންޓުން މިކަމާ ދެކޮޅުހެދިއެވެ. އަޅުގަނޑަށް ފަހުންއެނގުނުގޮތުގައި، މައްސަލަޖެހިގެން މިއުޅުނީ ދެޤައުމެއްގެ، ޖަރުމަނު ކޮންސަލްޓަންޓުންނާއި އިންޑިޔާގެ ކޮންޓްރެކްޓަރުންގެ ޒާތީ ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކެއްގެ ސަބަބުންނެވެ.

އަޅުގަނޑު ކޮންސަލްޓަންޓުންގެގާތުގައިބުނީ، އެމީހުންގެ ޒާތީދެބަސްވުންތަކަކީ އަޅުގަނޑާބެހޭ ކަންތައްތަކެއްނޫންކަމަށެވެ. "ގޮތެއްނިންމާނީ އަހަރުމެން، ތަނުގެވެރިން" ނެވެ. އަދިމިހެންވެސް އަޅުގަނޑު އިތުރަށްބުނީމެވެ. "މިނިންމުމުގެ ސަބަބުން ދިމާވެދާނެ އެންމެހާ ކަމެއްގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އުފުލާނީވެސް އަހަރުމެންނެވެ. އަހަރެންގެ ނިންމުމަކީ ފަހުނިންމުމެވެ. އަދި މިނިންމުމާ އެއްގޮތަށް ކަންތައްކުރަން ލާޒިމްވާނެ" އެވެ. ބައްދަލުވުންނިމުނީ މިގޮތަށެވެ. އަދި އެޕާރކިންގ ސަރަހައްދު ފުރަތަމަ ހެދިގޮތަށް އަދިވެސް އެބައޮތްކަން އަޅުގަނޑު ފާހަގަކޮށްލަމެވެ. އަދި ހެދުމުގައި އެއްވެސް ގޯހެއްނެތެވެ. އެއްވެސް އެއަރލައިންއެއްގެ ޝަކުވާއެއްވެސްނެތެވެ.

ޚާއްޞަ މުޝީރުގެ ދައުރުއަދާކުރުމުގައި އަޅުގަނޑަށް ވަރަށް ދަތިކަންތައްތަކަކާއި ކުރިމަތިވަމުންދިޔައެވެ. ނާޞިރު ފުރާވަޑައިގަތުމުގެ ކުރިންނާއި އަދި ފަހުންވެސް، މާލޭގައި ފާޑުފާޑުގެ ތުހުމަތުތައްކޮށް ވާހަކަފެތުރެމުންދިޔައެވެ. ނާޞިރު ވަޑައިގަތީ ސަރުކާރުގެ ފައިސާގެތެރެއިން 3 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރުގެ ބޭރުފައިސާ ހިއްޕަވައިގެންނޭވެސްކިޔެވެ. މިއީ ދިވެހިސަރުކާރަށް ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާގެ ސަރުކާރުން ވެދުމަކަށްދެއްވި ފައިސާކަމުގައިވެސް އަޑުއަރާފައިއޮތެވެ. އަޅުގަނޑުގެކިބައިން އެދުނީ، މިނިސްޓްރީ އޮފް ފައިނޭންސް އާއި ގުޅިގެން، މިވާހަކައިގެ ޙަޤީޤަތްހޯދުމަށެވެ.

މިފަދަ އެއްވެސްފައިސާއެއް ލިބިފައިވާނަމަ އެހޯދާނެގޮތް އަޅުގަނޑު ބުނެދިނީމެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ޖަވާބަކީ، ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާގެސަރުކާރަކުން ޗެކެއް ނުވަތަ އޯރޑަރެއް ނާޞިރުގެ ނަންފުޅުގައި ފައިސާދިނުމަކަށް ނުފޮނުވާނެއެވެ. ފައިސާފޮނުވާނީ "ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސަރުކާރު" ގެ ނަމުގައި ފައިސާދޫކުރާގޮތަށެވެ.

އަޅުގަނޑު އިތުރަށްލަފާދިނީ، ސަރުކާރުގެ ހުރިހާއެކައުންޓްތަކެއް ރަނގަޅަށްބަލައި ޗެކްކުރުމަށެވެ. ފައިނޭންސް މިނިސްޓްރީން ހީކުރެއްވީ، ބޭރު އެއްވެސްބޭންކަކުން ސްޓޭޓްމަންޓް ފޮނުވައިދިނުމަށް އެދުނުކަމުގައި ވީނަމަވެސް އެކަމެއް ނުކުރާނެކަމަށެވެ. އެއީ ހުރިހާއެކައުންޓްތަކެއްހުރީ ހަމަ ނާޞިރު ގިނިކަންޏާ ސޮއިކުރައްވައިގެން ފައިސާދޫކުރާގޮތަށް ކަމަށްވާތީއެވެ.

އެމީހުން ކަންކުރަންވާނެގޮތް އޮޅުންފިލުވައިދީ، އަދި ސަރުކާރެއްބަދަލުވުމުން މިފަދަކަންތައްތައް ޙައްލުކުރާނެގޮތް އަޅުގަނޑުބުނެދިނީމެވެ. އަޅުގަނޑަށް ދޭހަވިގޮތުގައި އެކަން އެމިނިސްޓްރީއިން ކުރިއެވެ. އަދި އެ 3 މިލިއަން ޑޮލަރު ހުރިއެކައުންޓް އެމީހުންނަށްފެނުނެވެ. އެފައިސާ ގެއްލުނީއެއްނޫނެވެ. އަދި އެވަނީ ދިވެހިފައިސާ އަށް އެއިރު ކަނޑައަޅާފައިވާފަދައިން ކޮންމެ އެމެރިކާ ޑޮލަރަކީ ދިވެހި 3.93 ރުފިޔާގެމަގުން، މާރުކޮށް ދައުލަތުގެޚަޒާނާއަށް ޖަމާކޮށްފައެވެ.

އަޅުގަނޑު މައުމޫނުގެއަރިހަށް ދިޔަދިއުމުގައި، ނާޞިރުގެދައުރުގައި އަޅުގަނޑުހައްޔަރުކުރުމަށް ފުލުހުން މަސައްކަތްކުރިކަމަށް ފެތުރިފައިވާއަޑަކީ ތެދެއްތޯބެލުމަށް މަސައްކަތްކުރީމެވެ. އަޅުގަނޑު އެކަމާހެދި ތަޙައްމަލުކުރަންޖެހުނު އިޙްސާސްތައް މައުމޫނު އަރިހުގައި ދެންނެވީމެވެ. (ޚުދު މައުމޫނުވެސްވަނީ ނާޞިރުގެ ދައުރުގައި ދެފަހަރަށް ހައްޔަރުކޮށްފައެވެ). އަޅުގަނޑުގެ މަސްއަލަ ބައްލަވައިދެއްވާނެކަމަށް މައުމޫނު ވިދާޅުވިއެވެ. ފުލުހުންނާއި ސިފައިންވަނީ އެމަނިކުފާނުގެ އަމުރުގެދަށުގައި ކަމަށްވާތީ މައުމޫނަށް އެކަންކުރެއްވެންއޮތެވެ. އަޅުގަނޑު އެދިފައިވާ އެދުން ބައްލަވައިދެއްވުމުގެ ހެޔޮފުޅުކަން އަޅުގަނޑާއި ދޭތެރޭގައިއޮތެވެ.

ކުރީދައުރުގެ ސިފައިންގެ ކޮމާންޑަރއާއި އަދި ކަމާގުޅޭ އެހެންމީހުންނާ ސުވާލުކުރެއްވިކަމަށް ވިދާޅުވެ، އަޅުގަނޑަށް މައުމޫނުގެ މެސެޖްއެއްލިބުނެވެ. އެފަދަ އެއްވެސްއަމުރެއް، ނުވަތަ އަޑުއަރާފައިވާފަދަ އެއްވެސްކަމެއް، ހިނގާފައިނުވާކަމަށް އެބޭކަލުން މައުމޫނުއަރިހުގައި ދެންނެވިކަމަށްވެއެވެ.

މިކަންބެލުމުން އަޅުގަނޑަށް ވަރަށްބޮޑު ހިތްހަމަޖެހުމެއްލިބުނެވެ. މިފަދަކަމެއްވާނީ ކިހިނެއް ވެގެންކަންނޭނގޭތީ އަޅުގަނޑުހުރީ ކުޑަކޮށް ޙައިރާންވެފައެވެ. އަޅުގަނޑު އެދުނުގޮތަށް މިކަންބައްލަވައިދެއްވައި ސާފުކޮށްދެއްވި ކަމަށްޓަކައި އަޅުގަނޑު އަބަދުމެ މައުމޫނަށް ޝުކުރުވެރިވާނަމެވެ.

މައުމޫނުގެ މުސްތަޝާރަކަށް އަޅުގަނޑު ހަމަޖެއްސެވީ، އެމަނިކުފާނަށާއި އަދި ޤައުމަށް ވަރަށްއުނދަގޫ ދުވަސްވަރެއްގައެވެ. އަޅުގަނޑުގާތުގައި އެމާނިކުފާނަށް އެހީތެރިވުމަށް 1978 ވަނައަހަރު އެދިވަޑައިގަތް ދުވަހުންފެށިގެން، 30 އަހަރުގެ މުއްދަތުގައި ވަފާތެރިކަމާއި ތެދުވެރިކަމާއެކު އަޅުގަނޑު ޚިދުމަތްކޮށްދިނީމެވެ. ނާޞިރާއި މައުމޫނަކީ ވެރިކަންހިންގެވުމުގައި ވަރަށްފާހަގަކޮށްލެވޭ ދެގޮތެއް ގެންގުޅުއްވި ދެބޭފުޅުންނެވެ. އަދި އެ ދެބޭފުޅުންގެ ހިންގެވުމުގެ ވައްޓަފާޅިއާ އެއްގޮތަށް އަޅުގަނޑުއާދަވީމެވެ.

ނާޞިރާދިމާއަށް ވަރަށްގިނަ ދެކޮޅުވެރި ފާޑުކިޔުންތައް ރައްދުވަމުންދިޔައެވެ. ޚާއްޞަކޮށް އައްޑޫ/ހުވަދު އަތޮޅުގެ ދެކޮޅުވެރި ބަޣާވާތުގައި ކަންކަން ކުރެއްވިގޮތެވެ. މިކަމާއިމެދު އަޅުގަނޑަށް ލިބިފައިވާ މަޢުލޫމާތަކީ ޚުދު އަޅުގަނޑުގެ ބައިވެރިވުން ނުވަތަ ދައުރެއް އަދާކުރުން އެކަންކަމުގައި ހިމެނިފައިވީ ކަންތައްތަކެވެ. އެދުވަސްވަރަކީ ދިވެހިރާއްޖެ ވަރަށްއެކަހެރި، "އެއްވެރިކަމެއް ހުރިހާ ރަށެއްގެމައްޗަށް ހިންގުންދަތި ދައުލަތެއް" އޮތްތަނެކެވެ. ނާޞިރުކަހަލަ ބޭފުޅުން ކަންތައްތައް ދަސްކުރައްވަމުން ގެންދެވީ މަސައްކަތުގެތެރެއިން ތަޖްރިބާތައް ހޯއްދަވަމުންނެވެ. އެމަނިކުފާނު ފެންނަނީ ހަރުކަށި ޒަޢީމެއްގެގޮތުގައެވެ. އަދި ކޮންމެ (ސިޔާސީ) ދެކޮޅުވެރިކަމަކާއިމެދު ހަރުކަށިކޮށް ފިޔަވަޅުއަޅުއްވާ ބޭފުޅެއްގެގޮތުގައި ވެސްމެއެވެ.

ނަމަވެސް ދިވެހިރާއްޖޭގައިހުރި މަދުވަޞީލަތްތަކާއި ދިރިއުޅެންޖެހިފައިވާ ނިކަމެތިޙާލަތްތަކުގެ ތެރޭގައި، ނާޞިރުވަނީ ވަރަށްފާހަގަކޮށްލެވޭ ކުރިއެރުންތަކެއް، މިފަދަ ކުޑަ އަދި ފަޤީރުޤައުމަކަށް ހޯއްދަވައިދެއްވާފައެވެ. ތަޢުލީމުދިނުމަށް ވަރަށްބޮޑަށް ބާރުއަޅުއްވައި އަދި އިސްކަންދެއްވައި، ރާއްޖެތެރޭގެ ރަށްރަށުގެ ތޫނުކުދިންނަށް މާލޭގައްޔާއި އަދި ރާއްޖެއިންބޭރުގައި ކިޔެވުމުގެ ފުރުޞަތު ހޯއްދަވައިދެއްވާފައެވެ. ހުޅުވާލާފައިވާ އިޤްތިޞާދެއް ޤާއިމުކުރައްވައި، މިނިވަންވިޔަފާރި ކުރިއެރުވުމަށް ބާރުއެޅުއްވިއެވެ. ޒަމާނާނުގުޅޭ ވަރަށްގިނަ ޤާނޫނުތައް އުވާލެއްވިއެވެ.

"ގަދަމީހާ" ގެގޮތުގައި ނާޞިރު ފެނުނުކަމުގައި ވީނަމަވެސް، އެމަނިކުފާނަކީ ވަރަށްއިންސާފުވެރި އަދި ޢާއިލާއަށް ނުވަތަ ރައްޓެހިންނަށް ވަކިއިސްކަމެއް ދެއްވާބޭފުޅެއްނޫނެވެ. ސަރުކާރުގެ އޮފީސްތައް ރަނގަޅަށް ހިނގައެވެ. ހޮސްޕިޓަލްތަކުން އެކަށީގެންވާވަރަކަށް ބަލިމީހުންނަށް ޚިދުމަތްފޯރުވައިދެއެވެ. މާލޭގެ މައިގަނޑު ނުވަތަ ބޮޑެތި ސްކޫލްތަކުން ވަރަށްރަނގަޅު ނަތީޖާތައްހޯދައެވެ. ބަޖެޓް އޮންނަނީ ދަރަނިވެރިނުވެ، ބެލެންސްވެފައެވެ. އަދި މިހުރިހާކަމެއް ކުރައްވަނީ ޓެކްސް ނުވަތަ ޑިއުޓީ ނުނަންގަވައެވެ. ހުރިހާކަމަކަށްވުރެބޮޑަށް ފާހަގަކުރެވެނީ، ކޮރަޕްޝަންއެއީ މީހުން ނާހާއަޑެއްކަމެވެ. މިއީމިހާތަނަށް އޭޝިޔާގެ އެހެންއެއްވެސް ޤައުމެއްގައި ދިވެހިރާއްޖެއަށްވުރެ ބޮޑަށް ޙާޞިލުނުވެއޮތްކަމެކެވެ.

އަޅުގަނޑުހުރީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ޚިދުމަތްކޮށްދީ، މައުމޫނަށް އެހީތެރިވުމަށްތައްޔާރަށެވެ. ނަމަވެސް އަޅުގަނޑުގެ އެންމެކުރީގެ އެއްކަމެއްގެގޮތުގައި މައުމޫނާއިގުޅަންޖެހުނީ، އަޅުގަނޑަށް ދިމާވިޙާދިސާއެއްގެސަބަބުން، 1979 ވަނައަހަރުގައި އެމަނިކުފާނުގެއެހީއަށްއެދެން މަޖުބޫރުވުމުންނެވެ.

މިކަން މިހެންދިމާވީ، އަޅުގަނޑުގެ ވަރަށްޒަމާންވީ ރައްޓެއްސެއްކަމުގައިވާ އެލް.ސިންގ، ސިންގަޕޫރަށްއައިސް، އަޅުގަނޑާ 1978 ވަނައަހަރު ބައްދަލުކޮށް، 1963 ވަނައަހަރުގައި ބަނދެފައިވާ ފްރީޑަމްމަރުކާ 1 ގެ އުޅަނދެއްގަތުމުގެ ހުށަހެޅުމަކާއެކުގައެވެ.

މިބޯޓު ވިއްކުންވަނީ ފައިނޭންސަރުންކަމުގައިވާ ސިމްބްލް (އޯ.ސީ.ބީ.ސީ.) ގެފަރާތުންހުއްޓުވާފައެވެ. ސިންގއާއި ގުޅުންއޮތްމީހުން އޯ.ސީ.ބީ.ސީ.ގައި ތިއްބެވެ. އަދި ބީ.އެން.ޕީ.ބޭންކް ނޭޝަނަލް ޑި ޕެރީ ގައި ވަރަށް ގާތްރައްޓެހިން ތިއްބެވެ. މިބޭންކުން ވަރަށްފަހުންވަނީ، ސިންގަޕޫރުގައި ގޮތްޕެއްހުޅުވާފައެވެ. އަދި އެމީހުން ގެންދިޔައީ ވިޔަފާރީގެ އާފުރުޞަތުތައް ހޯދަމުންނެވެ.

މިދެންނެވި އުޅަނދު އޯ.ސީ.ބީ.ސީ.ގެ އަތުންގަތުމަށް އެއްބަސްވިއަގަކީ 1.5 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރެވެ. އަޅުގަނޑު ދުށްގޮތުގައި މިއީ ޒަމާނީ ބޯޓެއްގަތުމަށް ރަނގަޅުއަގެކެވެ. ސިންގ ހުށަހަޅާފައިވަނީ މުޅިއަގުގެ 10 އިންސައްތަ ކުރިއަށްދައްކާގޮތަށެވެ. ބާކީއޮތް 90 އިންސައްތަ ބައިބަޔަށް ދައްކާގޮތަށެވެ. މިއުޅަނދު ގަތުމުގަޔާއި، އަދި މިބޯޓުގަތުމުގަޔާއި، އަދި މިލްކުވެރިކަމުގައި، ސިންގއާއި އަޅުގަނޑު ހަމަހަމައަށް 50 އިންސައްތަ ޙިއްޞާކުރާގޮތަށެވެ.

އަޅުގަނޑު ދައްކަންޖެހުނު 5 އިންސައްތަ އަޅުގަނޑު ދެއްކީމެވެ. ނަމަވެސް އެންމެ ފުރަތަމަ މިއަދަދަށް އޭނާ ކުރިއަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއެއް ސިންގއަކަށް ނުހޯދުނެވެ. އޭނާ ބީ.އެން.ޕީ. ގެ ދެއެސިސްޓަންޓް މެނޭޖަރުންނާއި ރަނގަޅު ރައްޓެހިކަމެއްއޮތެވެ. އޭނާ ބީ.އެން.ޕީ. އިން މިފައިސާ (ދަރަންޏަށް) ހޯދިއެވެ. އަދި މިބޯޓު ހިންގުމުގެ ޚަރަދުކުރުމަށް 100،000 ޑޮލަރުގެ އޯވަރޑްރާފްޓެއްނެގުމަށް ހަމަޖެއްސިއެވެ.

މިޢަދަދުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެއުޅަނދުގަނެވި އަދި ޗާރޓަރުކުރަންފެށުނެވެ. އެންމެކުރީކޮޅުގައި ލިބެމުންދިޔަފައިސާއަކުން އަޅުގަނޑުމެން ބައިބަޔަށް ދައްކަންޖެހޭ ފައިސާ ދެއްކޭވަރެއްނުވެއެވެ. އަދި ސިންގ މިފައިސާ ދެއްކުން ފަސްކުރާގޮތަށް ބީ. އެން. ޕީ.އާއި ވާހަކަދައްކައިގެން ހަމަޖެއްސިއެވެ.

މަސައްކަތްކުރަން ފެށިތާ ކުޑަދުވަސްކޮޅެއްގެތެރޭގައި ސިންގަޕޫރުގެ ކޮރަޕްޓް ޕްރެކްޓިސަސް އިންވެސްޓިގޭޝަން ބިއުރޯ (ސީ.ޕީ.އައި.ބީ.) ގެ އޮފިސަރުން ސިންގއާއި ވާހަކަދައްކަން އޭނާޙާޒިރުކޮށްފިއެވެ.

އެއްއެސިސްޓަންޓް މެނެޖަރަށް "ބައިއަޅަނީ" ކަމަށް ފެނިގެންނެވެ. އަދި ބޭންކުގެބައެއް ކްލަޔަންޓުންނާއި ގުޅިގެން ޤަވާޢިދުން ޚިޔާނާތުގެޢަމަލުތަކެއް ކުރާކަމަށް ތުހުމަތުކުރެވިގެންނެވެ. އެމީހުންގެ ތަޙުޤީޤުގައި، ސިންގ ދައްކާފައިހުރި ފައިސާތަކަކާމެދު ޝައްކުކުރެވިގެންނެވެ.

ސީ.ޕީ.އައި.ބީ.ގެ އޮފިސަރުން އަޅުގަނޑުގެ އޮފީހަށްއައިސް ހުރިހާފޮތްތަކާއި ފައިލްތައްބަލައި، އަދި ބައެއްލިޔެކިޔުމާއި ރެކޯރޑްތައް ގެންދިޔައެވެ. އަޅުގަނޑާއި އިންޓަވިޔު ކުރިއިރު، ބީ.އެން.ޕީ.ގެ އެއްވެސްމީހަކަށް އެބޯޓު ގަންނަން ލޯނުނެގުމަށްޓަކައި އަޅުގަނޑުމެން އެއްވެސް ފައިސާއެއް ދިނިންތޯ ސުވާލުކުރިއެވެ.

މިއީ ސިންގަޕޫރުގައި ކޮރަޕްޝަންކަމުގައި ބަލާކަމެކެވެ. އަޅުގަނޑު އެކަމަށް ކަނޑައެޅިގެން ދެކޮޅުހެދީމެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑު އެއްވެސްފައިސާއެއްދީފައި ނުވާތީއެވެ.

ވަރަށް ފިނިކޮށްފައިހުރި ކޮޓަރިއެއްގައި އެތައްގަޑިއިރުތަކެއް ފާއިތުވަންދެން ބަންދުކޮށްބަހައްޓައިގެން، ތަކުރާރުކޮށް ހަމައެއްސުވާލުތަކެއްކުރިއެވެ. އަޅުގަނޑު އެދުވަސްވަރު އެކައުންޓް ހުޅުވާފައި ހުންނާނީ، ބީ.އެން.ޕީ.އަދި ޙަބީބް ބޭންކްގައެވެ. ސީ.ޕީ.އައި.ބީ.ގައި އަޅުގަނޑުގެ އެކައުންޓްތަކުގެ އެދުވަސްވަރުގެ ސްޓޭޓްމަންޓްތައް ހޯދާފައިހުއްޓެވެ. އެމީހުން އަޅުގަނޑާ ސުވާލުކުރީ، އަޅުގަނޑު ބޭންކުން ނަގާފައިހުރި ފައިސާއެއީ، ކީއްވެގެން ކޮންކަމަކަށް ނަގާފައިހުރި ފައިސާއެއްތޯ އޮޅުންފިލުވުމަށެވެ. އަޅުގަނޑަށް ވީއެންމެރަނގަޅަކަށް ބުނެދެވޭތޯ މަސައްކަތްކުރީމެވެ.

އެމީހުން ވިސްނަމުން ގެންދިޔައީ، އެއްވެސް ފައިސާއެއް ބީ.އެން.ޕީ.ގެ އޮފިސަރުންނަށް ދިނުމަށްޓަކައި ނަގާފައިވޭތޯ ބެލުމަށެވެ. އެމީހުން ބޭނުންވާގޮތަށް ހިސާބުތަކުން ނުދައްކާތީ އަޅުގަނޑު ދިއުމަށްހުއްދަދިނެވެ.

އަޅުގަނޑާދޭތެރޭ މިގޮތަށް ކަންތައްކުރުމުން، އަޅުގަނޑު ސިހި އަދި ވަރަށްކަންބޮޑުވިއެވެ. މިކަމުގައި އަޅުގަނޑުގެ އެއްވެސްކުށެއްނެތެވެ. އަދި މިކަމާގުޅޭ އެއްވެސް މަޢުލޫމާތެއް އަޅުގަނޑަކަށް ލިބިފައެއް ނުވެއެވެ. މިތަޙުޤީޤާ ދޭތެރޭ އަޅުގަނޑުހުރީ ވަރަށްހާސްވެފައެވެ.

އިތުރު އެއްވެސްކަމެއްނުކޮށް އަޅުގަނޑު ބެންކޮކަށްދިޔައީމެވެ. ދުވަސްކޮޅަކު އެތާގައިހުރުމަށްފަހު، އަޅުގަނޑު ދިޔައީ ކަރާޗީއަށެވެ. ރައީސް މައުމޫން ވަޑައިގެންވީ ލަންޑަންގައިކަން އަޅުގަނޑަށް އެނގިފައިވެއެވެ. އަޅުގަނޑު ސިންގަޕޫރުގައި ހިނގައި މިދިޔަކަމާއިދޭތެރޭ ހާސްވެފައިހުރިވަރުން، އެމަނިކުފާނާއި ބައްދަލުކުރުމަށް ލަންޑަންއަށް ދިޔައީމެވެ.ކަންހިނގިގޮތުގެ ޙަޤީޤަތް ލަންޑަނުގައި އަޅުގަނޑު (މައުމޫނަށް) ދަންނަވައިދިނީމެވެ. މިކަމާގުޅިގެން ދިވެހިސަރުކާރާދޭތެރޭ ނުބައިގޮތަކަށް ބެލެވިދާނެތީ އާއި، އަދި އާރައީސްއަށް ލަދުފުޅުގެންވަޑައިގަންނަވާކަމަކަށްވެދާނެތީ، އަޅުގަނޑު ސަރުކާރުން އިސްތިޢުފާދިނުމަށް ހުށަހެޅީމެވެ. މައުމޫން އަޅުގަނޑުގެ އިސްތިޢުފާ ޤަބޫލުފުޅެއްނުކުރެއްވިއެވެ. ޚާރިޖީވަޒީރު ފަތުޙުﷲ ޖަމީލު ސިންގަޕޫރަށްވަޑައިގެން، އަޅުގަނޑާމެދު ކޮށްފައިވާ ދަޢުވާއެއްއޮތްނަމަ އެކަމެއް އޮޅުންފިލުއްވުމަށް އެންގެވިއެވެ.

ފަތުހުﷲ ސިންގަޕޫރަށްވަޑައިގެން އެތާނގެ ޚާރިޖީވަޒީރު ދަނަބާލަންއާ ބައްދަލުކުރެއްވިއެވެ. އަދި ދެވަނަފަހަރަށްވެސް ދަނަބާލަންއާ ބައްދަލުކުރެއްވިއެވެ. ތަޙުޤީޤުހިންގާ ސީ.ޕީ.އައި.ބީގެ އޮފިސަރުންނާވެސް ބައްދަލުކުރެއްވިއެވެ. ސީ.ޕީ.އައި.ބީ.ގެ އޮފިސަރުންދެންނެވީ، "މަނިކާއިދޭތެރޭ އެއްވެސްޝަކުވާއެއް ނުވަތަ ދައުވާއެއްނެތް" ކަމުގައެވެ.

އެމީހުން އޮޅުންފިލުވައިދިންގޮތުގައި، އެމީހުން ގެންދިޔައީ ބީ.އެން.ޕީ.ގެ ބައެއް އޮފިސަރުން ހިންގާފައިވާކަމަށް ތުހުމަތުކުރެވިފައިވާ ޚިޔާނަތްތެރިޢަމަލުތަކެއް ބަލަމުންނެވެ.

ދެތިންހަފްތާއެއްގެފަހުން، އަޅުގަނޑު ފަތުޙުﷲ ގެއަރިހުގައި ސިންގަޕޫރަށްދިޔައީމެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ބަޔާން ސީ.ޕީ.އައި.ބީ.ގެ އޮފިސަރަކު ނެގުމަށްފަހު އެމަސްއަލަ އެހާހިސާބުން ނިމުނީއެވެ.

އަޅުގަނޑަށް އެހީތެރިކަމެއްބޭނުންވި ދަނޑިވަޅެއްގައި އެއެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދެއްވިކަމަށްޓަކައި އަޅުގަނޑު މައުމޫނަށް އަބަދުވެސް ޝުކުރުވެރިވާނަމެވެ. މީގެ ބަދަލު އަޅުގަނޑު ހީނުކުރާހާއަވަހަށް މައުމޫނަށް އަޅުގަނޑަށް އެރުވުނެވެ. އެއީ މައުމޫނުގެ ފުރާނަފުޅަށް ނުރައްކާވެދާނެކަމެއްގެ ޚަބަރު އަޅުގަނޑަށްލިބުމުން އެވާހަކަ އެމަނިކުފާނުގެ އަރިހުގައި ދަންނަވައިގެންނެވެ.

18 ވަނަ ބާބު

ބަޣާވާތާއި އިސްލާމީމަރުކަޒު ބިނާކުރުން، 1980އިން 1984އަށް

މައުމޫނު ރައީސްކަމުގެމަޤާމަށް ޢައްޔަނުކުރެވުނުތާ ސޯޅަމަސްދުވަސްފަހުން، ސްރީލަންކާގެ ރައްޓެއްސެއް ވަރަށްއާދަޔާއިޚިލާފް ޚަބަރެއް އަޅުގަނޑަށްދިނުމަށްޓަކައި ފޯނުކުރިއެވެ. އެއީދިވެހިރާއްޖެއަށް އިޓަލީ ސަރުކާރުން ކަނޑައަޅުއްވާފައި ކޮޅުނބުގައިހުންނަވާ ސަފީރުގެ އަނބިކަނބަލުން، ޗުއްޓީއެއްހޭދަކުރައްވަން ކުރުނބާގައި ހުންނަވަނިކޮށް، އެރަށުގައި އުޅެމުންގެންދިޔަ ވަރަށްވަރުގަދަކޮށްތިބި ނުވައިނގިރޭސީންނާއިމެދު އެކަމަނާގެ ހިތްޕުޅުގައި ޝައްކުއުފެދިގެންނެވެ. އެމީހުންނަކީ ފީނުމަށްޓަކައި ރާއްޖޭގައި ޗުއްޓީއެއް ހޭދަކުރުމަށް އައިސްއުޅޭބައެއްކަމުގައި ބުނިނަމަވެސް، ފެނުގެއަޑިއަށްވުރެ ގިނަވަގުތު އެމީހުންހޭދަކުރަނީ ވަރަށްގިނަ މަޝްވަރާތަކެއް ކުރުމުގައި ފެންނޯންނަހިސާބުގައި ގޮނޑުދޮށުގައެވެ.

އެމީހުންނަކީ ޗުއްޓީއެއް ހޭދަކުރުމަށްއައިސް، އަވީގައި ރަނގަޅު އުފާވެރިވަގުތުތަކެއް ހޭދަކޮށްލަންއަންނަ އެވަރޭޖް މީހުންނާއި އެއްގޮތަށް އުޅޭބައެއްނޫންކަން، ވަރަށްއަވަހަށް އެކަމަނާއަށް ވިސްނިވަޑައިގެންފިއެވެ. އެމީހުން ދައްކަމުންދިޔަ ބައެއްވާހަކަ އެކަމަނާއަށް އިވިވަޑައިގަތެވެ. އަދި އިވިވަޑައިގަތް އެއްޗަކާއިދޭތެރޭ ވަރަށްކަންބޮޑުވެވަޑައިގަތެވެ. އެމީހުން އެރަށުގައި މަސައްކަތް ކުރަމުންގެންދާ ދިވެހިމުވައްޒަފުންގެގާތުގައި އަހަމުން ގެންދިޔައީ ރައީސްއާއި ބެހޭގޮތުންނެވެ. އަދި އެމަނިކުފާނަކީ ދިވެހިންގެގާތުގައި މަޤްބޫލު ބޭފުޅެއްތޯއާއި، އަދި އެމަނިކުފާނު ޙިމާޔަތްކުރަން މީހުންތިބޭތޯއާއި މިފަދަ ސުވާލުތަކެކެވެ.

އެކަމަނާއަށް ވަރަށްއަވަހަށް ސީރިއަސް އަދި ނުބައިކަމެއް މީގައިވާކަން އިޙްސާސްކުރެއްވުނެވެ.އެއީ ޑިޕްލޮމެޓެއްގެ އަނބިކަނބަލެއްގެ ގޮތުން ލިބިވަޑައިގެންފައިވާ ތަޖްރިބާގެނަތީޖާގެ ސަބަބުންކަމަށްވެދާނެއެވެ. އެކަމާއިދޭތެރޭގައި އޭނާ ކަންބޮޑުވެވަޑައިގަތްވަރު ބޮޑުކަމުން، ޗުއްޓީގެދުވަސްތައް ނުނިމެނީސް އެނބުރި ކޮޅުނބަށްވަޑައިގެންފިއެވެ.

އެކަމަނާއަށް އިވިވަޑައިގަތްއެއްޗެހި ފިރިކަލުންގެ އަރިހުގައިވިދާޅުވިއެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ރައްޓެހި ޙުސައިން ހާޝިމާ ގުޅުއްވާފައި އެމަނިކުފާނުގެ އަރިހުގައި އަނބިކަނބަލުން ވިދާޅުވިވާހަކަ އޮޅުންފިލުވައިދެއްވިއެވެ. އަނބިކަނލުން ވިދާޅުވިއެއްޗެއް ވިދާޅުވީ، އިވުނު އަޑެއްގެ/ވާހަކައެއްގެމައްޗަށްބިނާކުރައްވައި ކުރެއްވުނު ޝައްކުތަކެއްގެމައްޗަށް ކަމަށްވާތީ، ރަސްމީ ސިފައެއްގައި ސަފީރު އެއްޗެއްވިދާޅުވާން ބޭނުންފުޅުނުވީއެވެ. ނަމަވެސް ދިވެއްސަކަށް އަންގަވަން ބޭނުންފުޅުވީއެވެ. ހާޝިމް އަޅުގަނޑަށް ސިންގަޕޫރަށް ފޯނުކޮށްފައި މިކަމާދޭތެރޭ ކުރަންވީކަމަކީ ކޮބައިތޯ އެއްސެވެ.

އަޅުގަނޑަށް އެޚަބަރުދިނީތީ ޝުކުރުއަދާކޮށްފައި އަޅުގަނޑު އެމަސްއަލަ ބަލާނަންކަމުގައި އޭނާގެގާތުގައި ބުނީމެވެ. އަޅުގަނޑު ބެލިބެލުމުން ވަރަށްގިނަ ފަރާތްތަކުން ލިބުނުމައުލޫމާތުން ސިފައިންގެ މައިމަރުކަޒު (އެން.އެސް.އެސް.) އަތުލައިގަތުމުގެ ރޭވުމެއްގެވާހަކަ ވަރަށްއަވަހަށް އިވުނެވެ. އަދި ރައީސް މައުމޫން އަތުލައިގަނެ، މިބަޣާވަތް ރާވަންއުޅުނު މީހުންގެއަތްމައްޗަށް ބާރުގެނައުމަށް ރާވާފައިވެއެވެ.

އަޅުގަނޑަށް އިވުނުއެއްޗެހި، ރައީސް މައުމޫނަށް ފޯނުކޮށްފައި އަޅުގަނޑު ދެންނެވީމެވެ. އަޅުގަނޑު ދެންނެވި އެއްޗެއް ޚުދު އެމަނިކުފާނު ކޮޅުނބާއި ގުޅުއްވައިގެން ބެއްލެވުމަށްފަހު، އެން.އެސް.އެސް.ގެ ކައިރީގައްޔާއި އަދިއެހެންތަންތަނުގައި ސަލާމަތީ ކަންތައްތައް ވަރުގަދަކުރައްވައިފިއެވެ.

މިޙަރަކާތްތައް ފެނުމުން، އެއީ ކުލީސިފައިންކަން އެނގުނެވެ. އޭގެތެރެއިން ގިނަމީހުންނަކީ ކުރީން އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ސްޕެޝަލް އެއަރ ސަރވިސަސް (އެސް.އޭ.އެސް.) ގެ މީހުންނެވެ. އެމީހުންލައްވާ ކުރުވަން މިއުޅުނީ، ވަރަށް ތާކުންތާކުނުޖެހޭ ކަމެއްކަން ވިސްނި، އަވަހަށް އެނބުރި އިނގިރޭސި ވިލާތަށް ހިނގައްޖެއެވެ. މިއިންޤިލާބު ގެނައުމަށް ކުރިމަސައްކަތުގެ ފުރިހަމަ ތެދުމަޢުލޫމާތުލިބުނީ، ކުލީސިފައިންގެތެރެއިން އެކަކު، އެމީހުންލައްވާ ބަޔަކު ދިވެހިރާއްޖެއަށް ގެނުވައި، ކުރުވަންއުޅުނީ ޖާނުން ފިދާވެދާނެ އަމަލެއްކަންއެނގި، ވީނަފްރަތެއްގެ ބޮޑުކަމުން، ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެނބުރިއައިސް، ތަޙުޤީޤުގައި ހެކިދިނުމުންނެވެ.

ކުލީސިފައިންގެ ކޮންމެމީހަކަށް 10،000 ޔޫ.ކޭ. ޕައުންޑު ދިންކަމަށްވެއެވެ. އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސްއާއިމެދު ރައްޔިތުން ހިތްހަމަނުޖެހޭތީ، އެމަނިކުފާނު ވެރިކަމުންދުރުކުރުމަށް ވަރަށްފަސޭހަވާނެކަމަށް ބުނެފައިވާކަމަށްވެއެވެ.

މި ބަޣާވަތް ރޭވުމުގެ ތުހުމަތުކުރެވުނީ ނާޞިރުގެމައްޗަށެވެ. އެކަން ވަރަށްއަވަހަށް އެމަނިކުފާނު ދޮގުކުރައްވައި، ސިންގަޕޫރުގައި ދިރިއުޅުއްވަން ފެށްޓެވިފަހުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ ކަންތައްތަކުގައި އެއްގޮތަކަށްވެސް ބައިވެރި ވެވަޑައިނުގަންނަވާކަމަށް ވިދާޅުވެ، ސިންގަޕޫރުގެ ސްޓްރެއިޓްސް ޓައިމްސް ނޫހަށް ސިޓީފުޅެއް ފޮނުއްވިއެވެ. "އަދި އަހަރެން އެއްވެސްގޮތަކުން ރައީސް މައުމޫންގެ ނުވަތަ އެއްވެސް އެހެންދިވެއްސެއްގެ ފުރާނައަށް ގެއްލުމެއްވެދާނެ އެއްވެސްކަމެއްގައި ދިވެހިރާއްޖޭގައި ނުވަތަ އެހެންޤައުމެއްގައި ބައިވެރިވެފައެއްނުވާނެ" ކަމަށް ލިއުއްވާފައިވެއެވެ.

މިބަޣާވާތުގެ އިސް ތިންފަރާތުގެ ޝަރީޢަތް، 1981 ވަނައަހަރުގެ ފެބްރުއަރީ މަހުގައި ހިންގިއެވެ. އެތަނުން އެކަކު، އަޙްމަދު ނަސީމަކީ ނާޞިރުގެ ޅިޔަނެކެވެ. އަދި އެމަނިކުފާނު ހިންގެވި ބައެއް ވިޔަފާރިތަކުގެ ޙިއްސާދާރެއްވެސް މެއެވެ. އޭނާއަށް ޙުކުމްކުރެވުނީ އުމުރަށްޖަލަށްލުމަށެވެ. ނަމަވެސް ފަހުން، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކަންހިނގާގޮތުގެ އާދައިގެމަތީން އޭނާއަށް މަޢާފުލިބުނެވެ. ފަހުން އޭނާވީ ސިވިލްސަރވިސްގެ ވަރަށްއިސް މުވައްޒަފަކަށެވެ. އަދި 2008 ވަނައަހަރުގައި ރާއްޖޭގައި އޮތް ރިޔާސީ އިންތިޚާބުގެފަހުން، ޚާރިޖީ ވުޒާރާގެ ދައުލަތުގެވަޒީރުގެ މަޤާމަށް ހަމަޖެހުނެވެ.

މުޝީރެއްގެގޮތުގައި ފަރުދާގެ އަނެއްފަރާތުގައި އަޅުގަނޑު ވަރަށްގިނަ ކަންތައްތަކެއްގައި ދައުރެއް އަދާކުރީމެވެ. ކުދި އަދި ބޮޑެތި ކަންތައްތަކުގައެވެ. އަޅުގަނޑު ރަސްމީމަޤާމެއް ނުހޯދަމެވެ. އެހެންކަމުން އަޅުގަނޑު ކުރަންޖެހުނު ބައެއްކަންކަމުގައި ބޭރުގެ ސަރުކާރުތަކާ ގުޅުމުގައި، އަޅުގަނޑު އެކަމެއްކުރަންއުޅޭ ޙައިސިއްޔަތާއިމެދު އޮޅުންއެރުން ދިމާވެއެވެ. 11 ނޮވެމްބަރު 1982 ގައި އަޅުގަނޑުގެ ސަރުކާރުގެ ޚިދުމަތުގެ ރެކޯރޑުގައި، އަޅުގަނޑުގެ މަޤާމުވަނީ "ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޚާއްޞަ މުޝީރު" ކަމުގައި ހަމަޖައްސަވާފައެވެ. އަޅުގަނޑު 2008 ވަނައަހަރު އިސްތިޢުފާދިނުމާއިހަމައަށް، މިއީ އަޅުގަނޑުގެ މަޤާމު، ދަރަޖަ ނުވަތަ ޙައިސިއްޔަތެވެ.

އަޅުގަނޑު ކުއަލަލަމްޕޫރުގައި އުޅެނިކޮށް މައުމޫނު އަޅުގަނޑާއި ފޯނުންގުޅުއްވިއެވެ. އަޅުގަނޑު ހަނދާންވާގޮތުން އެއީ 1980 ވަނައަހަރުގެ ތެރޭގައެވެ. އެމަނިކުފާނުވިދާޅުވީ ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާއަށް ވަޑައިގަތުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ ކަމަށާއި، އެދަތުރުފުޅުގައި ސަޢުދީ ރަސްގެފާނުގެ އަރިހުން މާލޭގައި މައި މިސްކިތެއް އެޅުމަށްޓަކައި އެހީފުޅަކަށް އެދިވަޑައިގަތުމަށް ވިސްނަވާކަމުގައެވެ. މާލޭގައި މިހާރު އިސްލާމީ މަރުކަޒު ހުރިތަނަކީ ކުރީގެ ވެރީންވެސް، މާ މިސްކިތެއް އެޅުއްވުމަށް ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާތަނެވެ.

މައުމޫނު ވިދާޅުވީ މި ހުށަހެޅުއްވުމަށް ބޭނުންފުޅުވާ، މަޝްރޫޢު ހުށަހަޅާނެލިއުމެއް ތައްޔާރުކުރެއްވުމަށް ބޭނުންފުޅުވާކަމުގައެވެ. އެމަނިކުފާނު ބޭނުންފުޅުވީ، ކަންކުރާނެގޮތުގެ ރޭވުމަކާއި، ކުރެހުމާއި، އަދި އެތަން ބޭނުންކުރާނެ މީހުންގެއަދަދު ނުވަތަ ތަނުގެ ކެޕޭސިޓީ އެނގޭފަދަ ތަފްޞީލީ ހުށަހެޅުމެކެވެ. އެއީ އެމަނިކުފާނުގެ ޚިޔާލުފުޅުތައް ރަނގަޅަށް އޮޅުންފިލުވައިދެއްވުމަށެވެ.

ކުއަލަލަމްޕޫރުގެ ބަންގސާރގައިހުންނަ މެދުސައިޒެއްގެ މިސްކިތެއްވަނީ އަޅުގަނޑަށްފެނި އަދި ފާހަގަކުރެވިފައެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ކުއަލަލަމްޕޫރުގެ އޭޖަންޓް، ރަޒީކް އެންޑް ފަރީދް އިންޓަރނެޝަނަލްގެ ހަޖާގާތުގައި، އަޅުގަނޑު ގޮވައިގެން ބައެއް މިސްކިތް ބަލައިލުމަށް ކާރުގައިގޮސް، އަދި ބަންގސާރގެ މިސްކިތަށް ދިއުމަށްބުނީމެވެ. އަޅުގަނޑު ބޭނުންވީ އެމިސްކިތް ފަރުމާކުރި އާރކިޓެކްޓް އާއި ބައްދަލުކުރާށެވެ.

އަޅުގަނޑަށް މައުލޫމާތު ލިބިފައިވާގޮތުގައި، އާރކިޓެކްޓް ކޮންމެރެއަކު، މަޣްރިބް ނަމާދަށާއި ޢިޝާ ނަމާދަށް އެމިސްކިތަށް އޭނާ ދުރުވެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން މަޣްރިބު ނަމާދަށް އެމިސްކިތަށް ދިޔައީމެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ނަސީބު އެދުވަހު ވަރަށްރަނގަޅެވެ. އެދުވަހު އޭނާ އެމިސްކިތަށް ދުރުވިއެވެ. އޭނާގެ ނަމަކީ ޙާޖީ ޙާޖީދާރެވެ. އަޅުގަނޑު އޭނާއާއި ވާހަކަދެއްކީމެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ޙާލަތާއި ބޭނުންވާ ކަންތައްބުނެ، އޭނާއަށް އެހީތެރިވެވިދާނެތޯ އެހީމެވެ. އޭނާ ވަރަށްއަވަދިނެތިއުޅުއްވި ކަމުގައިވީނަމަވެސް ދެއްވި ޖަވާބު އަޅުގަނޑަށް ވަރަށް ކަމުގޮސްގެން ފާހަގަކޮށްލެވުނެވެ. އޭނާ ބުނުއްވީ، މާތް ﷲ ގެ ބިނާހެދުމަށް އޭނާއަށް އަބަދުވެސް ވަގުތު އޮންނާނެކަމަށެވެ.

މަސްޖިދުއްސުލްތާނު މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނުލް އަޢުޒަމް އިމާރާތްކުރުމުގެ މަސައްކަތް ކުރިއަށްދާގޮތް ބައްލަވާލައްވަނީ

މަސްޖިދުއްސުލްތާނު މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނުލް އަޢުޒަމްއާއި އިސްލާމީމަރުކަޒު

އަޅުގަނޑު ނަންގަތީ، އަޅުގަނޑަށް ފެންނަގޮތުގައި، ބަންގސާރ މިސްކިތާއި އެއްވަރުގެތަނެއް އަޅުގަނޑުމެންގެ އޮތްބިމުގައި އެޅޭނެކަމަށެވެ. އަދި 5،000 މީހުންނަށް ނަމާދުކުރެވޭވަރު ވާނެކަމަށެވެ. އޭނާ އެމިސްކިތް ފަރުމާކޮށް ކުރައްސަވާފައިވާތީ، އަވަސް މުއްދަތެއްގެތެރޭގައި އޭނާއަށް ހުށަހެޅުމެއް ތައްޔާރުކުރެއްވޭނެކަމަށް އަޅުގަނޑު އުންމީދުކުރީމެވެ.

ޙާޖީދާރު އޭނާގެ ބަހާއިއެއްގޮތަށް ކުރެހުންތަކާއި ލިޔުންތައް ތައްޔާރުކުރައްވައި، އަޅުގަނޑާއެކު މާލެއަށްދުރުވިއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ރައީސް މައުމޫނާއި ބައްދަލުކުރީމުއެވެ. އަދި ޙާޖީދާރު ވަރަށްތަފްޞީލުކޮށް، ފަސޭހަ އަދި ފަށުވި ޢިބާރާތުން ކަމާގުޅޭނުކުތާތައް ހުށަހެޅުއްވިއެވެ. މިހުށަހެޅުންތަކާއިމެދު ރައީސް ވަރަށްހިތްޕުޅުހަމަޖެހިވަޑައިގަތެވެ. އަދި އެމަނިކުފާނު ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާއަށް ވަޑައިގަތްއިރު މިހުށަހެޅުންތައް ގެންދެވިއެވެ. މީގެނަތީޖާއެއްގެގޮތުން، މިސްކިތް ބިނާކުރުމަށް ސަޢޫދީ ރަސްގެފާނު 3 މިލިއަން ޑޮލަރު ހަދިޔާކުރައްވަންނިންމެވިއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އާރކިޓެކްޓްއަކަށް ޙާޖީދާރު ހަމަޖެއްސީމެވެ. އަދި ސްޓްރަކްޗަރަލް، މެކެނިކަލް، އަދި އިލެކްޓްރިކަލް އިންޖިނޭރުންގެ ޓީމެއް އެއްކުރަވައި ބިން ބެއްލެވުމަށްފަހު، ކުރެހުންތައް، މެލޭޝިޔާގައި ޓެންޑަރަށް ހުޅުވާލުމަށް ތައްޔާރުކުރުމަށް ނަންގަތީމެވެ. ޢާއްމުކޮށް އިންޖިނޭރުން މިފަދަ ބޮޑުޢިމާރާތެއް ބިނާކުރުމުގެ ތައްޔާރީތަކައިގެން ކުރިއަށްދިއުމުގެ ކުރީން، ތަނުގެ ވެލި ޓެސްޓް ކުރާނެއެވެ. އެއީބިންގަނޑު ޕައިލްކޮށްގެން ވަރުގަދަކުރަންޖެހޭތޯ ބެލުމަށްޓަކައެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހުންނަނީ ގައުހުންނަ ވެލިބިމެވެ. ހިލަހުންނަނީ 6,000 ފޫޓުގެ އަޑީގައެވެ. އެހެންކަމުން ކޮންސަލްޓަންޓުން ހިތްހަމަޖެއްސުމަށްޓަކައި އަޅުގަނޑުމެން ހަތަނަކުން ބިންގަނޑު ތޮރުފައި، އަދި ބޭނުންވާ ރިޕޯރޓް ހުށަހަޅައިފީމެވެ. ނަތީޖާއެއް ނުލިބުނެވެ. ދެންހަދަންޖެހޭނެގޮތަކީ ރާފްޓް ފައުންޑޭޝަނެއް އަޅައި، ދެ ރާފްޓްގެ މަތީގައި މިސްކިތް ބިނާކުރުމެވެ. ޤުދުރަތީގޮތުންއަންނަ ޙަރަކާތަކުން ކޮންކްރީޓް ސްލެބެއް އެއިރަކުން ނުފެޅޭނެއެވެ.

ކުރެހުންތައްނިމި ޓެންޑަރަށް ހުޅުވާލެވުނެވެ. ޓެންޑަރ ކާމިޔާބުކުރީ ޗިޕް ހޯ ކިޔާ ޗައިނާގެ ކުންފުންޏެކެވެ. އެކޮންޓްރެކްޓްއަކީ ލޭބަރ ކޮންޓްރެކްޓެކެވެ. ޢިމާރާތްކުރުމަށް ބޭނުންވާ ހުރިހާތަކެތިއޮތީ ދިވެހިސަރުކާރުން ފޮނުއްވުމަށް ހަމަޖެހިފައެވެ.

މިއީ އެދުވަސްވަރު ކޮންމެހެން ކުރަންބޭނުންކަމެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ އޮންނަ ތަންވެސް ދަންނަނީ ވަރަށް މަދުބައެކެވެ. އަދި ލިބެންހުރި އެއްޗެއް ނުވަތަ ހޯދާފައި ފޮނުވަންޖެހޭ އެއްޗެއްވެސް ނޭނގެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން މަސައްކަތުގެ ހުރިހާކަމެއް ނިންމާފައި. ތަޅުދަނޑި ދިނުމަށް އެއްބަޔަކާހަވާލުކުރިނަމަ (ޓަރންކީ ކޮށް) ކޮންޓްރެކްޓަރ، އޭނާގެ އަމިއްލަޙިމާޔާތަށްޓަކައި އަދި ނޭނގޭ ކަންކަމުގެގޮތުގައި ވަރަށްބޮޑުތަން ކޯޓޭޝަން މަތިކުރާނެއެވެ.

ރަސްމީގޮތުން ޢިމާރާތްކުރުމުގެ މަސައްކަތްފެށުނީ، 11 ނޮވެމްބަރ 1982 ގައެވެ. އަދި މިސްކިތާއި އިސްލާމީ މަރުކަޒު ޢިމާރާތްކުރުމުގެ މަސްކަތްނިމުނީ، 11 ނޮވެމްބަރ 1984 ގައެވެ. މިސްކިތްވަނީ ކުލަގަދަ ގުއްބަކުން ޒީނަތްތެރިކުރެވިފައިވެއެވެ. މިގުއްބުގެ ރަންކުލަ، ލޮނުވައިގައި މިހުރިހާދުވަސްވީއިރުވެސް ފަނޑުނުވެ އެބަހުއްޓެވެ. ގުއްބު ހަދާފައިވަނީ މެލޭޝިޔާގެ އެލްކޯން ކިޔާ ކުންފުންޏަކުން ސަޕްލައިކުރި އައޯނައިޒްޑް އެލޫމިނިއަމްއިންނެވެ. އަޅުގަނޑުމެން، އެލްކޯންގެ ފަރާތުން އެކްސެލަރޭޓަޑް ލެބޯރަޓަރީ ޓެސްޓް ހެއްދީމެވެ. އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ލޮނުވަޔާއި ގުޅޭތޯ ބެލުމަށްޓަކައެވެ.

މަސައްކަތްކުރަމުން ދިޔައިރު، އަޅުގަނޑުމެންގެއަތުގައި އެކަންނިންމާނެ ފައިސާ ހަމައަށްނެތްކަން ވިސްނުނެވެ. ރައީސް މައުމޫނު، ބްރޫނާއިގެ ރަސްގެފާނުގެ ދައުވަތަކަށް ބްރުނާއިއަށްކުރެއްވި ދަތުރުފުޅެއްގައި، މިމަޝްރޫޢުއާއި ބެހޭގޮތުން ރަސްގެފާނާ ވާހަކަފުޅުދެއްކެވިއެވެ. ރަސްގެފާނު އަޅުގަނޑުމެންގެ މިމަސައްކަތާއިމެދު ތަޢުރީފުކުރައްވައި މިތަން ނިންމުމަށްޓަކައި 2 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރު ހަދިޔާކުރެއްވިއެވެ.

މެލޭޝިޔާގެ ބޮޑުވަޒީރު ޑޮކްޓަރ މަހާތީރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސްއާއި ބައިވެރިވެޑައިގެން، އިސްލާމީ މަރުކަޒު ހުޅުއްވައިދެއްވިވަގުތަކީ، ދިވެހިތާރީޚުގައި ވަރަށްމުހިންމު ވަގުތެކެވެ. އެތަންހެދުނީ މެލޭޝިޔާއާއި ސަޢޫދީ ޢަރަބިއްޔާ އަދި ބްރޫނާއިގެ އެހީގައެވެ. ޕާކިސްތާނުން އެތަނަށް ދޫލަ ހަދިޔާކުރިއެވެ.

ރީތިމިސްކިތަކާއެކު، އިސްލާމީ މަރުކަޒު ފަރުމާކޮށްފައިވަނީ، ޖަލްސާކުރާ މާލަމަކާއި ދެކުލާސްރޫމް، ވަރަށް މަޑުމައިތިރި ހުޅުވާލެވިފައިވާ މާހައުލެއްގައި ހުންނަ ގޮތަކަށެވެ. އެތަން ވަރަށްރަނގަޅުގޮތުގައި ފުރިހަމައަށް ބަލަހައްޓައި، އަދި ޖަލްސާތަކާއި ކްލާސްތައް ޤަވާއިދުންބާއްވައި، ބޭނުންކުރަމުންގެންދާކަމީ އަޅުގަނޑު ވަރަށްއުފާކުރާ ކަމެކެވެ. އެއީ މިހާރުމާލޭގައި ވަރަށްގިނަ ލޯތަކެއްގެ އަމާޒުފަތްގަނޑެވެ. މާލޭގެ މަލަމަތީގައި އެންމެ ފާހަގަކުރެވޭ ތަނަކީ،އެމިސްކިތުގެ ވިދަވިދާހުންނަ ރަންގުއްބެވެ. ދުވަހަކުވެސް މިސްކިތަކަށްނުވަންނަ ޓުއަރިސްޓުންގެ ސަމާލުކަން އެތަނަށްދެއެވެ. މީގެއިތުރަށް ދިވެހިންގެ އެތައްބަޔަކު، ކޮންމެދުވަހަކު އެތާނގައި އަޅުކަންކުރެއެވެ.

19 ވަނަ ބާބު

ވަޔާއި ކަނޑު، 1984

މައުމޫނުގެ ސަރުކާރުގެހިންގުން ފެށުމާއިއެކު، ޢަރަބިދުނިޔެއާއި ދިވެހިރާއްޖެއާއި ދެމެދު ގުޅުންބަދަހިވާން ފެށިއެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގެ ވެރީން ޢަރަބީން ދެނެވަޑައިގެން، އަދި ފަރިތަކޮށް އަރަބިބަހުން ވާހަކަފުޅުދައްކަވައެވެ. ޕެލެސްޓައިން ލިބަރޭޝަން އޯރގަނައިޒޭޝަން (ޕީ.އެލް.އޯ.) ގެ ފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގައި އެމްބެސީއެއް ހުޅުވުމަށް ވަރަށްޙަރަކާތްތެރިވަމުންދިޔައެވެ. ޕީ.އެލް.އޯ.އާއިއެކު ހިންގުމަށް ހަމަޖެހެމުންދިޔަ މަޝްރޫއުތަކުގައި އަޅުގަނޑުގެ ސީދާބައިވެރިވުން ނެތްކަމުގައިވީ ނަމަވެސް، މިމަޝްވަރާކުރަމުން ގެންދިޔަ ލިސްޓްގެ އެންމެ ކުރީގައިވަނީ ދެޤައުމު ގުޅިގެން ހިންގުމަށް ހަމަޖެހެމުންދިޔަ އެއަރލައިނެއްކަން އަޅުގަނޑަށް އެނގިފައިވެއެވެ.

އަޅުގަނޑު މާލޭގައިހުރިދުވަސްވަރެއްގައި، މައުމޫނު އަޅުގަނޑަށް ފޯނުކުރައްވާފައި ކުރުކޮށް އޮޅުންފިލުވައިދެއްވީ، ދިވެހިރާއްޖެއާއި ފަލަސްތީނާ ދެޤައުމު ގުޅިގެން، އެއަރލައިނެއް ހެދުމަށް ޝައުޤުވެރިވާވާހަކައާއި އެމަނިކުފާނު އެކަމަށް ތާއީދުކުރައްވާވާހަކައެވެ. އަދި މިކަމުގެ ތަފްޞީލީ ވާހަކަތައް ދެއްކުމަށްޓަކައި ފަލަސްތީނުގެ ވަފުދެއް މާލެވަޑައިގެން އުޅުއްވާކަމަށެވެ. އަދި މެމޮރެންޑަމް އޮފް އަނޑަރސްޓޭންޑިންގ (އެމް.އޯ.ޔޫ.) އެއްގައި ރައީސް މައުމޫން އާއި ޗެއަރމަން ޢަރަފާތާއި ދެބޭފުޅުން، މިޝައުޤުވެރިކަން ފާހަގަކުރައްވައި ސޮއިކުރެއްވި ވާހަކަފުޅުވެސް ވިދާޅުވިއެވެ.

މައުމޫނު ވިދާޅުވީ ދެޤައުމަށްވެސް ފައިދާހުރިގޮތަށް ތަފްޞީލީ މަސައްކަތް އަޅުގަނޑުކުރުމަށް ބޭނުންފުޅުވާ ކަމުގައެވެ. އަޅުގަނޑު ދެންނެވީ "އަޅުގަނޑުމިހުރީ ތައްޔާރަށް" ކަމުގައެވެ. މިވާހަކަތަކަށްފަހު، މައުމޫނުގެ ސެކްރެޓެރީ އަޅުގަނޑަށް ފޯނުކުރައްވާފައިވިދާޅުވީ، ގަޑިއެއްހާއިރުގެތެރޭގައި އެމް.އެސް.އެލް.ގެ މާލޭއޮފީހުގައިއޮތް ބައްދަލުވުމެއްގެ ވާހަކައެވެ. އަޅުގަނޑު އެވަގުތުހުރީ އެމް.އެސް.އެލް.ގެ އޮފީހުގައިކަމުން ޕެލެސްޓައިންގެ މަންދޫބުން ވަޑައިގަންނަވަންދެން މަޑުކުރާނެކަމުގައި ދެންނެވީމެވެ.

ކުޑައިރުކޮޅެއްގެތެރޭގައި ފެލެސްޓައިންގެވަފުދު، ޖޯރޖް ހަލާޒް - އެއަރލައިންއަށް ޕެލަސްޓައިންއިން ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ ރެޕްރެޒެންޓޭޓިވް– އޭނާގެ އެހީތެރިޔާއާއި އަދި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ ސަފީރު ވަޑައިގެން، އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ބޯރޑްރޫމްގައި ބައްދަލުކުރީމެވެ. ޖޯރޖް އަޅުގަނޑަށް ތަފްޞީލުދެއްވިއެވެ. ޚުލާސާކޮށްއެއީ:

ބޭނުންވާ ހުރިހާއިންވެސްޓްމަންޓާއި ހިންގުމަށް ބޭނުންވާ ރައުސުލްމާލުދޭނީ ޕެލެސްޓައިންއިންނެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޙިއްޞާއަކީ 51 އިންސައްތައެވެ. އެއީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޤަވާއިދު އޮންނަގޮތުން، ޖޮއިޏްޓްވެންޗަރ އެއަރލައިނެއް ދެޤައުމު ބައިވެރިވެގެންހަދާނަމަ، މައިގަނޑު ޙިއްޞާ އޮންނަންވާނީ އެއަރލައިންއުފައްދާ ޤައުމުގެ ރައްޔިތުންގެ އަތްމަތީގައެވެ. ފައިދާބަހާނީ ދެފަރާތަށްވެސް ހަމަހަމައަށް 50 އިންސައްތަ ލިބޭގޮތަށެވެ. ނަމަވެސް ގެއްލުންތައް ކޮނޑުއަޅާނީ ޕީ.އެލް.އޯ.އިން އެކަންޏެވެ.

ބޯރޑުގެ މެމްބަރުންތިބޭނީ ދެޤައުމުން އެއްއަދަދަކަށެވެ. އަދި ޗެއަރމަން ހުންނަންވާނީ ދައުރުވާ ގޮތަކަށެވެ.

އަޅުގަނޑުގެދައުރަކީ ދިވެހިދިދައާއި ދިވެހިރެޖީސްޓްރީގެދަށުގައި ޤައުމީ އެއަރލައިނެއް ހިންގުމަށްބޭނުންވާ ޤާނޫނީލިއުންތައް ތައްޔާރުކުރުމަށްޓަކައި ބޭނުންވާ އެމް.އޯ.ޔޫ. ތައްޔާރުކުރުމެވެ. މިލިޔުންބޭނުންވަނީ ޓްރެފިކް ޙައްޤުތައް ހޯދުމަށެވެ.

މިކަމަށްޓަކައި ބޭނުންވާ ޤާނޫނީލިޔުމެއް ތައްޔާރުކުރުމުގެ ޤާބިލިއްޔަތެއް އަޅުގަނޑުގެކިބަޔަކުނެތެވެ. ނަސީބަކުން ބޯޓުފަހަރާއިގުޅޭ ލިޔުންތަކެއް ތައްޔާރުކުރުމަށްޓަކައި ހަމައެދުވަސްކޮޅު ސްރީލަންކާގެ ޤާނޫނީވަކީލެއް މާލެއަށްއައިސް ހުރީތީ، އަޅުގަނޑު އޭނާހިމެނުމަށް ނިންމީމެވެ. އަދި އެބައްދަލުވުމަށް އައުމަށް ދައުވަތުދިނީމެވެ.

އަޅުގަނޑާއިއެކު ޑިޕާރޓްމެންޓް އޮފް ސިވިލް އޭވިއޭޝަން (ޑީ.ސީ.އޭ.) ގެ މަންދޫބުން ތިއްބެވިއެވެ. ޤާނޫނީ ވަކީލު ޖޯރޖް ހަލާޒް އަށް ތަޢާރަފް ކުރުމަށްފަހު، އަދިއެއްފަހަރު ކަންތައްކުރަން ބޭނުންވާގޮތް ކިޔައިދެއްވުމަށް ދެންނެވީމެވެ. އަދި ރައީސް މައުމޫނާއި ޗެއަރމަން ޢަރަފާތާއި ދެމެދު ސޮއިކުރެވިފައިވާ އެމް.އޯ.ޔޫ.ގެ ކޮޕީއެއް ޤާނޫނީވަކީލަށް ދިނީމެވެ.

ޤާނޫނީވަކީލުގެ މޫނުމައްޗަށް ސީރިއަސްކަން ވެރިވަމުންދިޔަތަން އަޅުގަނޑުދުށީމެވެ. އެއާއިމެދު ޝައްކެއްނެތް، ޙަޤީޤީއެއްޗެއްކަމާމެދު އިތުބާރުކުރެވޭ (ފެންނަފެނުމަށް ނަމަވެސް) ލިޔުމެއް ތައްޔާރުކުރަންޖެހޭކަން އޭނާއަށް އެނގުނެވެ. މިލިޔުމަކީ، އާއެއަރލައިނަށް ޓްރެފިކް ޙައްޤުތައް ހޯދުމަށްޓަކައި ތަފާތު ޤައުމުތަކުގެ ވައިގެދަތުރުފަތުރުގެ ލައިސަންސްދޭ ބާރުތަކަށް ހުށަހަޅަންޖެހޭއެއްޗެކެވެ. މިއީ ފަސޭހަކަމެއްނޫނެވެ.

ޖޯރޖް ހަލާޒް ވަރަށްކުރު ލިޔުމެއްބޭނުންވާތީ ނުތަނަވަސް ވާތަންފެނުނެވެ. އޭނާވަރަށް އަޑުގަދަވެފައި، އަޅުގަނޑާއި ދިމާއަށް ވިދާޅުވީ، ހުރިހާކަމަކަށްވަނީ އަޅުގަނޑުމެންގެވެރިން (ރައީސް މައުމޫނާއި ޗެއަރމަން ޢަރަފާތާއި ދެމެދު) އެއްބަސްވެވަޑައިގެންފައިކަމަށާއި، އިތުރަށްދައްކާނެވާހަކައެއް ނެތްކަމަށެވެ. ކުޑައެއްބަސްވުމަކުން ފުދޭނެއެވެ. އޭނާ އަޅުގަނޑާއި ޒުވާބުކުރައްވަން ފެށްޓެވިއެވެ. އަދި އަޅުގަނޑަކީ މިކަމަށް ހުރަސްއަޅާ ފަރާތެއްކަމުގެ ބަދުނާމުކޮށް، އަދި ދެޤައުމު އެކުވެގެން އެއަރލައިނެއްހިންގުމަށް އަޅުގަނޑު ބޭނުންނުވާކަމުގައިވެސް ވިދާޅުވިއެވެ.

އަޅުގަނޑު ދެންނެވީ އާޚިރުގައި އެކަންނިންމާ ފަރާތަކީ، ރައީސް މައުމޫނު ނުވަތަ ޗެއަރމަން ޢަރަފާތެއް ނޫނެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު ނުވަތަ އޭނާއެއްވެސް ނުމެނޫންމެއެވެ. އެކިޤައުމުތަކުގެ ސިވިލް އޭވިއޭޝަން އޮތޯރިޓީތަކަށް މަތިންދާބޯޓު ޖެއްސުމުގެ ނުވަތަ ނުޖެއްސުމުގެޙައްޤުދިނުން އޮތްކަމުގައެވެ. ވަރަށް މުހިންމު އެއްކަމަކީ މިއެއަރލައިންގެ މައިގަނޑު ޙިއްޞާދާރުންނަކީ ދިވެހިޤައުމުކަމުގައިވުމެވެ. މިކަން ޙާޞިލުކުރުމަށްޓަކައި އަޞްލު އަދި އާދަކާދައިގެމަތިން ޤަބޫލުކުރާ ލިޔެކިޔުންތައް ހުށަހަޅަންޖެހޭނެއެވެ. ޖޯރޖް މައިތިރިއެއްނުވިއެވެ.

އަޅުގަނޑު އޭނާއާއިދިމާއަށް "ކަލޭ ބޭނުންކަމެއް ކަލޭ ކުރޭ" އޭ ބުނެފައި އެތަނުންނުކުމެގެން ހިނގައްޖައީމެވެ.

އަޅުގަނޑުދިޔައީ އެހެންކޮޓަރިއަކަށެވެ. ކުޑަހިނދުކޮޅެއްގެތެރޭގައި މައުމޫނު އަޅުގަނޑަށް ފޯނުކުރައްވާފައި ވިދާޅުވީ، އަޅުގަނޑު އެތަނުން ނުކުމެގެންދިޔައީތީ ކުޑަކޮށް ޙައިރާންފުޅުވީކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑު އެފަދަކަމެއް ކުރާނީ ރަނގަޅު ސަބަބަކާހެދިކަމަށްވެސް ވިދާޅުވިއެވެ. އަޅުގަނޑު ވަރަށްކެތްތެރިކަމާއިއެކު ކަންހިނގިގޮތް ދެންނެވީމެވެ. ޚާއްޞަކޮށް މިކަމަށްބޭނުންވާ ރަނގަޅު ހަރުދަނާ ލިއެކިޔުން ހުންނަންވާނެ ވާހަކަ ދެންނެވީމެވެ.

އަޅުގަނޑުދެންނެވީ، ޖޯރޖް ހަލާޒް ރަނގަޅުމަގުގައި ހިންގަވަން ތައްޔާރަށްހުންނަވައިގެން މެނުވީ، އަޅުގަނޑުމެންގެ މަޤްޞަދު ޙާޞިލުނުކުރެވޭނެކަމަށާއި އަދި އެއަރލައިން ފެށުމުގެކުރިންވެސް މަސްއަލަތައްޖެހެން ފެށުނީ ކަމުގައެވެ. އަޅުގަނޑަށްހީވަނީ މައުމޫނަށް ކަންވެގެންމިއުޅޭގޮތް ވިސްނިވަޑައިގެންފިހެންނެވެ. ކަންކަމާއިމެދު ޕެލެސްޓައިން މީހުން، ޚާއްޞަކޮށް ޕީ.އެލް.އޯ.ގެ މީހުންގެގޮތް އަޅުގަނޑަށް ވިދާޅުވެދެއްވިއެވެ. އަޅުގަނޑަށްހީވަނީ ޖޯރޖް ހަލާޒް އަށްވުރެ މަތީފެންވަރެއްގެ ބޭފުޅަކާ އެމަނިކުފާނު ގުޅުއްވީހެންނެވެ.

އަނެއްކާވެސް މައުމޫނު އަޅުގަނޑަށް ފޯނުކުރައްވާފައި، އަދިއެއްފަހަރު ޖޯރޖްއާއި ބައްދަލުކޮށްގެން މަސްއަލަ ޙައްލުކުރެވޭތޯބެލުމަށް ވިދާޅުވިއެވެ. "އަޅުގަނޑު އެކަންކުރާނަން" ކަމުގައި ދެންނެވީމެވެ. އަޅުގަނޑު އެނބުރި ބައްދަލުވުންއޮތް ކޮޓަރިއަށް ދިއުމުން ޖޯރޖް އަޅުގަޑާއި ބައްދާލެއްވިއެވެ. އަޅުގަނޑަކީ އޭނާގެ ދުޝްމަނެއް ނޫންކަމުގައި އަޅުގަނޑު ދެންނެވީމެވެ. އަދި އަޅުގަނޑުގެ ވާޖިބަކީ، ކަމަށްބޭނުންވާ ރަނގަޅު ލިޔެކިއުން ތައްޔާރުކުރުން ކަމުގައި ދެންނެވީމެވެ.

އަޅުގަނޑު ދަންނަވަންޖެހޭނީ އެހިސާބުން ފެށިގެންއޮތީ ވަރަށްއޮމާން ދަތުރެއްކަމުގައެވެ. އަޅުގަނޑަށް އިވުނުގޮތުގައި ސިވިލް އޭވިއޭޝަންގެ ބާރުތަކުން އެލިޔުމުގައި ފަހުންސޮއިކުރިއެވެ. އަދި މޯލްޑިވްސް އިންޓަރނެޝަނަލް އެއަރލައިން 29 އޯގަސްޓް 1984 ވަނަ އަހަރުގައި ވުޖޫދަށް އައެވެ.

އަޅުގަނޑުމިކަމުގައި ފަހުން ބައިވެރިވެފައިނުވިނަމަވެސް މައުލޫމާތުލިބިފައިވާގޮތުގައި، މިއެއަރލައިންފެށީ ބާވެފައިވާ ތިން ޑީ. ސީ. 8 ގެމަތިންދާބޯޓާއި އެކުގައެވެ. މިއެއަރލައިން މަސައްކަތްފަށައިގަތީ، ދިވެހިރަޖިސްޓްރީއާއި ދިވެހިދިދައިގެދަށުގައި މޯލްޑިވްސް އެއަރވޭޒްގެ ނަމުގައެވެ. ހިތާމައަކީ މިކަން ކާމިޔާބުނުވިކަމެވެ. އަދި އާޚިރުގައި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ނުހަނު އަގުބޮޑު ގެއްލުމެއްވެސް ވިއެވެ. މިވާހަކައިގެ ބާކީބައި އެހެންމީހަކު ކިއައިދޭން ދޫކޮށްލާނަމެވެ. އަޅުގަނޑާއި ގުޅޭކަމަކީ އެމް.އެސް.އެލް.އެވެ.

1979 ވަނައަހަރުގެ ތެރޭގައި ދިވެހިސަރުކާރުން އެމް.އެސް އެލް.ގެ ބޯޓުފަހަރު އާކުރައްވަން ނިންމަވައިފިއެވެ. މިގޮތުން ސަރުކާރުގެއެހީއާއިއެކު އެމް.އެސް.އެލް.އިން ވިޔަފާރިބޭންކްތަކާއި ވާހަކަދައްކަން ހުށަހެޅުންތަކެއް ފޮނުވިއެވެ. އިސްލާމިކް ޑިވެލޮޕްމަންޓް ބޭންކް (އައި.ޑީ.ބީ.) އާއި ކުވައިތު ފަންޑްއަށެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.އެދުވަސްވަރު އޮތީ ވަރަށްރަނގަޅު ޙާލަތެއްގައެވެ. މުދާ އުފުލުމުގެ މާރުކޭޓު ވަރުގަދައެވެ. އަދިކުރިމަގުއޮތީ ވަރަށްއުޖާލާކޮށެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ދިރާސާތަކުންދެއްކީ ފައިދާ ރަނގަޅު ވާނެކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން ބޯޓުފަހަރު އާކުރުމުގެ މަސައްކަތް ފަށައިގަތީމެވެ.

އައީ.ޑީ.ބީ.އާއި ކުވައިތު ފަންޑްގެ ކޮންސަލްޓަންޓުން އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ތިންބޯޓަށް ޒިޔާރަތްކޮށް ބެލިއެވެ. ލޯނުގެދަށުން ގަތުމަށްހަމަޖެހިފައިވާ ހުރިހާބޯޓެއްބަލައި ސަރވޭކުރިއެވެ. އެފަރާތުގެ ދިރާސާތައްވެސް ދެއްކީ،މިއިންވެސްޓްމަންޓްތައް ރަނގަޅުވާނެކަމަށެވެ.

މީގެ ނަތީޖާއަކަށްވީ، އައި.ޑީ.ބީ.ގެ ފަރާތުން އަޅުގަނޑުމެން ދެބަލްކް ކެރިއަރގަތުމަށް ލޯނުދިނުމެވެ. މިއީ ދުނިޔޭގެ ބާޒާރުގައި މުދާއުފުލުމުގެ މަސައްކަތުގައި ވާދަވެރިކަމާއިއެކު ތަފާތު ވައްތަރުގެ މުދާއުފުލޭނެ ބޯޓުފަހަރެވެ. މިއީ 20،000 ޑީ.ޑަބްލިޔު.ޓަނުގެމުދާ އުފުލޭ ދެބޯޓެވެ. ކުވައިތު ފަންޑްގެ ފަރާތުން 15،000 ޑީ.ޑަބްލިޔު.ޓަނުގެ ބަރުދަންއުފުލޭވަރުގެ 5 އުޅަނދުގަތުމަށް ލޯނުދިނެވެ. (1960 ގެ އަހަރުތަކާއި 1970 ގެ އަހަރުތަކުގެތެރޭގައި އެމް.އެސް.އެލް.އިން ގެންގުޅުނީ 600 އާއި 13،000 ޑީ.ޑަބްލިޔު.ޓަނާއި ދެމެދުގެ ބަރުދަނުގެ ބޯޓުފަހަރެވެ.)

އާބޯޓުފަހަރުގަތުމުން އެމް.އެސް.އެލް.އަށް އާދިރުމެއްއައިސް، ބޯޓުދަތުރުގެ މަސައްކަތުގައި ވާދަކުރެވުނެވެ. އަދި އެންމެބޮޑު ފައިދާއެއް އެމް.އެސް.އެލް.އަށް ލިބުނުއަހަރު (7.443 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރ) ކަމުގައި 1980 ވަނައަހަރު ހިމެނުނެވެ. ނަމަވެސް 1980/1982 ގައި ދުނިޔޭގެ އިޤްތިޞާދަށްކުރިމަތިވި ހީނަރުކަމުގެ ސަބަބުން ދުނިޔޭގެ ވިޔަފާރި ވަރަށްދަށަށް ދިޔައެވެ.

ދިރާސާތައްތައްޔާރުކުރި އެއްވެސްތަޖްރިބާކާރެއް، އެމެރިކާގެ ފެޑެރަލް ރިޒަރވް ބޯޑުގެ ޗެއަރމަން ޕޯލް ފޮލްކަރ އެމެރިކާގެ އިންފްލޭޝަންއާ ދެކޮޅަށްދިން ޙަމަލާގެސަބަބުން، މުޅިދުނިޔޭގެ އިޤްތިޞާދު ދަށަށްވައްޓާލަފާނެ ކަމަކަށް ކުޑަކޮށްވެސް ވިސްނާފައެއްނުވެއެވެ. އެދުވަސްވަރު ދުނިޔޭގެ އެންމެބާރުގަދަ އިޤްތިޞާދަކީ އެމެރިކާއެވެ. އެހެންކަމުން އެމެރިކާ ކިނބިއްސެއް އަޅައިފިނަމަ ދުނިޔެ އަރިދަފުސް އަޅާނެއެވެ. ވަރަށް ކުރުމުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި ފޮލްކަރ އިންޓްރެސްޓް ރޭޓްތައް 8 އިންސައްތައިން 20 އިންސައްތައަށްހަދައި، އަދި އެއަށްވުރެވެސް ގޯސްވާނޭހެން، ވަރަށްމަތީގައި ބެހެއްޓިއެވެ.

ޓްރޭމްޕް ފްރޭއިޓްގެ އަގު ގާތްގަނޑަކަށް 50 އިންސައްތައިން ދަށަށްޖެހުނެވެ. ވަރަށްބޮޑެތި ކުންފުނިތަކުގެ ވިޔަފާރި ދަށަށްގޮސް ބަނގުރޫޓުވީކަމުގައި އިއުލާންކޮށްފިއެވެ. ރިސެޝަންގެސަބަބުން ލަންޑަންގެ މާރުކޭޓުގައި ވަރަށްއިސްކޮށް މަސައްކަތްކުރާ، އިންޝޫރަންސް ކުންފުންޏެއްކަމުގައިވާ އޯޝިއޭނިއަސް އަންޑަރ ރައިޓިންގ ކުންފުނިވެސް ބަނގުރޫޓުވީކަމަށް އިޢުލާނުކޮށްފިއެވެ.

މި އިޤްތިޞާދީފިއްތުމުގެތެރޭގައި، ބޯޓުދަތުރުފަހަރުގެ ވިޔާފާރިއަކަށް މަސައްކަތެއް ނުކުރެވުނެވެ. އަދި ޝިޕިންގ ކުންފުނިތައްކަމުގައިވާ ހެލެނިކް، ސޭލަން، ފަދަކުންފުނިތައް އަޑިއަށްހިނގައްޖެއެވެ. ޝިޕިންގއަށްއައި ހީނަރުކަން ވަރަށްފުނެވެ. އަދި ފަސްއަހަރަށްވުރެ ގިނަދުވަހު މިކަންދެމިއޮތެވެ. ބޯޓުފަހަރުގެއަގު ވަރަށްދަށަށް ދިޔައެވެ. 15 އަހަރަށްވުރެ ގިނަދުވަސްވެފައިވާ ބޯޓުފަހަރުގެއަގަކީ އޭގެ ދަބަރުތަޅާއަގުކަމުގައި ވެއްޖެއެވެ.

ވިޔަފާރިއަށާއި މިވިޔަފާރީގައި ވާދަކުރަންބޭނުންވާ ބޯޓުފަހަރުގެ މައްޗަށްވިސްނައި އަލުން އެމް.އެސް.އެލް.ބިނާކޮށް ނުވަތަ އަލުން އިންވެސްޓްމަންޓްއަކަށް ލޯނު ލިބޭނެގޮތެއް ކަނޑައެޅިގެން ފެންނާކަށްނެތެވެ. އަދި އަލުން އިންވެސްޓްކުރަން މަތީއަދަދެއްގެ ލޯނެއް ހޯދުމުގެ ފުރުޞަތެއްވެސްނެތެވެ.

އެމް.އެސް.އެލް.އަލުންބިނާކޮށް ފައިދާވާނެތަނެއްގެގޮތުގައި ހެދުމަށްޓަކައި ތަފާތުއެތައް ފިޔަވަޅުތަކެއްއެޅުނެވެ. އެފިޔަވަޅުތަކަކީ:

ހިންގުމުގެ ޚަރަރުތައް ކުޑަކުރުން.

މުވައްޒަފުން މަދުކުރުން.

ބޭރު ޤައުމުތަކުގައިހުރި އޮފީސްތައް ބަންދުކުރުން.

ފައިދާ ނުވާ ބޯޓުފަހަރު ދޫކޮށްލައި އަދި ބޭންކް ދަރަނި ކުޑަކުރުމަށްޓަކައި ބައެއް ބޯޓު ވިއްކާލުން.

ބޯޓުފަހަރު އާކުރުން.

ނަމަވެސް މިއިން އެއްވެސްފިޔަވަޅަކުން ކުންފުންޏަކީ ފައިދާކުރުވަނިވި ތަނަކަށް ނުހެދުނެވެ.

އެކިއެކިފަހަރުމަތިން އެމް.އެސް.އެލް.އަލުން ރީސްޓްރަކްޗަރކުރުމަށް ނުވަތަ ބަންދުކުރުމަށް ތަފާތު ފިޔަވަޅުތައް އެޅުއްވުމަށް އަޅުގަނޑު ރައީސްއަށް މަޝްވަރާ އެރުވީމެވެ. 1982 ވަނައަހަރު އެމް.އެސް.އެލް.އަށް 6.6 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރުގެ ގެއްލުންވިއެވެ. މިއީ އަހަރެއްގެތެރޭގައި އެމް.އެސް.އެލް.އަށް މިވަރުގެ ބޮޑުގެއްލުމެއްވީ ފުރަތަމަފަހަރެވެ.

5 ޑިސެމްބަރ 1983 ވަނައަހަރުގެ ތާރީޚުގައި ރައީސްއަރިހަށް ފޮނުވި ސިޓީފުޅެއްގައި އަޅުގަނޑު ދަންނަވާފައިވާނީ ކުންފުނި އުވާލައިފިނަމަ، ކުންފުންޏަށް އެއިރުގައި ގެއްލުންވާނީ 1.9 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރު ކަމުގައެވެ. އެއީ އެދުވަސްވަރު ނުދައްކާހުރި ލުއި ލޯނުގެ ގޮތުގައި 13.12 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރު އަދާކުރުމަށްފަހުއެވެ. މިއީ އެމް.އެސް.އެލް.އިން ސަރުކާރަށްދެއްކި 15.98 މިލިއަން ޑޮލަރުން ދައްކާނިންމޭނޭވަރުގެ އަދަދެކެވެ.

އެމް.އެސް.އެލް.ޙިމާޔަތްކުރުމަށްޓަކައި އަދި ގެއްލުން ކުޑަކުރުމަށްޓަކައި އަޅުގަނޑުމެން ނިންމީ، ބައެއް ބޯޓުފަހަރު ސްކްރެޕްކުރާށެވެ. ކުންފުނިން މިކަންކުރަމުން ގެންދިޔައީމެވެ. އަދި އެންމެފަހުން ކުންފުނީގެ ވިޔަފާރީގެ ބޮޑުބައެއް ބިނާވެފައިއޮތީ މާލެއަށްއުފުލާ މުދަލަށްވެފައެވެ. ކުންފުނި ފެންމަތީގައިއޮތީ މިކަމުންނެވެ. މީ މިކަންއޮތުން އެކަށީގެންވާގޮތްކަމުގައިވެސް ދެންނެވިދާނެއެވެ. އެއީ އެންމެފުރަތަމަ ދިވެހިރާއްޖެ ފެންމަތީގައިއޮތީ އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ސަބަބުންކަމުގައި ވާތީއެވެ.

ފަހުން 1988 ގައި މުދާއުފުލުމުގެ ވިޔަފާރިއަށް ހެޔޮބަދަލެއް އައުމާއިގުޅިގެން، ވަރަށްރަނގަޅު އަގުތަކެއްގައިކުރެވުނު ވިޔަފާރިތަކެއްގެ ސަބަބުން، އެމް.އެސް.އެލް އަށް މިކޮޅިގަނޑުގެތެރޭގައި ހިފަހައްޓާލުމަށް އެހީތެރިވެދިނެވެ.

އަނެއްކާވެސް، 27 ޖެނުއަރީ 1989 ގައި އަޅުގަނޑު ރައީސްއަށް ރިޕޯރޓެއްފޮނުވައި އަޅުގަނޑުމެންގެ ހުރިހާއުޅަނދެއް ވިއްކާލައި ކުންފުނި އުވާލައިފިނަމަ، ސަރުކާރަށްދައްކާފައިވާ 15.98 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރުގެ 5.2 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރު އޮންނާނެވާހަކަ ދެންނެވީމެވެ. އެއީ އެދުވަސްވަރު އަޅުގަނޑުމެންގެ އުޅަނދުފަހަރުގެ މާރުކޭޓުއަގު ފޮތުގެއަގަށްވުރެ މަތީގައިއޮތުމާއިއެކު، އެވަގުތަކީ މިޞިނާޢަތުން އަޅުގަނޑުމެން ވަކިވުމަށް ރަނގަޅު ފުރުޞަތެއްކަމުގައި އަޅުގަނޑަށް ފެނުނީތީއެވެ.

ނަމަވެސް އެއިރުގެ ވިސްނުންހުރީ އަޅުގަނޑުމެން ކުންފުނި ބަންދުކޮށްފިނަމަ، އަޅުގަނޑުމެންނަށް އަލުން ލޯނުހޯދުމުގެ ފުރުޞަތު ކުވައިތު ފަންޑުންނާއި، އައި ޑީ.ބީ.އިން ދަތިވެދާނެކަމުގައެވެ. ކުންފުނީގައި 950 މުވައްޒަފުން ތިބުމާއި އެއެންމެން އެއްފަހަރާ ވަޒީފާއިން ވަކިކޮށްފިނަމަ ޤައުމުގެ އިޤްތިޞާދަށް ފާހަގަކުރެވޭވަރުގެ ލޮޅުމެއް އަރާފާނެކަމުގައެވެ.

އެދުވަސްވަރު އެމް.އެސް.އެލް.އުވާލައިފިނަމަ، ދިވެހިރާއްޖެ އޮންނާނީ ބޭރުގެ ބޯޓުފަހަރުގެ ބާރުގެދަށުގައެވެ. އެއީ ޝިޕިންގއޮންނާނީ އެމީހުންގެ އަތްމަތީގައިކަމަށްވާތީއެވެ. މީގެ މާނައަކީ އެތެރެކުރާ ހުރިހާމުދަލެއްގެ އަގުބޮޑުވުމެވެ.

ޤައުމީ ޝިޕިންގކުންފުނީގެގޮތުގައި އެމް.އެސް.އެލް.އިން އޮތީ މުދާއެތެރެކުރުމުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ އިޤްތިޞާދަކަށް މުދާއެތެރެކުރުމުގެ ލައިންތައް ހުޅުވާލާފައެވެ. ތިރީގައިމިވަނީ ވަރލްޑް ބޭންކްގެ ރިޕޯރޓަކުން ނަގާފައި ބައެކެވެ:

"މިކަމަކީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވި މުޞީބާތަކަށް ވެދާނެވަރުގެ ކަމެކެވެ. މިކަންމިހެންނުވީ ބޯޓުފަހަރުގެ ވިޔަފާރިކުރާ ޤައުމީ ކުންފުންޏެއް ކަމުގައިވާ އެމް.އެސް.އެލް.އުފެއްދުމުގެ ދުރުވިސްނުން ގެންގުޅުމުންނެވެ. މިކުންފުންޏަކީ ދިވެހިރާއްޖެއާއި ދުނިޔޭގެ އެހެންތަންތަނާ ދޭތެރޭގައި އެކަށީގެންވާ ކަނޑުގެގުޅުމެއް ފޯރުވައިދޭތަނެވެ. މީގެ ސަބަބުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ޤަވާޢިދުން ޚިދުމަތްލިބެމުން ދިޔައެވެ. އެހެންނޫންނަމަ، ދިވެހިރާއްޖެ އޮންނާނީ ބޭރުޤައުމުތަކުގެ އަތްމަތީގައެވެ. އަދި އެމް.އެސް.އެލް.އޮތުމުގެސަބަބުން، ދަތުރުފަތުރުގެ އަގުވެސް އެކުންފުނިނެތްނަމަ މައްޗަށްއަރާނެ ވަރަށްވުރެ، ކުޑައެވެ."

އަދި ވިސްނަންވީ އެހެންނުކުތާއަކީ އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ފަރާތުން ކާބޯތަކެތީގެ ގޮތުގައާއި، ޙައްޖަށް މީހުންފޮނުވުމުގައި ބައިވެރިވުމުގައާއި، ތަޢުލީމަށާއި، ސަރުކާރުން ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ ގޮތްގޮތުގެމަތިން، 15.98 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރު ދިނެވެ.

މިފައިސާ އަޅުގަނޑުމެންގެއަތުގައި ބަހައްޓައިގެން އަލުން އިންވެސްޓްކުރިނަމަ، އަޅުގަނޑުމެންގެއަތުގައި ދުނިޔޭގެ އެހެންޤައުމުތަކުގައި ގެންގުޅޭ ސައިޒުގެ ޒަމާނީ ބޯޓުފަހަރުގެ ފްލީޓެއްއޮވެ، ވާދަކުރެވުނީހެވެ. ނަމަވެސް އެއިރު އަޅުގަނޑު ނިންމީ ސަރުކާރަށް ފައިސާ ބޭނުންފުޅުވެފައިވާވަރު މާމުހިންމު ކަމުގައެވެ.

މައުމޫނުގެ ވެރިކަމުގެދައުރުގައި އަޅުގަނޑު މަސައްކަތްކުރި އެހެންމަޝްރޫޢަކީ ވަރަށްކުރިންފެށިގެން އެތަނަކާއި އަޅުގަނޑުގުޅިފައިވާ އެއަރޕޯރޓްގެ މަޝްރޫޢުއެވެ. ހުޅުލޭގައި އެއަރޕޯރޓްހަދައި އަދި ހުޅުވިފަހުން،އެއަރ ލަންކާއާއި ދިވެހިއެއަރލައިން އަދި އިންޑިޔަން އެއަރލައިންސްގެ ބޯޓު ޖައްސައެވެ. ޔޫރަޕުން ޗާރޓަރ ފްލައިޓްވެސް ޖައްސައެވެ. އެއީ ޓުއަރިސްޓްމޫސުމުގައިއަންނަ ކޮންޑޯރ އާއި އަލިޓާލިޔާގެ ފްލައިޓްތަކެވެ.

އެއްދުވަހަކު ސިންގަޕޯރ އެއަރލައިންސް (އެސް.އައި.އޭ.) ގެ ކޮމަރޝަލް މެނެޖަރ މައިކަލް ޓާން އަޅުގަނޑަށް ފޯނުކުރެއްވިއެވެ. އޭނާބުނުއްވީ ޕާރޓީތަކަށާއި ކެއުންފަދަ ތަންތަނަށް އަޅުގަނޑު ގޮސްނޫޅޭ ކަމުގައިވީނަމަވެސް، އިސްތިސްނާއަކަށްހަދައި، ރޭގަނޑުގެ އަމިއްލަކެއުމަކަށް ޙާޒިރުވެދިނުމަށެވެ. އެއީ ސިންގަޕޯރ އެއަރލައިންސްގެ މެނެޖިންގ ޑިރެކްޓަރ ޑޮކްޓަރ ޗޫންގ އަޅުގަނޑުގެ ޝަރަފްގައި ބާއްވަން ބޭނުންވެލައްވައިގެން ބާއްވަވާކެއުމެއް ކަމަށާއި، ޓާން ވެސް ދުރުވާނަންކަމުގައެވެ.

އަޅުގަނޑަށް އެކަމަށް "ނޫނެކޭ" ބުނެވޭކަށްނެތެވެ. ޑޮކްޓަރ ޗޫންގ އަކީ ސިންގަޕޯރ އެއަރލައިންސް ހިންގެވުމާ ޙަވާލުވެހުންނެވި ބޭކަލަކަށްވެފައި، އަދި އެއީ ސިންގަޕޫރުސަރުކާރުގެ އެންމެމުހިންމު ވިޔަފާރިކަމުގައިވާތީއެވެ. އަޅުގަނޑު އެދަޢުވަތު ޤަބޫލުކޮށް، އެބޭކަލުން ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާތަން ކަމުގައިވާ ކޯލްމަން ސްޓްރީޓްގައިހުންނަ ޢުމަރު ޚައްޔާމް ރެސްޓޯރަންޓްގައި ބައްދަލުވުމަށް އެއްބަސްވީމެވެ.

އަޅުގަނޑު އެތަނަށްދިޔައިރު ޓާންދުރުވެ އެތާނގައިހުންނެވިއެވެ. އަދި އަޅުގަނޑާއި ބައްދަލުކުރައްވައި، އަޅުގަނޑާއިއެކު ސިޑިބަރިން މައްޗަށްދުރުވެ އެންމެފަހު މޭޒުދޮށަށްދުރުވިއެވެ. އެތާނގައި ޑޮކްޓަރ ޗޫންގ ހުންނެވިއެވެ. ޢާއްމު މަރުޙަބާއަކަށްފަހު އޭނާ ވާހަކަދައްކަވަން ބޭނުންވެލެއްވި ކަމާއިމެދު ވާހަކަދެއްކެވިއެވެ. އޭނާ ބުނުއްވިގޮތުގައި ހުޅުލޭގެ ރަންވޭ މާކުރުކަމުގެ އަޑުފެތުރިފައިވީކަމަށްވެފައި، އަދި ހަނިކަމުގައިވީ ނަމަވެސް، ބޯއިންގ 747 ގެ ޖަމްބޯޖެޓް އެތާނގައި ޖެއްސޭނެކަމުގައެވެ.

އަޅުގަނޑަށްވެސް އެކަންއެނގެއެވެ. އެހެންނޫންކަމަށްކިޔައިގެން ދައްކާވާހަކަތަކުގެއަޑު އިވިފައިވީނަމަވެހެވެ. ޑޮކްޓަރ ޗޫންގ ބުނުއްވީ، ސިންގަޕޯރ އެއަރލައިންސް ގެ ޗެއަރމަން ޕިއްލޭ އާއި އިސް ޕައިލެޓް ހުޅުލެއަށްދުރުވެ، އާރަންވޭއާއި އެހެނިހެން ޚިދްމަތްތައް ބެއްލެވިވާހަކައެވެ. އަދިމިއީ އަޅުގަނޑަށް ކޮންމެވެސްވަރެއްގެ ޙައިރާންކަމެއް ލިބުނުކަމެކެވެ. މިދަތުރަކީ ރަސްމީދަތުރެއްނޫންކަމުން، ދިވެހިސަރުކާރަށް މިކަމާބެހޭ އެއްވެސް މަޢުލޫމާތެއް ލިބިވަޑައިގެންފައެއްނުވެއެވެ.

ޑޮކްޓަރ ޗޫންގ ބުނުއްވީ، ސިންގަޕޯރ އެއަރލައިންސްގެފަރާތުން ސިންގަޕޫރުން މާލެއަށް، އެއަށްފަހު ޔޫރަޕަށް ޤަވާޢިދުން ހަފްތާއަކު ތިންފްލައިޓް ބާއްވަން ބޭނުންވާކަމުގައެވެ. މިކަން ކުރުމަށްޓަކައި ތިންއަހަރުދުވަހުގެޙައްޤު ހަމައެކަނި މިއެއަރލައިންއަށް ބޭނުންކަމުގައި ބުނުއްވިއެވެ. މިއީ މިއެއަރލައިންގެ ފަރާތުން މި އާމަގު ޚިޔާރުކުރުމުން ލިބިދާނެ ގެއްލުމާއި ކުރިމަތިލައި އަދި ފުރަތަމަކޮޅުގައި ލިބޭނެގެއްލުން ފޫބެއްދުމަށެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ އާދައިގެމަތިން ކަންހުރިގޮތް އެދެބޭކަލުންނަށް ކިޔައިދިނީމެވެ. އަޅުގަނޑު ނަންގަތީ އެސް.އައި.އޭ.އިން ދިވެހިރާއްޖެއިން ޔޫރަޕަށް ދެކޮޅުދަތުރުކުރުމަކީ އަޅުގަނޑު ވަރަށްއުފާވާނެ ކަމެއްކަމުގައެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ޓުއަރިޒަމަށް މިކަމުން ވަރަށްބޮޑު ކުރިއެރުމެއް އަންނާނެތީއެވެ. ނަމަވެސް އެއަރ ލަންކާ އިން ވެސް ދިވެހިރާއްޖެއާއިދޭތެރޭ ދަތުރުކުރުމަށްވަނީ ބޭނުންވެފައެވެ. އެއީ އެއަރ ލަންކާއާއި އެސް.އައި.އޭ.އާއި ދެމެދުގައި، ކޮޅުނބު މެދުވެރިކޮށް ޔޫރަޕަށްދާގޮތަށްވެފައިވާ އެއްބަސްވުން އުވާލުމަށްފަހުއެވެ.

އަޅުގަނޑު އިތުރަށްބުނީ ސްރީލަންކާގެ ރައީސް ޖޭ.އާރ.ޖަޔަވާރދަނަގެ ދަރިކަލުންނަކީ އެއަރ ލަންކާގެ ޕައިލެޓެއްކަމަށެވެ. އަދި ރައީސް ޖަޔަވާރދަނައާއި އޭނާގެދަރިކަލުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޑިރެކްޓަރ އޮފް ސިވިލް އޭވިއޭޝަނ (ޑީ.ސީ.އޭ.) އާއި ވަރަށްރައްޓެހިފުޅުކަމަށާއި، އަދި ޑޮކްޓަރ ޗޫންގ އެދިލައްވާ ޙައްޤުތައް، އެއަރ ލަންކާއަށް ދެއްވުމަށް ޑީ. ސީ. އޭ.ވަރަށް ޝައުޤުވެރި ވެވަޑައިގަންނަވާކަމުގައި ނަންގަތީމެވެ.

އަޅުގަނޑު ދެންނަންގަތީ، ޑޮކްޓަރ ޗޫންގއަށް މިކަން ބަދަލުކުރެއްވޭނެގޮތަކީ ސިންގަޕޫރުގެ އެންމެމަތީ ފަރާތްތަކުން، މާނައަކީ ސިންގަޕޫރުގެ ބޮޑުވަޒީރާއި ބޮޑުވަޒީރުގެ ނާއިބު ސީދާ ރައީސް މައުމޫނާއި ވާހަކަފުޅުދެއްކެވުމެވެ. ރައީސް މައުމޫނު ޞިއްޙީފަރުވާއަކަށް ވަރަށް ކައިރިމުސްތަޤްބަލެއްގެތެރޭގައި ވަޑައިގަންނަވާނެކަން އަޅުގަނޑަށްވަނީ އެނގިފައެވެ. އަޅުގަނޑު ނަންގަތީ އެމަނިކުފާނުގެ ދަތުރުފުޅަކީ މިވާހަކަތައް ދެއްކުމަށް ރަނގަޅު ފުރުސަތެއްކަމުގައެވެ.

އަޅުގަނޑު އެހާސާފުކޮށް ކަންހުރިގޮތް ނަންގަތީމާ، ޑޮކްޓަރ ޗޫންގ އަޅުގަނޑަށް ޝުކުރުއަދާކުރެއްވިއެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު ދެންނެވިގޮތް ޤަބޫލުކުރެއްވީ ކަންނޭނގެއެވެ. އެއީ މައުމޫނު ޞިއްޙީފަރުވާއަށް ސިންގަޕޫރަށް ވަޑައިގެންނެވިއިރު، ސިންގަޕޫރުގެ ބޮޑުވަޒީރު، ލީ ކުއާން ޔޫ އިސްތާނާއަށް މެންދުރުގެ ފަރީއްކޮޅަށް މައުމޫން ވަޑައިގަތުމަށް ދެއްވާފައިވާ ދަޢުވަތެއްއޮތެވެ. އެފަރީއްކޮޅުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަތް އެހެންމެހެމާނުންނަކީ، ބޮޑުވަޒީރުގެ ނާއިބު، ޑޮކްޓަރ ގޯހ ޗެންގ ސްވީ، ސިންގަޕޯރ އެއަރލައިންގެ ޗެއަރމަން ޕިއްލޭ، އަދި ޑޮކްޓަރ ޗޫންގއެވެ. އަޅުގަނޑަށް އެނގިފައިވާގޮތުގައި މައުމޫނުގެ އަރިހަށް ސިންގަޕޯރ އެއަރލައިންގެ އެދުންހުށަހެޅުއްވީ ޚުދު ބޮޑުވަޒީރެވެ. އަދި މައުމޫނު މިކަމަށް އެއްބަސްވެވަޑައިގަތެވެ.

ބާކީހުރި ކަންތައްތައްކުރީ އޮފިޝަލުންނެވެ. މާރޗް 1984 ވަނައަހަރު އެސް.އައި.އޭ.ގެ ފްލައިޓްތައް ސިންގަޕޫރާއި ޔޫރަޕާއިދެމެދު ދިވެހިރާއްޖެ މެދުވެރިކޮށް ދަތުރުތައްފަށައިފިއެވެ. އަދި މިކަމަކީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ތަންކޮޅެއް ޖީބުތަނަވަސް ފަސިންޖަރުން ދަތުރުކުރަންފެށުނު ކަމެއްވެސްމެއެވެ. އަދި އަޅުގަނޑުމެންގެ ޓުއަރިޒަމްއަށް، ތަންކޮޅެއް މަތީފަންތީގެ މީހުންނަށް ހުޅުވާލެވުނުދޮރެކެވެ.

20 ވަނަ ބާބު

ޓުއަރިޒަމްއާއި މަސްވެރިކަން، 1984އިން 1986އަށް

1978 ވަނައަހަރު މައުމޫން ވެރިކަމަށް ވަޑައިގަތުމާއިގުޅިގެން، ޓުއަރިޒަމްގެ ޞިނާޢަތާއިމެދު އާވިސްނުމެއް ގެންގުޅުއްވަން ފެށްޓެވިއެވެ. އެއީ އެކަން ކުރިއަރުވަންވީތޯ ނުވަތަ ބައެއް ރަށްރަށަށް ކުރަމުންދާ ނޭދެވޭއަސަރުގެ ސަބަބުން މަނާކުރަންވީ ތޯއެވެ؟ އެގޮތަކީ ކުރީކޮޅުގައި ބައެއްރަށްރަށުގެ ގޮނޑުދޮށުގައި ހެދުންނުލާއުޅުމުގެ ހުއްދަދީފައިއޮތެވެ. ބައެއް ރަށްރަށުގައި ތިބޭޓުއަރިސްޓުން، ދިވެހިންގެ ދީނީއާދަކާދަތަކާއި ނުބައްދަލު ޢަމަލުތައް ހިންގަމުންދެއެވެ. އަދި ރާއްޖެއަށްއަންނަ ބިދޭސީންގެ ޕާސްޕޯރޓެއްވެސް ބޭނުމެއްނުވެއެވެ.

ޓުއަރިޒަމް ކުރިއެރުވުމަށާއި އަދި ރިސޯރޓްތައް ހިންގުމުގައި ގެންގުޅެންވީގޮތް ތަޢާރަފްކުރުމުގެ އިތުރަށް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހުރިހާބިމަކީ ސަރުކާރުގެތަންތަންކަމުގައި ދިވެހިސަރުކާރުން ބިލެއް ފާސްކުރެއްވިއެވެ. ރަށްރަށް ގަނެފައިވާ ފަރާތްތަކަށް ބަދަލުދިނުމަށްފަހު، ރަށްރަށުގެ މިލްކުވެރިކަން ދައުލަތަށް ބަދަލުކުރެއްވިއެވެ. ރަށްރަށުގެ މިލްކުވެރިކަން ކުރިންއޮތްފަރާތަށް ރިސޯރޓް އަލުންކުއްޔަށްދެއްވީއެވެ.

މާލެއަށް ޒިޔާރަތްކުރި ޓޫރިސްޓުންތަކެއް މުލީއާގެކައިރީގައި ފޮޓޯ ނަގަނީ.(ފޮޓޯ ހަވީރު ނޫސް)

ޓުއަރިޒަމާބެހޭގޮތުން އަޅުގަނޑު އަމިއްލައަށް ދެކޭގޮތްތައް ހުރިކަންއެއީ ޝައްކެއްއޮތް ކަމެއްނޫނެވެ. އަދި ރަށްރަށުގައި އެކިގިންތީގެ އަދި ފެންވަރުގެ މީހުންނަށް، ބައެއް ރަށްރަށުގައި ބަޖެޓް ޓުއަރިސްޓުން (ޚަރަދުކުޑަކޮށް ޗުއްޓީހޭދަކުރަން ބޭނުންވާ ޓުއަރިސްޓުން) އަދި ބައެއް ރަށްރަށުގައި ތަންކޮޅެއް މުއްސަނދި މީހުންނަށް ތިބެވޭގޮތަށް އެކަންކުރުމެވެ. އަދި ޒަމާނާއި އެއްގޮތަށް އަޅުގަނޑުމެން ޢަމަލުކޮށް ޗައިނާ ފަދަ އެހެންމާރުކޭޓުތަކަށް، މިހާރުވެސްއޮތް ޔޫރަޕްގެ މާރުކޭޓާއިއެކު ޚިދްމަތްލިބިދެވެންޖެހޭނެއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ ފަތުރުވެރިކަން ރަނގަޅުކުރުމާއި އަދި މާރުކޭޓުކުރުމުގައި ފަރުވާ ކުޑަކޮށްގެންނުވާނެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަށް އައިސްގޮސްވުމަށް، މިހާރަށްވުރެ ރަނގަޅު ވައިގެގުޅުން ބޭނުންވެއެވެ. އަދި އަޅުގަނޑުމެންގެ ރާއްޖޭގެ އެތެރޭގެ ދަތުރުފަތުރުވެސް ރަނގަޅުކުރަންޖެހެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަށްރަށަށް ދަތުރުކުރުން އެއީ ފަސޭހަކަމަކަށް ހަދަންޖެހެއެވެ. ޓުއަރިޒަމަކީ ވަރަށްނާޒުކު ނުވަތަ ޟައީފް ޞިނާޢަތެކެވެ. ހަމަމިއާއިއެކު އަޅުގަނޑުމެންގެ މުއްސަނދިކަން ކިތަންމެ ރަނގަޅު ނިޔަތެއްގައިކަމަށް ވީނަމަވެސް، ހަމައެކަނި މިކަމުގެމައްޗައް ބިނާވެފައިއޮތުމަކީ އަޅުގަނޑު ކަންބޮޑުވާކަމެކެވެ.

ޓުއަރިޒަމް ގެ މަސައްކަތް ފެށުނުދުވަސްވަރު، މިޞިނާޢަތު ތަރައްޤީވެ ކުރިއަށްދާނެ ގޮތްގޮތަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ޚިޔާލަށްވެސް އައިސްފައިނުވާ ކަންކަމެވެ. އަދި މިހާރު އަހަރަކު 650،000 މީހުން އަންނަކަމުގައި ވީނަމަވެސް، މީގެ 20 އަހަރުފަހުން މިޞިނާޢަތު އޮންނާނެގޮތެއް އަޅުގަނޑުމެންނަކަށް ތަޞައްވަރެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ޤައުމަށް މެހެމާނުންގެނުވާ ޤުދުރަތީ ވަޞީލަތްތައް ނުވަތަ މުދާ، ދެމިހުންނަނިވިގޮތެއްގައި ބަލަހައްޓައި، އަދި ދިވެހިރާއްޖެ ނުވަތަ އެހެން ޤައުމެއްގައި ނަމަވެސް، އިޖްތިމާޢީ ނުވަތަ ސިޔާސީހަލަބޮލިކަން މާބޮޑުނުވާނަމަ، ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އަތްވާއި، މޫދާއި، އަދި ދޮންވެލީގައި ޗުއްޓީހޭދަކުރަން ބޭނުންވާމީހުންގެގާތުގައި މަޤްބޫލުމަންޒިލަކަށްވާނެއެވެ.

ސަރުކާރުގެ ކަންތައްތަކުގައި އެހާގިނަދުވަހު ޚިދުމަތްކޮށްފައިވާތީ، އެތަކެއް އަހަރެއްކުރިން އަޅުގަނޑު ހަމަޖައްސާފައިވާ މަޝްރޫޢުތައް، އަލުން މަޝްވަރާތައްކޮށް ކުރިއަށްގެންދަން މައުމޫނުގެ ސަރުކާރުގައި އަޅުގަނޑަށްޖެހުމަކީ، ނުވެ ނުދާނެކަމެކެވެ. މަސްވެރިންއަތުން ސީދާ މަސްގަނެ، އަދި އެމަސް ބޭރުކުރަން ގަނޑުކުރުމަށް، ޖަޕާނުގެ ކުންފުންޏެއްކަމުގައިވާ ހޯކޯ މަރުބޭނީއާއިއެކު ވެފައިވާއެއްބަސްވުމަށްވެސް މިހެންދިމާވިއެވެ. 1982 ވަނައަހަރު، އެކުންފުނީގެފަރާތުން ވިދިގެން އަންނައަހަރު އެއެގްރީމެންޓުންވަކިވުމުގެ ނޯޓިސް ދީފައިވެއެވެ.

އެކުންފުނިންބުނީ ޖަޕާނުގެ އޮފިސަރުންނާއި ފަޅުވެރިން ގެންގުޅެންޖެހުމުގެ ސަބަބުން ހިނގާ ޚަރަދުބޮޑުވަނީކަމުގައެވެ. އެމީހުން 10 އުޅަނދު ގެންގުޅުނެވެ. އެއީ 3 މަދަރވެސެލްއާއި 7 ކަލެކްޓަރވެސެލްއެވެ. މިހުރިހާ އުޅަނދަކީވެސް ވަރަށްބާވެފައިވާ އެއްޗިއްސެވެ.

މިފަދަގޮތަކުން މިމަސައްކަތަށް ބުރުލެއްއަރައިފިނަމަ، ދިވެހިމަސްވެރިންނަށް މިކަންވެގެންދާނީ ވަރަށްގެއްލުންހުރި މުޞީބާތަކަށެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އެތައްއަހަރެއްގެކުރިން ތަޢާރަފްކޮށްފައިވާ ސްކީމްގެދަށުން މަސްވެރިން، މަސް ގެންގޮސް ކެރިއަރ ނުވަތަ ކަލެކްޓަރވެސެލްއަށް ކިރުވާދުވަހު މަހުގެއަގުލިބެއެވެ. މަދަރވެސެލްއަކީ މަސްފިނިކޮށް ގަނޑުކުރާށާއި، މަސްބެހެއްޓުމަށް ޖާގަހުރި ބޮޑެތިއުޅަނދެވެ. ކަލެކްޓަރވެސެލްއަކީ ކުދިއުޅަނދެވެ. އަދި މަސްވެރިންގެއަތުން ގަންނަ މަސްކިރުވުމަށްފަހު،އައިސްކޮށްފައި ބަހައްޓައިގެން، މަދަރވެސެލްއަށް އައިސްކޮށް ގަނޑުކޮށް ސްޓޯރކުރުމަށް ގެންދެއެވެ. މަސްގަންނަ ބޯޓުފަހަރު ދިއުމުން، މަސްވެރިންނަށް ވަރަށްބޮޑަށް ގެއްލުންވާނެއެވެ. މަސްބޭރުކުރެވޭނެގޮތެއް ހަމަޖެހިފައިނެތުމުގެ ސަބަބުން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިޤްތިޞާދަށްވެސް އެހާމެނޭދެވޭއަސަރު ކުރާނެއެވެ.

ހޯކޯ މަރުބޭނީގެ ފަރާތުން އެމީހުން މަސްގަތުން ހުއްޓާލަނީކަމުގައި އަޅުގަނޑުމެންގެގާތުގައި ބުނިއިރު، އަޅުގަނޑުމެންގެ މަސްވެރިންނަށް އެހެންގޮތެއް ހޯދައިދިނުމަށް ވިސްނާފައެއްވެސް ނެތެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން މަސްވެރިކަމުގެ މަޝްރޫޢު ހިންގަވަނީ ސްޓޭޓް ޓްރޭޑިންގ އޯރގަނައިޒޭޝަން (އެސް.ޓީ.އޯ.) އިންނެއެވެ. އިސްވެ ހުންނަވަނީ އިލްޔާސްއެވެ. އެމައްސަލައަށް އެހެންގޮތެއް ނުވަތަ ޙައްލެއްހޯއްދެވުމަކީ އެމަނިކުފާނުގެކަމެކެވެ. އެންމެފުރަތަމަ އެމަސައްކަތުގައި އަޅުގަނޑުވެސް އެމަނިކުފާނާއިއެކު މަސައްކަތް ކޮށްފައިވާތީ އަޅުގަނޑަށް ފޯނުކުރެއްވިއެވެ.

އޭނާހުންނެވީ މިކަމަށް ޙައްލެއްހޯއްދެވުމަށް ވަރުގަދަ ޢަޒުމެއްގައިކަމުން، އަޅުގަނޑަށްވެސް އެމަސައްކަތުގައި ބައިވެރިވުމަށް ރުހެވިއްޖެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނިންމީ ޚުދު އަޅުގަނޑުމެން އެމަސައްކަތް ހިންގުމަށެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ހޯކޯގެ ބާވެފައިވާ ބޯޓުތައްގަތުމަށް އެމީހުންނާ ވާހަކަދައްކަންފެށީމެވެ. މިފްލީޓްގައި އެކުލެވިގެންވަނީ 174 މެޓްރިކް ޓަނުގެ މަސް 16 ގަޑިއިރުގެ ދެދަންފަޅިއަށް ބަހާލައިގެން ބެހެއްޓޭ 3 މަދަރވެސެލްއެވެ. ދެވަނަދަންފަޅި އޮންނަނީ ކަލެކްޓަރވެސެލުން ގެންނަމަސް ބަހައްޓާށެވެ. މިދެންނެވި 3 މަދަރވެސެލްގެ ހޯލްޑިންގ ކެޕޭސިޓީއަކީ 2،350 މެޓްރިކް ޓަނެވެ. 7 ކަލެކްޓަރވެސެލްގެ މަސްގަތުމުގެ ކެޕޭސިޓީއަކީ ދުވާލަކު 140 މެޓްރިކްޓަނެވެ. އެބޯޓުތަކުގައި 6،000 ޓަނުގެ މަސްގަނެ، އައިސްކޮށް ގަނޑުކޮށްފައި ބެހެއްޓުމަށް ޖާގައޮތެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެބޯޓުތައް 1 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް ވިއްކުމަށް، އެމީހުންލައްވާ އެއްބަސްކުރެވުނެވެ. އަދި އެއަގު އެތައްއަހަރެއްގެ މައްޗަށް ބަހާލައިގެންދައްކާގޮތަށެވެ. ޖަޕާނުގެ ބައެއްމީހުން ތިބެގެން އެމީހުންގެ ވަޒީފާތައް އަދާކުރާނެ ދިވެހީން ތަމްރީންކޮށްދިނުމަށްވެސް އެމީހުންނާއިއެކު ހަމަޖެއްސީމެވެ. ތަޖްރިބާ ބޭނުންވަނީ އެންޖިނިއަރިންގއާއި ރެފްރިޖަރޭޝަންގެ ދާއިރާގައެވެ. އެހެންކަމުން، އެންޖިނިއަރިންގ އެންޑް ރެފްރިޖަރޭޝަންގެ ތަމްރީން، ވަރަށް ކުރުމުއްދަތެއްގެތެރޭގައި ހޯދުމަށް، 12 މީހުން ސިންގަޕޫރަށްފޮނުވީމެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ ވާހަކަތަކުގެތެރޭގައި، ހޯކޯ މީހުންގެމަސައްކަތް ހުއްޓާލާފައި ދާންބޭނުންވާ އަޞްލުސަބަބު އެނގުނެވެ. އެމީހުންނަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން މަސްއައިސްކޮށްގެން ބޭރުކުރުމުގައިހުރި ނުރަނގަޅު ނުކުތާތައް ފާހަގަކުރެވިފައިވެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ވަރަށްފަރުވާތެރިކަމާއިއެކު އެމީހުންގެވާހަކަތައް އަޑުއެހީމެވެ. އެއީ އެމީހުންގެ ތަޖްރިބާއިން އަޅުގަނޑުމެން ފައިދާ ޙާސިލްކުރުމަށްޓަކައެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެގުނުގޮތުގައި، މަސް އައިސްކުރުމުން ހިސްޓަމިން ވަރަށްމަތިވެއެވެ.

އެންމެބޮޑު މަސްއަލައަކީ ކަލެކްޓަރވެސެލްއަށް ނުވަތަ ރީފަރއަށް މަސްގެންދެވެނީ، މަސްބާނާތާ ތިން ހަތަރު ގަޑިއިރު ފަހުންނެވެ. މިވަގުތުތަކުގައި މަސްތައް ހުންނަނީ ހާމަތަނެއްގައި އަވީގައި، 39 ޑިގްރީގެ ހޫނުގައެވެ. އެހެންކަމަށްވުމާއިއެކު، ތާޒާކޮށް، ބާނާމަސް ޙިމާޔަތްކުރުމަށް ހަރުދަނާފިޔަވަޅުތަކެއްވަނީ އަޅަންޖެހިފައެވެ. ހޫނުގައި މަސްހުރުމުން މަސްހަލާކުވެ ހިސްޓަމީން ގިނަވެއެވެ.

ހޯކޯ/މަރުބޭނީގެފަރާތުން އަޅުގަނޑުމެންގެ ގާތުގައިބުނީ،ގަނޑުކޮށްފައި ހުންނަމަހަށް އެންމެ އިތުބާރުހުރި މާރުކޭޓެއްލިބޭނި ތައިލޭންޑުންކަމަށެވެ. އިންޑިޔާކަނޑުގައި މަސްވެރިކަން ރަނގަޅު މޫސުމެއްނަމަ، ތައިލޭންޑަށް ވަރަށްގިނަމަސް ގެނެސް މާރުކޭޓު އޮންނަނީ ފުރިފައެވެ. މަސްބަންދުކުރާމީހުން ވަރުގަދައަށް އިންވެންޓްރީހަދާތީ، ކާގޯހުންނަނީ އެއްގަމަށްގެނެސް ނުވިކިއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން މިދަންނަވާ ކަންތައްތަކާއިމެދު ވިސްނީމެވެ. އެއީ މަސް ސްޓޯރކޮށްފައި ބެހެއްޓުމާއި އައިސްކޮށްގެން ވިއްކުމުގައި ދިމާވާމަސްއަލަތަކާއި، ތައިލޭންޑްގައި މަސްވިއްކުމަށް މާރުކޭޓުގައިއޮތް ރަނގަޅުފުރުޞަތާއިމެދުގައެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ނިންމީ،ތައިލޭންޑްގައި މަސްބަންދުކުރާ އެންމެބޮޑު އެއްކުންފުނި ކަމުގައިވާ ޔުނިކޯރޑް ޕީ.ސީ.އޭ.އާއިއެކު ދިގުމުއްދަތެއްގެ ކޮންޓްރެކްޓެއްގައި ސޮއިކުރާށެވެ. ޔުނިކޯރޑްގެ ފަރާތުން މުޅިއަހަރުތެރޭގައި އަޅުގަނޑުމެންގެއަތުން މަސްގަންނަންޖެހޭގޮތަށް އެމީހުންނާއިއެކު އަޅުގަނޑުމެން އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކުރީމެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން އެއެއްބަސްވުމުގައި، އަގަށް ބަދަލުގެނައުމާއިބެހޭ މާއްދާއެއް ހިމެނީމެވެ. އެމާއްދާއަކީ، މާރުކޭޓޫގެއަގު 10 ޔޫ.އެސް. ޑޮލަރ މައްޗަށް ޖެހިއްޖެނަމަ، ވިއްކާފަރާތުން ގަންނަފަރާތުގައި އަގުމަތިކުރުމަށް ބުނުމުގެ ޙައްޤުއޮންނާނެއެވެ. ހަމައެހެންމެ، އަގު ދަށަށްހިނގައްޖެ ނަމަ، ގަންނަފަރާތުން އަގުހެޔޮކުރުމަށް ބުނެވޭނެއެވެ.

މަހަކީ ހަމަ އޭގެޒާތުގައި މަސްއަލަހުރި އެއްޗެކެވެ. ޢާއްމު އުޞޫލަކީ މަސްފޮނުވާ ފަރާތަށް އިންވޮއިސްގެ ނުވަތަ ޝިޕްމަންޓް ގެ އަގުގެ 90 އިންސައްތަ ފައިސާދިނުމެވެ. އަނެއް 10 އިންސައްތަދޭނީ މަހުގެ ސާމްޕްލްއެއްކައްކާ އަދި ލެބޮރެޓަރީގައި ހިސްޓަމިން ހުރިވަރު ޓެސްޓް ކުރުމަށްފަހުއެވެ. ސާމްޕްލްގެ ނަތީޖާއެއީ، އެފަހަރެއްގެ ޝިޕްމަންޓްގެ މައްޗަށް ހިންގޭނެނަތީޖާއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ މަހުގައި ހިސްޓަމިންގިނަކަން އެނގެއެވެ. ނަމަވެސް އަޅުގަނޑުމެން އެކުންފުންޏާއިއެކު ރަނގަޅު އެއްބަސްވުމަކަށް އާދެވި، ކުންފުންޏަށް މުޅިއަހަރުތެރޭގައި ރަނގަޅުފައިދާއެއް ލިބުނެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ މަސްވެރިން އަހަރުތެރޭގައި ރަނގަޅު ފެންވަރުގެމަސް ފޮނުވައިދެމުން ގެންދިޔައީތީއެވެ.

އަލަށް ސޮއިކުރެވުނު އެގްރީމެންޓްގައިވާގޮތަށް ވަރަށްރަނގަޅަށް މަސައްކަތް ހިނގިއެވެ. މިކަމަށްޓަކައި ހުރިހާތަޢުރީފެއް ރައްދުވަނީ އިލްޔާސް އިބްރާހީމްއަށެވެ. އެއީ، ޤަވާޢިދުން ކަންކަމަށް ސަމާލުކަންދެއްވައިގެން ކަންހިނގާގޮތް ގާތުންބައްލަވަމުން ގެންދެވީތީއެވެ. އިލްޔާސް އިބްރާހީމްއާއިއެކު ފަހުން އަޅުގަނޑު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަށެއްކަމުގައިވާ ފެލިވަރުގައި މަސްބަންދުކުރާ ކާރުޚާނާއެއްހެދުމުގައި މަސައްކަތްކުރީމެވެ. އަޅުގަނޑުމެން މިކަންކުރުމަށް ބޭނުންވާ ރައުސުލްމާލުގެ ޚަރަދުތައް އެކިގޮތްގޮތުން ކުޑަކުރީމެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައިހުރި ނިޕޮން ފިޝް ކޭނިންގ ޕްލާންޓް، އެސް.ޓީ.އޯ.އިން ބައްލަވައިގަތެވެ. މިތަންވަނީ ފެލިވަރާއި ގުޅިފައެވެ.

މަސްބަންދުކުރާ ކާރުޚާނާ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ މަސްވެރިކަމުގެޞިނާޢަތަށް ވަރަށްބޮޑު ކުރިއެރުމެއްގެނެސްދިނެވެ. މިކާރުޚާނާ ހުރީ، މޯލްޑިވްސް އިންޑަސްޓްރިއަލް ފިޝަރީޒް ކޮމްޕެނީ ލިމިޓަޑް (މިފްކޯ) އުފައްދަވަންދެން އެސް.ޓީ.އޯ.ގެ ދަށުގައެވެ. އެއަށްފަހު، ފެލިވަރުގެ ހިންގުން ހަވާލުވީ މިފްކޯއާއިއެވެ. އެސް.ޓީ.އޯ.އިންގަތް ބާވެފައިވާ 10 އުޅަނދު 12 އަހަރާއި 15 އަހަރާ ދެމެދުގެ މުއްދަތެއްގައި ބޭނުންކުރުމަށްފަހު ނައްތާލީއެވެ.

މަސްވެރިކަމުގެޞިނާޢަތާއި އަޅުގަނޑާއި ދެމެދު އޮތްގުޅުން އެހާހިސާބުން ކެނޑުނީއެއްނޫނެވެ. އަހަރުތަކެއް ވޭތުވިފަހުން، ކުވައިތު ފަންޑުން ދިވެހިރާއްޖޭގައި މަސްވެރިކަމާބެހޭ މަޝްރޫއުއެއް ހިންގުމަށް ޝައުޤުވެރިވިއެވެ. ޖީ.އޯ.ޕީ.އޭ.ކިޔާ ކުންފުންޏެއްވަނީ ކޮންސަލްޓަންޓުންގެގޮތުގައި ކުވައިތު ފަންޑުން އައްޔަންކޮށްފައެވެ. އެމީހުން ހުށަހެޅީ ތިން އައިސްކުރާ ބަނޑާއި، އެއް ޓަގު ހަދާށެވެ. ކޮންމެއެއްޗެއްގައި 500 އެޗް.ޕީ.(ހޯސްޕަވަރ) ހުންނަވަރަށެވެ. މިއިން ކޮންމެބަނޑެއްގެ ކެޕޭސިޓީއަކީ 1،500 މެޓްރިކް ޓަނެވެ.

ކުވައިތު ފަންޑާއި ޖީ.އޯ.ޕީ.އޭ.ގެ ކައުންޓަރޕާރޓަކީ މޯލްޑިވްސް ފިޝަރީޒް ކޯރޕަރޭޝަން (އެމް.އެފް.ސީ.) އެވެ. އަޅުގަނޑު މިވާހަކަތަކުގައި ބައިވެރިވުމަށް އެންގެވިއެވެ. އަޅުގަނޑާއިއެކުގައި ޢަލީ ޙުސައިން ދީދީ (އޭނާއާއި ބެހޭގޮތުން ކުރިން އަޅުގަނޑު ލިޔެފައިވާނެއެވެ.) ހުންނެވީ، މޯލްޑިވްސް ޝިޕިންގ ލައިން އުފައްދައި ކުރިއެރުވުމުގައި އަޅުގަނޑާއިއެކު އެއްސަފުގައި މަސައްކަތްކުރެއްވި ބޭފުޅެއްގެ ގޮތުންނެވެ. އޭނާއަކީ އަބަދުވެސް މަސްވެރިކަމުގެކަންތައް ކުރެއްވުމަށް ބޭނުންފުޅުވި ބޭފުޅެކެވެ. އެއީ، ދިވެހިރާއްޖެއަށް މަސްވެރިކަމުން ކުރާނެމަންފާ ފެނިވަޑައިގަންނަވާތީއެވެ.

ވަރަށްފަރުވާތެރިކަމާއިއެކު އޭނާއާއި އަޅުގަނޑު ޖީ.އޯ.ޕީ.އޭ.ގެ ހުށަހެޅުން ބެލީމެވެ. އެމް.އެފް ސީ.ގެ ޓީމުގެ ގިނަބޭފުޅުން އެހުށަހެޅުން އަނބުރާ ރައްދުކުރެއްވިއެވެ. މައިގަނޑު ސަބަބަކީ އެއްޓަގަށް 1،500 ޓަނުގެ ބަނޑެއް ނުގެންގުޅެވޭނެތީއެވެ. އަދި ބަނޑުގެ ނަގިލިކަހައިލުމުގެ ނުރައްކާތެރިކަމާއި، އަދި އޭގެސަބަބުން ބަނޑު ބީހިދާނެތީއެވެ. ދިވެހިމާކަނޑުތަކުގައި ރައްކާތެރިކަން ލިބިގެންވާ ހިސާބުތަކެއްނެތްކަން އަޅުގަނޑުމެންގެ ވިސްނުމުގައި އޮތެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަރުތަކާއި ރަށްރަށުގެ ފަޅުތަކަށް، މަޑުމައިތިރި ވިލުތަކާއި ސާފު މޫދު ލިބިފައިވީނަމަވެސް، މިދެންނެވިފަދަ ރައްކާތެރިކަމެއް ނެތެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން ޖީ.އޯ.ޕީ.އޭ.ގެ ހުށަހެޅުން އަނބުރާ ރައްދުކުރުމުން، ކުވައިތު ފަންޑުން އަޅުގަނޑުމެންގެ އަމިއްލަ ހުށަހެޅުމެއް ފޮނުވުމަށް އެންގިއެވެ. މިއީ ކުވައިތު ފަންޑާއި ޖީ.އޯ.ޕީ.އޭ.ގެ ތަޖްރިބާކާރުން ބެލުމަށްޓަކައެވެ. މިއީ ޗެލެންޖެއްކަމުގައި ބަލައި އެކަން އަޅުގަނޑުމެން ޤަބޫލުކުރީމުއެވެ. މިކަންކުރުމުގެ ޓާސްކްފޯހެއްގެ ގޮތުގައި، ޢަލީ ޙުސައިން ދީދީ އާއި ޙުސައިން މަނިކުފާނާއި އަޙްމަދު އާދަމްއާއި އަޅުގަނޑު ހިމެނޭ ޓިމެއްނެގުނެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން އެންމެފުރަތަމަނިންމީ، ނިމޭއިރު އޮންނަ އެންމެފަހުގެ އުފެއްދުން ކަމަށްވާ ދަޅުގައި ބަންދުކުރާމަސް، ދެނެގަންނާށެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ބެންކޮކްއަށްގޮސް، މަސްބަންދުކުރާ ދެތިންކާރުޚާނާއަށް ޒިޔާރަތްކޮށް، ކަންހިނގާގޮތް ބަލައިލީމުއެވެ. ޚާއްޞަކޮށް އެމީހުން މަހުގެފެންވަރު ބަލަހައްޓާގޮތެވެ. ދެން އަޅުގަނޑުމެން ޖަޕާނާއި ކޮރެޔާގެ ބޯޓުޔާޑްތަކަކާގުޅީމެވެ. އެއީ 1،500 ޓަނުގެ، ރީފަރ އުޅަނދުގެގޮތުގައި ބޭނުންކުރާނެ ލޯންގލައިން އުޅަނދުގެ އަގުބެލުމަށްޓަކައެވެ.

ރީފަރގެ ނިޒާމްގައި އެމޯނިޔާ ބޭނުންކޮށްގެން އައިސްކުރާއުޅަނދު ހޯދުމަށް ވަރަށްހެޔޮއަގެއް ކޮރެޔާއިންލިބުނެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ބޭނުންވާގޮތަށް ހަދައިދޭނެއަގެވެ. މިއަގު ހުށަހަޅައިފައިވަނީ ޑެއިވޫ ޓްރޭޑިންގއިންނެވެ. މިއީ ޕޫޝަންގައިހުރި، ކިރިމް ޝިޕްޔާރޑް ކިޔާ، ލޯންގލައިން އުޅަނދުފަހަރުބަނުމުގެ ޚާއްޞަބަޔަކުލައްވާ އެތަކެތި ބަނުމަށްއައި ހުށަހެޅުމެކެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ހުށަހެޅުމުގައިވަނީ، މިއުޅަނދުތައް ބަނުމުގެއިތުރަށް، 10 ކަލެކްޓަރ ވެސެލް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބަންނާށެވެ. މިއުޅަނދުތައް ހުންނަންވާނީ އެންޖިނިއަރކޮށް، މަސް އައިސްކުރުމުގެނިޒާމެއް ބަހައްޓާފައެވެ.

މަސްވެރިންނަށް ދެވަނަޖީލުގެ އިންޖީނުއަޅާފައިވާ 30 މަސް ދޯނި، ދިގުމުއްދަތެއްގެތެރޭގައި އަގުދައްކާގޮތަށް ވިއްކުމަށްޓަކައި ބަނުމަށްވެސް، އަޅުގަނޑުމެންގެ ހުށަހެޅުމުގައިވާނެއެވެ. މިއީ ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން 1974 ވަނައަހަރު ފަށްޓަވާފައިވާ މަސްދޯނިފަހަރުގައި އިންޖީނުއެޅުމުގެ ޕްރޮގްރާމް ކުރިއަށްގެންދިއުމަށެވެ. ދުވާލަކު 30 މެޓްރިކް ޓަނުގެ "ފްލޭކް އައިސް" ގަނޑުފެން ހެދޭވަރުގެ 3 އައިސް ޕްލާންޓް އާއި، 500 މެޓްރިކް ޓަނުގެ 3 ފުއެލް ޓޭންކް ހެދުމަށްވެސް އަޅުގަނޑުމެން ހުށަހެޅީމެވެ. މިގަނޑުފެންހަދާ ޕްލާންޓްތަކާއި ފުއެލް ޓޭންކް ބެހެއްޓުމަށް ހަމަޖެއްސީ، ލ.އަތޮޅާއި، ގއ.އަތޮޅާއި، އަދި ގދ.އަތޮޅުގައެވެ. މީގެއިތުރަށް، ކޮންމެދުވަހަކު ބޭނުންކުރާފާޑުގެ ކުދިސާމާނުތަކަކާއި، ސްޕެއަރ ޕާރޓްތަކަކާއި، ބޭނުމެއްޖެހިދާނެކަމަށްޓަކައި އިސްޓޯރުގައި ބަހައްޓަން ބޭނުންވާތަކެތިވެސް އޭގެއަގާއިއެކު، އެހުށަހެޅުމުގައި ހިމެނީމެވެ.

ޖީ.އޯ.ޕީ.އޭ.އާއި ކުވައިތު ފަންޑުން އަޅުގަނޑުމެންގެ ހުށަހެޅުންތައް ދިރާސާކޮށް ބެލިއެވެ. ބައެއްބަދަލުގެނައި ކަމުގައިވީނަމަވެސް، އަޅުގަނޑުމެންގެ ހުށަހެޅުންތައް ރަނގަޅުކަމުން އެމީހުން ޢަޖާއިބުވީކަން އެނގުނެއެވެ. އެމީހުން ބޭނުންވީ އައިސްކުރުމަށް އެމޯނިޔާގެ ބަދަލުގައި އާރ 22 އެވެ. ނަމަވެސް، މިހާރު އާރ.12 އާއި އާރ.22 އާއި އެމޯނިޔާއަކީވެސް ނުރައްކާތެރިކަމަށްބަލާ ތަކެއްޗެވެ. އައިސްކުރުމަށް މިހާރު ބޭނުންކުރަނީ 503 ހައި ސްޕީޑް ގޭހެވެ.

އެކަތި އަނެކަތިމަތީގައި ހުންނަގޮތަށް މެޝީން ބެހެއްޓުމަކީ ކޮންސަލްޓަންޓުން ޤަބޫލުކަމެއްނޫނެވެ. އެމީހުން ބުނިގޮތުގައި، މިކަމުން ތަންފުރި ވައިބަންދުވެ، މިފަދަ ޙާލަތްތަކުގައި ފަޅުވެރިންނަށް މަސައްކަތްކުރުމަށް ދަތިވާނެއެވެ. ނަމަވެސް ކޮރެޔާއާއި ޖަޕާނު ބޯޓުފަހަރުގައި މިގޮތަށް މެޝިން ބަހައްޓަފައި ހުންނަކަން އަޅުގަނޑުމެން ފާހަގަކުރީމެވެ. ޖީ.އޯ.ޕީ.އޭ.ގެ ފަރާތުން ބާރުއަޅައިގެން، އިންޖީނުކޮޓަރީގައި އޮގްޒިލިއަރީ މެޝިން ބަހައްޓަން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ޖެހުނީ، އެންމެތިރީގައެވެ. މިހެންހެދުމުގެ ސަބަބުން، 3 ފްރޭމްގެޖާގަ، މިދެންނެވީ ގާތްގަނޑަކަށް 6 ފޫޓު ނުވަތަ 7 ފޫޓުގެ ދިގުމިން،އުޅަނދުގެ އެންމެފުޅާ ހިސާބުގައި ބޭނުންކޮށްފައިވަނީ މެޝިންތައް އަތުރާށެވެ. މިހެންހެދުމުގެ ނަތީޖާއަކަށްވީ، ބޯޓުގައި މުދާބަރުކުރުމަށް އޮންނަޖާގަ 1،000 ޓަނަށްކުޑަވުމެވެ.

ކިރިމް ޝިޕްޔާޑްގެފަރާތުން ތިންއުޅަނދު ބަންނަންފެށީ އެއްފަހަރާއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ޖޭ.ބޯޓަރ ކިޔާމީހަކު ބޯޓުޔާޑުގައި ބެހެއްޓީމެވެ. އޭނާއަކީ ލަންޑަންގެ ލޮއިޑްސް ރެޖިސްޓަރ ސަރވެޔަރއެއްގެގޮތުގައި ކުރިން މަސައްކަތްކޮށް، ރިޓަޔަރކޮށްފައިވާ، މިހާރު އެމް.އެސް.އެލް.ގައި މަސައްކަތްކުރަމުންދާމީހެކެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ފަރާތުން މީނާވަނީ އެމް.އެފް.ސީ.ގެ މިމަސައްކަތައް ދޫކޮށްފައެވެ. ދެބޯޓު ބަނދެނިމުނެވެ. ނަމަވެސް އެއްބޯޓު ބޭލުމުގައި އެކްސިޑެންޓަކާއި ދިމާވިއެވެ.

ޝިޕްޔާޑުންބުނީ، ލޮއިޑްސް ކްލާސްގެފަރާތުން، ބޯޓުގެ ދިރުނބާކޮޅުގައިހުރި ކުދިބަނޑިތައްއެއީ ނޯޓޭޝަންގެގޮތުގައި ޤަބޫލުކުރާނެކަމަށާއި، ރެކޮމެންޑޭޝަންގެގޮތުގައެއް ނުކުރާނެކަމުގައެވެ. ނޯޓޭޝަންގެ މާނައަކީ އަހަރަކުއެއްފަހަރު ސަރވޭކުރާއިރު، ލޮއިޑްސް ރެޖިސްޓަރގެފަރާތުން ބަލައި، ދާއިމީ މަރާމާތުކުރަން އެންގިދާނެކަމެވެ. އަޅުނގަނޑުމެން މި އުޅަނދު މިހެންއޮއްވާ ބަލައިގަތުމަށް އިޢުތިރާޒްކުރީމެވެ. އަދި ޝިޕްޔާޑުގެފަރާތުން ބޯޓު ފުރަތަމަ ބަނދެނިމުނުއިރުއޮތް ފުރިހަމަގޮތުގައި، އަޅުގަނޑުމެންނާ ޙަވާލުކުރުމަށް އެންގީމުއެވެ.

ދެބޯޓާއި އައިސްކުރުމުގެބައިތައް ޓެސްޓުކޮށް ޗެކްކުރީމެވެ. އައިސްކުރާބައިގެ އެންމެފަހުގެ ޗެކްކުރުން އޮންނަންވާނީ މާލޭގައިކަމަށް ނިންމީމެވެ. އެއީ ހޫނުމިން ގާތްގަނޑަކަށް 30 ޑީގްރީގައި ހުންނާތީއެވެ. (ކޮރެޔާގައި ހުންނަނީ 3 ޑިގްރީގައެވެ). ދެވަނައުޅަނދު މަރާމާތުކޮށްނިމިގެން މާލެއަށް ގެންދެވުނެވެ. ތިންވަނަ އުޅަނދުގެ ފަށަނާއި އޮޑިގަނޑުގެ ކުޑަބައެއް ހަދައިނިންމިއެވެ.

ބަދުނަސީބުން ދިމާވިކަމަކީ، ކޮންޓްރެކްޓްނުނިމެނީސް ކިރިމް ބޭންކްރަޕްޓްވުމެވެ. ޑެއިވޫއިން މިކަންއަންގައި، އަޅުގަނޑުމެން ކުރަންޤަޞްދުކުރަނީކީއްތޯ ސުވާލުކުރިއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ބުނަމުންގެންދިޔައީ ބޯޓުގެވެރިންގެ ގޮތުން، ކިރިމް ބޭންކްރަޕްޓްވުމަކީ އަޅުގަނޑުމެންނާއި ބެހޭކަމެއްނޫންކަމުގައެވެ. އެމަސްއަލައަކީ ކިރިމް އާއި ޑެއިވޫ އިން ޙައްލުކުރަންޖެހޭނެ މައްސަލައެއް ކަމުގައެވެ. ކުވައިތު ފަންޑް އާއި، އެމް.އެފް.ސީ.އާއި އަދި އަޅުގަނޑުމެންގެ ކޮންސަލްޓަންޓްގެގޮތުގައި، ބޯޓަރހިމެނޭ ބައްދަލުވުމެއް ބޭއްވުނެވެ. ކޮންސަލްޓަންޓްގެ ހުށަހެޅުމަކީ އެއުޅަނދު ޤަބޫލުނުކޮށް ރީފަންޑަކަށްއެދުމެވެ.

ބޭންކްރަޕްޓްވުމުގެ ކަންތައްގަނޑުގެތެރޭގައި، ޑެއިވޫގެފަރާތުން ތިންވަނަބޯޓު އެމީހުންގެ ބޮޑެތިބޯޓުފަހަރާއި ޓޭންކަރބަންނަ މައިގަނޑު ބޯޓުޔާރޑްކަމުގައިވާ، އޯ.ސީ.ޕީ.އޯ.އަށް ގެންގޮއްސިއެވެ. މިކަމުގެސަބަބުން،އަޅުގަނޑު ކޮންސަލްޓަންޓް އާއި ދެބަސްވެ،އަޅުގަނޑުމެން ބުނެފައިވާގޮތަށް އެބޯޓު ނިންމައި، އަޅުގަނޑުމެންނާ ޙަވާލުކުރުމަށް ބުނީމެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އެއްބަސްވީ، ތިންމަސްދުވަހުގެމުއްދަތެއް އިތުރުކުރުމަށާއި ޖޫރިމަނާނުކުރުމަށެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ ނިންމުން ކުވައިތު ފަންޑުން ޤަބޫލުކުރިއެވެ. ތިންވަނަ އުޅަނދު ނިންމުމަށްފަހު މާލެއަށްގެނެސް އަޅުގަނޑުމެންނާއި ޙަވާލުކުރިއެވެ. ތިންވަނަ ބޯޓަކީ މިތިން ބޯޓުގެތެރެއިން އެންމެރަނގަޅު ބޯޓުކަމުގައި އަޅުގަނޑުމެން އެންމެން އެއްބަސްވީމުއެވެ. މިހެންއެވީ، އެބޯޓު ބަނދެފައިވަނީ ވަރަށްބޮޑު ބޯޓްޔާރޑެއްކަމުގައިވާ އޯ.ސީ.ޕީ.އޯ.ގައި ކަމުންނެވެ. އެމީހުންނަށް މިބޯޓު ބަނުންވާނީ ކުޅޭއެއްޗެއްހެދުންފަދަ ކަމަކަށެވެ. 15 އަހަރުފާއިތުވީ ފަހުންވެސް މިތިން އުޅަނދުން ރަނގަޅު ޚިދުމަތެއް ލިބެމުންދިޔައެވެ. މަސްވެރިންނަށް ރަނގަޅު ޚިދުމަތެއް ކަލެކްޓަރ އުޅަނދުތަކަށް ފޯރުވައިދިނުމަށްޓަކައި، އަޅުގަނޑުމެންގެ ހުށަހެޅުމުގައިވާ 100 މަސްދޯނިބަނުމަށް މާލޭންއުތުރު ރަށެއްކަމުގައިވާ،ރ.އަލިފުށީގައި ކުޑަބޯޓުޔާޑެއް ހެދީމެވެ. މީގެފަހަތުގައިވާ ޚިޔާލަކީ ދެވަނަޖީލުގެ 100 ދޯނިބަނދެނިމެންވާއިރަށް، ތިންވަނަޖީލުގެ ދޯނިތައް ފަރުމާކުރުމެވެ. އަޅުގަނޑުމެން މިކަމަށް އަލިފުށި ޚިޔާރުކުރީ،ރ.އަތޮޅަކީ ދޯނިބަނުމަށް އެންމެރަނގަޅުވަޑިން ތިބިއަތޮޅު ކަމަށްވާތީއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ އާދަކާދައިގައި، މީހަކު އޮޑީއެއްބަންނަން އުޅޭއިރު ޢާންމުކޮށް ކުރާކަމަކީ،އޮޑިވެރިފަރާތުގެ ރަށަށްއައުމަށް ވަޑީންގެޓީމަކަށް ދައުވަތުދިނުމެވެ. އޮޑިވެރިފަރާތުން ކެއުމާއި އަދި އެހެނިހެންބޭނުންތަކާއި ނިދާނެތަނެއްގެއިތުރުން ވަޑިންނަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ އަދަދަކަށް ފައިސާދޭނެއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންބޭނުންވީ ކުރީގެ އާދަކާދައިގެމައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ މިނިޒާމު ނައްތާލައި، ވިޔަފާރިއުސޫލުން މިކަންކުރުމެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ހުށަހެޅީ ހުރިހާކަމެއް ހިމެނޭގޮތަށް ދުވަހުމުސާރަ ދިނުމަށެވެ. ނަމަވެސް އެމީހުން މިގޮތް ޤަބޫލެއްނުކުރިއެވެ. އެމީހުން ބޭނުންވީ މަހުމުސާރަދިނުމަށެވެ. އަދި ބަނދެނިމިގެން ބޭނުންކުރަންފަށާ ކޮންމެދޯންޏަކަށް ބޯނަހެއްގެގޮތުގައި މުންޑަކާއި، 1 ކިލޯގެ ދުންފަތާއި، ބިޑިއެނބުރުމަށްޓަކައި ބާނޫސްކަރުދާސް ދިނުމަށެވެ.

އެމީހުންގެ ނިޒާމާ ނުކުޅުމުގެނިޔަތުގައި އަޅުގަނޑުމެން އެކަން އެމީހުންއެދުނުގޮތަށް އެއްބަސްވީމުއެވެ. ދެފަހަރެއްގެމަތިން ދޯނިތަކެއް ބަނުމަށްފަހު، އިންޑަސްޓްރިއަލްގޮތެއްގައި ދޯނިބަންނައިރު މުންޑާއި ދުންފަތްދީގެން މިކަންކުރުމުގެ ނިޒާމަކީ ރަނގަޅުގޮތެއްނޫންކަން ވަޑިންނަށް ވިސްނިއްޖެއެވެ. އެންމެފަހުން އެމީހުންއެއްބަސްވީ، މިތަކެތި އަގުކޮށްފައި މުސާރައިގެތެރޭގައި ހިމަނައިގެން އެމީހުންނަށް މުސާރަހަމަޖެއްސުމަށެވެ.

ނަސީބަކުން، އަޅުގަނޑުމެންނަށް މިމަސައްކަތް ކޮށްދެއްވުމަށް،އަޙްމަދު ވަޖީޙުލިބުނެވެ. އޭނާވަނީ އޮސްޓްރޭލިޔާއިން ނޭވަލްއާރކިޓެކްޗަރގެތަމްރީން ހޯއްދަވާފައެވެ. ވަޖީޙު މަސައްކަތް ކުރައްވަމުންގެންދަވަނީ މިނިސްޓްރީ އޮފް ޓްރާންސްޕޯރޓްގައެވެ. ރައީސް މައުމޫން އަރިހުގައި އަޅުގަނޑުމެންނަށް ދިމާވެގެންއުޅޭގޮތުގެވާހަކަ ދެންނެވުމުން، މަޝްރޫޢުގެމަސައްކަތަށް ވަޖީޙު ދޫކޮށްދެއްވިއެވެ.

އޭނާއާއި ކުރިމަތިވި އެންމެބޮޑުމަސްއަލައަކީ ދުވަހުމުސާރައަކަށް ވަޑިން އެއްބަސްކުރުމުގެ މަސްއަލައެވެ. ޑިޕްލޮމެޓިކްކޮށް މިމަސްއަލަ އޭނާނިންމެވިއެވެ. 100 ބޯޓު ބަނުމަށްފަހު، މަސްވެރިންނަށްވިއްކީ ބައިބަޔަށް (އިންސްޓޯލްމަންޓުން) ފައިސާދައްކާގޮތަށެވެ. އަގުފެށުނީ 80،000 ރުފިޔާއިންނެވެ. ނަމަވެސް ފަހުން 100،000 އަށް އިތުރުވިއެވެ. އެއީ އެކިއެކި ބަދަލުގެނައުމުގެ ސަބަބުންނާއި، އަގުތައް މައްޗަށްދިއުމުގެ ސަބަބުންނެވެ.

ވަރަށްމަދު މެޝިނަރީކޮޅަކާއި، އަތްމަތީ ޓޫލްސްކޮޅަކާއި ކަރަންޓު ޖެނެރޭޓަރާއިއެކު ފަށާފައިވާ މިބޯޓުޔާރޑު، މިފްކޯގެދަށުން އަދިވެސް އެބަމަސައްކަތްކުރެއެވެ. ދަތިތަކަކާއި ކުރިމަތިވީނަމަވެސް، މިއީ ހިނގަމުންދާ އެންޓަރޕްރައިސްއެކެވެ. ވަޒީފާގެ ފުރުޞަތު އިތުރުވެ، އަމިއްލަ މަސައްކަތްކުރުމުގެ ފުރުޞަތުލިބި، އަދި އެތަކެއްސަތޭކަ ދިވެހީންނަށް ރަނގަޅު އާމްދަނީއެއް ލިބޭތަނެކެވެ.

މިބޯޓުޔާޑުގައި ބަން ދޯނިތަކަކީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ މަސްވެރިކަމަށް އިންޤިލާބެއްގެނައި ދޯނިތަކެކެވެ. މިކަމުގެފައިދާ ޚާއްޞަގޮތެއްގައިކުރީ، ދިގުމުއްދަތެއްގައި އަގުދައްކައިގެން މިދޯނިތައް ގަންނަގޮތަށް ހަމަޖެއްސި ފަރާތްތަކަށެވެ. ދެވަނަޖީލުގެ މަރުކާ 2 ގެ ދޯނިތައް ކަނޑަށް ގަދަވެފައި މަސައްކަތް ކުރާމީހުންނަށް ފަސޭހަކަމާއިއެކު ދޯނިތެރޭގައި ޙަރަކާތްތެރިވެ އުޅުމުގެޖާގަ، ކުރީޒަމާނުގެ ދޯނިތަކާއަޅާބަލާއިރު މާތަނަވަސްކޮށްއޮތެވެ.

21 ވަނަ ބާބު

މުވާޞަލާތީކަންތައްތައް ކުރިއެރުވުން، 1986

ރައީސް ނާޞިރުގެއަރިހުގައި މަސައްކަތް ކުރަމުންގެންދިޔަ ދިގުމުއްދަތުގެތެރޭގައި، އަޅުގަނޑަށް ދަސްވެފައިވަނީ ޖެހިދާނެ ކޮންމެކަމަކަށްވެސް ތައްޔާރީޙާލަތެއްގައިހުރުމަށެވެ. ޗެލެންޖަކަށްވާފަދަ އާކަމަކައިގެން އެމަނިކުފާނު ގުޅުއްވާނެވަޤުތެއް އަޅުގަނޑަށް އެއްގޮތަކަށްވެސް ނޭނގެއެވެ. އެދެބޭފުޅުންނަކީ ޠަބަޢީ ގޮތުންނާއި ކަންކަން ކުރެއްވުމުގައި ވަރަށްތަފާތު ދެބޭފުޅުން ކަމުގައިވީނަމަވެސް، ސިޔާސީކަންކަމާއި ޚިލާފަށް، ވިޔަފާރީގެ ނުވަތަ ކޮމަރޝަލްކަމެއް ދިމާވެއްޖެނަމަ، ރައީސް މައުމޫނުވެސް އެކަމެއް ޙައްލުކުރެއްވުމަށް އަޅުގަނޑާ ގުޅުއްވައެވެ.

ރައީސް ނާޞިރުގެ ޒަޢާމަތުގެދަށުގައި، ކޭބަލް އެންޑް ވަޔަރލެސް ރާއްޖެއަށްގެނައުމުގެ މެދުވެރިއެއްކަމުގައި ވެފައިވާތީ، އެމީހުންނާއެކުގައި ސޮއިކޮށްފައިވާ އެއްބަސްވުން އާކުރުމުގެ މަޝްވަރާތަކުގައި ބައިވެރިވުމަށް، މައުމޫން އަޅުގަނޑާއި ގުޅުއްވުމުން، އަޅުގަނޑު ޢަޖާއިބުވެގެންނުވާނެއެވެ.

ފުރަތަމަފަހަރު ކުރެވިފައިވާ އެގްރީމަންޓްގައި، ކޭބަލް އެންޑް ވަޔަރލެސް (ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.) އާއި، 1976 ވަނައަހަރު އަޅުގަނޑު ވާހަކަދައްކައި، އަދި ހިންގަންފެށުނު އެއްބަސްވުމުގެދަށުން، ސަރުކާރަށްދައްކާ ރޯޔަލްޓީއަކާއި އަދި ސެޓަލައިޓް ޑިޝްއާއި އެކްސްޗޭންޖް ބަހައްޓާފައިވާ ޢިމާރާތުގެކުލި ދައްކަންޖެހެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުވާޞަލާތީނިޒާމު ހިންގުމާއި، ތަރައްޤީކުރުމުގެ ހުރިހާޙައްޤެއް ހަމައެކަނި ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އަށް ލިބޭގޮތަށްވަނީ އެއްބަސްވެފައެވެ. ދިވެހިސަރުކާރަށް އެއިރު ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ފަރާތުން، އަހަރަކު ގާތްގަނޑަކަށް 92،000 އެމެރިކާ ޑޮލަރުލިބެއެވެ.

1980 ގެއަހަރުތަކުގެ ކުރީކޮޅުގައި، ވިޔަފާރިއާއި ޚިދުމަތްތަކުގެ ސެކްޓަރތައްއައީ ވަރަށްއަވަހަށް ކުރިއަރަމުންނެވެ. މިކަންމިހެންވެފައިވަނީ ޓުއަރިޒަމަށް އައިސްފައިވާ ކުރިއެރުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. ފައިސާނެތުމުގެ ސަބަބުން، މުވާޞަލާތީގުޅުން ތަރައްޤީކުރުމަށްވަނީ، ދޭންވާ އަހަންމިއްޔަތު ނުދެވިއެވެ. ތަޢުލީމާއި، ޞިއްޙަތާއި، އަދި މަސްވެރިކަމުގެ ސެކްޓަރ ކުރިއެރުވުމަށްވަނީ، ބޭރުގެ ހިލޭއެހީއާއި ލޯނުގެ އެހީތަކުގައި، ވަރަށްބޮޑަށް އިސްކަންދެވިފައެވެ. 1980 ގެއަހަރުތަކުގެ ކުރީކޮޅުގައި، އަޅުގަނޑުމެންގެ މުވާޞަލާތީ ކަންތައްތައް އޮތްނިކަމެތި ޙާލަތުގެސަބަބުން އަޅުގަނޑުމެންގެ އިޖްތިމާއީ - އިޤްތިޞާދީ ތަރައްޤީއަށްވަނީ ނޭދެވޭ އަސަރުތަކެއް ކުރަންފަށާފައެވެ.

ރަނގަޅު މުވާޞަލާތީގުޅުމެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޤާއިމްވެފައިއޮތުމުގެ މުހިންމުކަން މައުމޫނަށް ވިސްނިވަޑައިގެންފައިވަނީ، އެއްޒަމާނެއްގައި ޓެލެފޯނު ޑިޕާރޓްމަންޓްގައި މައުމޫން އުޅުއްވާފައިވާތީވެސް ކަންނޭނގެއެވެ. އެމަނިކުފާނު މުވާޞަލާތީ ކަންތައްތައް ތަރައްޤީކޮށް ޒަމާނާއިއެއްގޮތަށް ކުރިއެރުވުމަށް ވަރަށްބޮޑު އިސްކަމެއްދެއްވިއެވެ. 1983 ވަނައަހަރު ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އާއިއެކު އިތުރުއެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކޮށް، އަދި މީގެސަބަބުން 3،000 ފޯނުލައިންގެ އޮޓޮމެޓިކް އެކްސްޗޭންޖެއްގެ ނިޒާމަކަށް ބަދަލުކުރެވުނެވެ.

ޖަޕާނުގެ ހިލޭއެހީގެ މަޝްރޫއުތަކުގެ ނަތީޖާއެއްގެގޮތުން، ޓެލެކޮމިއުނިކޭޝަންސް ސެންޓަރެއް ބިނާކުރެވި، ޑިޖިޓަލް އެކްސްޗޭންޖަކާއި، މާލޭގެކޭބަލް ނިޒާމާއި، އަދި އަރިއަތޮޅުގައި މުވާޞަލާތީނިޒާމެއް ޤާއިމްކުރެވުނެވެ. މިކަންކަމަށް ގާތްގަނޑަކަށް 12 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރުހޭދަވިއެވެ.

ދިވެހިސަރުކާރާއި ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އިންވަނީ، 1986 ވަނައަހަރަށް މުއްދަތުހަމަވާ އެއްބަސްވުމުގެ މާއްދާތަކާމެދު އަލުންމަޝްވަރާކުރުމަށް ތައްޔާރުވެފައެވެ. 1984 ވަނައަހަރުގެ ފަހުކޮޅުގައި، އަޅުގަނޑާއިއެކު ބޭއްވެވި ބައްދަލުވުމުގައި، މައުމޫން އަޅުގަނޑުގާތުގައިވިދާޅުވީ، ދިވެހިސަރުކާރަށް (ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އިން) އަހަރަކުލިބެނީ ގާތްގަނޑަކަށް 225،000 އެމެރިކާ ޑޮލަރުކަމުގައެވެ. އެއީ ސެޓެލައިޓް ޑިޝްއާއި، ޢިމާރާތުގެކުއްޔާއި، އަދި ފޯނުކޯލްތަކަށްލިބޭ ރޯޔަލްޓީގެ ގޮތުގައެވެ.

އަޅުގަނޑަށް މިޢަދަދު އެނގުމުން ވަރަށްޙައިރާންވިއެވެ. އަދި، މިހާހިސާބަށްއައިއިރު، ދިވެހިސަރުކާރަށް މިއަށްވުރެގިނައިން ލިބެންވާނެކަމުގައި ދެންނެވީމެވެ. އަޅުގަނޑަށް އިޙުސާސްކުރެވުނީ، ކޮންމެވެސް ހިސާބަކުން ކަމެއް ނުބައިކޮށް ހިނގާފައިއޮތީ ކަމުގައެވެ.

އަޅުގަނޑު އަރުވާނެ ޖަވާބެއް ވިސްނިވަޑައިގެންފައި، އަދި މިކަމަށް އަޅުގަނޑުގެ ޝައުޤުވެރިކަން ހުންނާނެކަން ވެސް އިޙްސާސް ކުރެއްވިފައިއޮތީ ކަމަށްވެސްވެދާނެއެވެ. އަޅުގަނޑުކުރެން އެމަނިކުފާނު އެއްސެވީ، މިކަންބަލާފައި، ދިވެހިސަރުކާރަށްލިބޭ އާމްދަނީ އިތުރުކުރުމުގެ މަޤްޞަދުގައި، ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އާއިއެކު މަޝްވަރާކުރުމަށް އަޅުގަނޑު ޤަބޫލުތޯއެވެ. އަޅުގަނޑު އެކަމަށް އެއްބަސްވީމެވެ. އެމަޝްވަރާތަކެއްގައި އަޅުގަނޑު ހިމެނުނު އެއްބަސްވުމެއްގެ ސަބަބުން، ދިވެހިސަރުކާރަށް ލިބެންވާ ޙައްޤުއެއްޗެއް ނުލިބުމަކީ، އަޅުގަނޑަށް ތަޙައްމަލުކުރެވޭނެ ކަމެއްނޫނެވެ.

މައުމޫން ވިދާޅުވީ، ދިވެހިސަރުކާރުގެ ޓެލެކޮމިއުނިކޭޝަން ޑިޕާރޓްމަންޓްގެ ޑިރެކްޓަރަކަށް ހުންނެވީ ރިޟުވާން ޝަރީފްކިޔާ ބޭފުޅެއްކަމަށެވެ. އޭނާއަކީ ޓެލެކޮމިއުނިކޭޝަން ގްރެޖުއެޓެކެވެ. އަދި ވަރަށްފޯރިއާއިއެކު ކަންތައްތައް ކުރިއަށްގެންދެވުމަށް ބޭނުންފުޅުވާ ބޭފުޅެއްމެއެވެ. އޭނާހުންނެވީ ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އާއި ކުރިމަތިލެއްވުމަށް ތައްޔާރަށެވެ. އަޅުގަނޑަށް ހިނިތުންވެވުނީހެންހީވެއެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު މައުމޫން އަރިހުގައި ދެންނެވީ، މިސިފަތަކަކީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ކުރިމަތިވެފައި މިވާޙާލަތުގައި ވަރަށްރަނގަޅު ސިފަތަކެއްކަމުގައެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑަށް ހީވާގޮތުގައި، ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އިންވަނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ބަލިކަށިކަމުގެ ފުރިހަމަފައިދާ ނަގާފައިކަމަށްވާތީއެވެ.

އަޅުގަނޑު ރިޟުވާން ޝަރީފާ ބައްދަލުކުރުމަށް ހަމަޖެހުނެވެ. އަޅުގަނޑު އޭނާއެއްނުދަންނަމެވެ. އޭނާއަށް ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހިންގަމުންގެންދާ ކަންތައްތަކާބެހޭގޮތުން ހޯއްދެވުނު މަޢުލޫމާތުތައް އަޅުގަނޑުގާތުގައި ވިދާޅުވިއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނާއި ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އާއި ދެމެދު ބައްދަލުވުމެއް ބޭއްވުމަށް ހަމަޖެއްސީމެވެ. އެއީ އަލަށްސޮއިކުރަން ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ، ބޭރުގެ މުވާޞަލާތީ ޚިދުމަތް ދިނުމުގެ ސަޕްލިމެންޓަރީ އެއްބަސްވުމާއިބޭހޭ ބައެއްކަންތައްތަކާއިމެދު މަޝްވަރާކުރުމުގެ ނަމުގައެވެ.

ފުރަތަމަ ބައްދަލުވުންބޭއްވީ ކޮޅުނބުގެ މިހާރުގެ ގަލަދާރީ ހޮޓެލްގައެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބަދަލުގައި ކޮޅުނބުގައި ބައްދަލުވުންބޭއްވުމަށް ނިންމީ، ދެފަރާތަށްވެސް ފަސޭހަވެފައި އަދިއެވާހަކަ ހުރިހާދިމާއެއްގައި ނުދައްކައި މަޑުމަޑުން އެކަންކުރުމަށާއި، ހުރިހާފަރާތްތަކުންވެސް އެފަރާތެއްގެ ވިސްނުންހުރިގޮތް ސާފުކޮށް ބުނުމަށް ފަސޭހަވާނެތީއެވެ.

ދިވެހިވަފްދުގައި ހިމެނެނީ ރިޟުވާން ޝަރީފާއި، ޙުސައިން ޝަރީފާއި، އަޅުގަނޑެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެވަފްދުގައި އިސްކޮށްހުރީ ޢަބްދުއްރަޙީމް ހޯލްޑިންގ (ސީ. އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ސަރަޙައްދީ މެނޭޖަރ) އާއި ބިލް ބިޖަން (ބިޒްނަސް މެނެޖްމެންޓް އެގްޒެކެޓިވް) އެވެ.

ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ޓީމުގެފަރާތުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް އިޚްލާސްތެރި މަރުޙަބާއެއް ކިއުމަށްފަހު، އަބްދުއްރަޙީމް ހޯލްޑިންގ ވަރަށް އެހެންކަހަލަ އެއްޗެއްބުންޏެވެ. އަޅުގަނޑާއި ދިމާއަށް "އަނެއްކާވެސް މަރުޙަބާއޭ" ބުންޏެވެ.

އަޅުގަނޑު އޭނާގާތުގައިބުނީ، އެވަފްދުގެ އެއްވެސްމީހަކާ އަޅުގަނޑާ ކުރިންދިމާވެފައެއްނެތް ކަމަށެވެ. އަދި އޭނާއެބުނީ ކީކޭތޯ ވިސްނާލީމެވެ.

އޭނާގެޖަވާބަކީ ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އަކީ އެތައްޤައުމެއްގައި މަސައްކަތްކުރާ ކުންފުންޏަކަށްވާތީ، އަޅުގަނޑުމެންގެ ކުރީގެމަޝްވަރާތަކުގައި އޭނާ ހިމެނިފައިނުވާކަމަށްވިއަސް، ހުރިހާ ލިޔެކިޔުންތައް އޭނާއަށްފެނިފައިވާތީ، އަޅުގަނޑު ދަންނަކަމަށް އޭނާހީކުރާ ކަމުގައެވެ.

ލިޔެކިޔުންތަކުގައިވަނީކީކޭތޯ އަޅުގަނޑު އަހާލީމެވެ. އަދި އެލިޔެކިޔުންތައް ރަނގަޅުތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯވެސް އަޅުގަނޑު އަހާލީމެވެ.

އޭނާ ޖަވާބުދިނީ ރަނގަޅުކަމުގައެވެ. އަދި، "ތިޔައީ މަޝްވަރާތަކުގައި ވަރަށްގޮތްދޫނުކުރާމީހެއް" އޭގައި އޮތްކަމަށް އޭނާބުންޏެވެ.

އަޅުގަނޑު މިހާހިސާބުން ހީނލީމެވެ. އޭނާއެބުނީ ކީކޭކަންދޭހަވިއެވެ. އަޅުގަނޑު އޭނާގާތުގައިބުނީ، 1976 ވަނައަހަރު، އެބުނި ބައްދަލުވުންތަކުގައި، އަޅުގަނޑަކީ ގޮތްދޫނުކުރާމީހެއ ކަމަށް ފެނުނުނަމައެއީ ކުށްހީއެއް ކަމަށެވެ. ޙަޤީޤަތުގައި އަޅުގަނޑު އެކަންކަމުގައި އެއިރު ވަރަށްބަލިކަށިކަމުގައި ބުނީމެވެ. އެދުވަސްވަރު ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އިން ދިވެހިސަރުކާރު ބޭނުންވެފައިވާ ވަރަށްވުރެބޮޑަށް، ދިވެހިސަރުކާރުން ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އަށްވަނީ ބޭނުންވެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވަގުތުން ކާމިޔާބުވުމަށް، ނުވަތަ ފައިދާއެއްލިބުމަށް، އެއިރު ދެވޭނެ މާބޮޑުއެއްޗެއްނެތެވެ. މިފަހަރު، އަޅުގަނޑު ވަރަށްހަރުކަށިވާނެކަމުގައި އަޅުގަނޑު އިންޒާރުދިނީމެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުމެން އެހާބޮޑަށް ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ބޭނުންނުވާތީއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެހެނިހެން ގޮތްގޮތްހުރީމައެވެ.

މިއީ އަޅުގަނޑު ހަމަޤަޞްދުގައި ބުނިއެއްޗެކެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އަށް އަޅުގަނޑުމެންނަކީ އަމިއްލަ އިސްތިޤްލާލެއްއޮންނަ، ވިޔަފާރީގެ ނުވަތަ ކޮމަރޝަލްގޮތުން ހަރުދަނާ ފެންވަރެއްގައިވާ ޤައުމެއްކަން އެންގުމަށްޓަކައެވެ. މިހާރު އަޅުގަނޑުމެންނަކީ މިކުޅިވަރުތައް ފަށާހިސާބުގައި ތިބިބައެއްނޫނެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ އަނެއް ކަންބޮޑުވުމަކީ، ރިޟްވާން ޝަރީފާއި ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ޖެނެރަލް މެނޭޖަރއާއި ދެމެދު އޮންނަ ގުޅުން ރަނގަޅުކުރުމެވެ. އެބޭފުޅުންވަނީ ކުރީގައި ވަރަށްގިނަފަހަރު ދެބަސްވެވަޑައިގެން ކުރިމަތިލުންތަކެއް ހިންގަވާފައެވެ. ރިޟްވާންގެ ތަޖްރިބާއާއި ކުޅަދާނަކަން މިވާހަކަތަކުގައި ބޭނުންވާތީ، މިކަން ރަނގަޅު މާޙައުލެއްގައި ކުރިއަށްގެންދިއުމަށް އަޅުގަނޑު ބޭނުންވެއެވެ.

އަޅުގަނޑު އެންމެފުރަތަމަ ކުރަންޖެހޭކަމަކީ، މުވާޞަލާތީ ތަޖްރިބާކާރުންކަމުގައިވާ މިދެބޭފުޅުން އެއްބޭފުޅަކު އަނެއްބޭފުޅަކާމެދު ޞުލްޙަވެރިގޮތަކަށް ކަންތައްތައް ކުރިއަށްގެންދިއުމެވެ. މިދެބޭފުޅުންނަކީ ދެކޮޅުގައި މަސައްކަތްކުރައްވަން ޖެހިވަޑައިގެންފައިވާ ދެފަރާތްކަމުގައި ވީނަމަވެހެވެ. އެދެބޭފުޅުންގެ ދެމެދުގައިވާ ޒާތީކަމަކާއިހުރެ މިމަޝްވަރާތައް ކުރިއަށްނުގޮސް، ނުވަތަ ހުއްޓުމަކަށްއައުމަކީ، އަޅުގަނޑު ބޭނުންވާކަމެއްނޫނެވެ. އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ މުސްތަޤްބަލްގެ މުއްސަނދިކަން މިކަމާ ގުޅިފައިވާތީއެވެ. މިދެފަރާތް ގުޅިގެން މަސައްކަތްކޮށްފިނަމަ، އަޅުގަނޑުމެންގެ މިވާހަކަތަކުގެ އަމާޒުތައް ޙާޞިލްކުރުމަށް އެހީތެރިވެދޭނެކަމުގައި އަޅުގަނޑު ދެކޭތީއެވެ.

ހަމަމިއާއިއެކު، އަޅުގަނޑު ކުރާކަމެއްގެ ސަބަބުން ރިޟްވާން ޝަރީފްގެ އިޙްސާސްތަކަށް އަސަރުނުކުރާގޮތަކަށް ކަންކުރުމުގައި ވަރަށްވިސްނަންޖެހުނެވެ. އޭނާއަކީ، އަޅުގަނޑުމެންގެ މުވާޞަލާތީކަންތައްތައް ހިންގުމުގެ ތަޅުދަނޑިކަމުގައި އަޅުގަނޑު ދެކޭތީއެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔުގެ އެއް އެގްޒެކެޓިވް އަކީ ޅަމީހެއް ކަމުގައިވާތީ، އަޅުގަނޑު އޭނާބޭނުންކުރީ ރިޟްވާންއާއި ވާހަކަދެއްކުމަށެވެ. އަދި މަޑުމަޑުން، އަޅުގަނޑު ޖެނެރަލް މެނޭޖަރއާއިއެކު ވާހަކަދެއްކުން ކުރިއަށްގެންދިޔައީމެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވަރަށްމުހިންމުކަންތައްތަކަކާއި ކުރިމަތިވިއެވެ. ފެށިއިރުވެސް އެކަންކަމަށް އަޅުގަނޑު އަލިއަޅުވާލާފައި ވާނެއެވެ. އެކަންތައްތަކަކީ:

ދުނިޔޭގެ އެހެންހުރިހާތަނެއްގައި، ބޭރާއި ގުޅުމަށް އެއްމިނިޓް ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ކުޑަކޮށް ޔުނިޓް ބަލައި އަގުނަގަމުންދާއިރު، ދިވެހިރާއްޖޭގައި އޮންނަ ކޭބަލް އެންޑް ވަޔަރލެސްގެ ނިޒާމުގެދަށުން ތިންމިނިޓަށް އަގުނަގަމުން އަދިވެސްގެންދަނީ ކީއްވެގެންހެއްޔެވެ؟

ދިވެހިރާއްޖޭގައި ފެކްސްގެ ޚިދުމަތްނެތީ ކީއްވެގެންހެއްޔެވެ؟

ރާއްޖެއިންބޭރަށް ސީދާގުޅޭ (އައި.ޑީ.ޑީ.) ޚިދުމަތް ޤާއިމްކުރެވިފައިނެތީ ކީއްވެގެންހެއްޔެވެ؟

ސެޓަލައިޓް ޑިޝްގައި މިހުރިހާ ޚިދުމަތެއްދެވޭށާއި، ޓެލެވިޜަންލިބުމާއި، އަދި ދުރަށްދެއްކުމުގެ ޚިދުމަތްވެސް ލިބެންއެބަހުރިކަން އަޅުގަނޑަށް އެނގޭކަން ފާހަގަކުރީމެވެ. މިހެންބުނުމުން، ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ޓީމުން ދިން ޖަވާބުން އަޅުގަނޑުގެގާތަށް ވަރަށްރުޅިއައެވެ. އެކަކުވެސް އެކަމަށް ނޭދޭތީއޭ، ބުނުމުގެ ލަދުކުޑަކަން އެމީހުންގެކިބައިގައި ހުރުމުންނެވެ.

މިކަމަކީ އެމީހުންގެފަރާތުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ޤަބޫލުނުކުރެވޭނެ، ވަރަށްވިޔާނުދާ ކަމެކެވެ. އަޅުގަނޑު އެމީހުންނާ ދިމާއަށް ވަރަށްސީދަލަށްބުނީ، ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އަށް ކުރެއްވިއިތުބާރު އެމީހުން ނާޖާއިޒްގޮތުގައި ބޭނުންކުރީކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އެމީހުންނަށް އިތުބާރުކުރީ ޓެކްނޮލޮޖީގެ ކުރިއެރުމާއި އެއްވަރަށް އެމީހުން ދެމުންގެންދިޔަ ޚިދްމަތްތައް ފުޅާކުރާނެކަމަށެވެ. އެކަމުގެ ތަޖްރިބާކާރުންނަކީ އެމީހުންނެވެ. ދިވެހިސަރުކާރެއްނޫނެވެ.

މިހާހިސާބަށްދިޔައިރު އެމީހުން ކަންކުރަމުންގެންދާގޮތުގެ ރަހަ އަޅުގަނޑަށްލިބިއްޖެއެވެ. އެހެންކަމުން، ބައްދަލުވުމުގެ މަޤްޞަދާއިހަމައަށް ވާޞިލުވުމުގެކުރިން، އަޅުގަނޑު ބާރުއަޅައި ކޮއްޕަން ފަށައިފީމެވެ. އިންޑިޔާ، ސްރީލަންކާ، މެލޭޝިޔާ، ތައިލޭންޑް އަދި ސިންގަޕޫރުގައި ބޭރާއިގުޅުމުގެއަގުތައް ދައްކައިދޭ ސްޓޭޓްމަންޓް އެމީހުންގެ ކުރިމަތީގައިބާއްވައިފީމެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ނަގަމުންދާއަގުގެ މަތިކަން ދެއްކުމަށްޓަކައެވެ. މިހާތަނަށް އެމީހުން އަގުތައް ބޮޑުކޮށްފައިވާ ހަމައެއް އެމީހުންނަށް ދެއްކޭކަށްނެތެވެ.

އަޅުގަނޑު އައި.ޑީ.ޑީ.ގެ ޚިދްމަތް ނެތްކަމަށްބުނެ، ޗެލެންޖްކުރުމާއިމެދު އެމީހުންބުނީ ޑިމާންޑްނެތް ކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑުބުނީ، ޖަވާބު އެމީހުން އެގޮތަށްއެދިނީ، މަދުވެގެން ތިންމިނިޓަށް ބޭރުކޯލަށް އަގުނެގުމުން، އެމީހުންނަށްލިބޭ އާމްދަނީ އިތުރުވާތީކަމަށެވެ. އަދި ފެކްސްގެ ޚިދްމަތް ތައާރަފްނުކުރަނީވެސް،އެމީހުންނަށްލިބޭ އާމްދަނީއަށް ހުރަސްއެޅިދާނެތީއެވެ.

އެއަށްފަހު އަޅުގަނޑު އެމީހުންނަށް ޗެލެންޖުކުރީމެވެ. އަޅުގަނޑު އެމީހުންނާއި ބެޓްކޮށްފައިބުނީ "މާލޭގައި 100 ލައިންގެ އައި.ޑީ.ޑީ.އެކްސްޗޭންޖެއް ބަހައްޓާތާ ދެމަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި އެ 100 ލައިން އެކުގައި ބޭނުންނުކޮށްފިނަމަ، އެކަމަށް ދިޔަޚަރަދު އަޅުގަނޑުދޭނަން" ކަމުގައެވެ. އެކަމަށް ޚަރަދުވާނީ ގާތްގަނޑަކަށް 25,000 އެމެރިކާ ޑޮލަރުކަން އަޅުގަނޑަށް އެނގެއެވެ. އަދި ހަމައެއާއިއެކު، ވިޔަފާރިތަކަށާއި، އާދައިގެ މީހުންނަށްވެސް އައި.ޑީ.ޑީ.ގެ ޚިދްމަތް އިންތިހާއަށް ބޭނުންވެފައިވާކަން އަޅުގަނޑަށް އެނގޭވެސްމެއެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ހުށަހެޅުން ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އިން ޤަބޫލުކޮށްފިނަމަ، އަޅުގަނޑުވަނީ ދެފަރާތުންވެސް ފައިދާލިބޭނެ މަޤާމެއްގައެވެ.

މިއީ އާދައިގެމަތިން ކަންހިނގާގޮތެއްނޫނެވެ. ނަމަވެސް މިގޮތަށް މިކަންހިނގިއެވެ. އެކްސްޗޭންޖް ބެހެއްޓިތާ 10 ދުވަހުގެތެރޭގައި 100 ލައިންހުސްވެއްޖެއެވެ.

22 ވަނަ ބާބު

ދިރާގު، 1988

ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔުގެ ފަރާތުން އެޖަލްސާގައި، ދެފަރާތްގުޅިގެން ހަދަން ހުށަހަޅާފައިވާ ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ކުންފުނި، "ދިރާގު" ހެދުމުގައި އެމީހުން ކަންތައްކުރަން ޤަޞްދުކޮށްފައިވަނީ، އެހެން ޖަޒީރާ ޤައުމުތަކުގައިވެސް އެމީހުން ގެންގުޅުނުފަދަ، ލަސްލަހުން ވިސްނައިގެން ކުރިއަށްދިއުމުގެ އުސޫލުންނެވެ. އަބަދުވެސް ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ޑިރެކްޓަރުން ގެންގުޅެނީ ވަރަށްކޮންސަރވެޓިވްގޮތެކެވެ. އެމީހުންގެވާހަކަ ނުވަތަ ޒުވާބަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި އިތުރު ޚިދްމަތްތަކެއް ތަޢާރަފްކުރުމަށް ފުދޭވަރެއްގެ އާބަދީއެއްނެތް (ކްރިޓިކަލް މާސް ނުވަތަ މާރުކޭޓުގެ ސައިޒް ކުޑަ) ކަމަށެވެ.

ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ފަރާތުން، ފިނޭންސް މިނިސްޓްރީގައި ހިފަހައްޓާފައިވާ އެކައުންޓެއްގައިހުރި 15 މިލިއަންރުފިޔާގެ ވާހަކައިން ސުވާލުކުރިއެވެ. އެދުވަސްވަރު ބޭރުފައިސާ ހުންނަނީ ހިފަހައްޓާފައެވެ. އެފައިސާ ދޫކުރަނީ ބޭރުފައިސާ ލިބޭމިންވަރަކަށް ބަލާފައެވެ. އެދުވަސްވަރު ބޭރުފައިސާ ވަރަށްމަދެވެ.

ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އިން ބޭނުންވަނީ އެމީހުންނަށް ދޭންޖެހޭފައިސާ ދޫކުރުމަށެވެ. އެމީހުން ބުނަމުންގެންދިޔައީ، މިފައިސާ ނުލިބުމުން، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ދޭންބޭނުންވާ ޚިދުމަތްތައް ފުޅާކުރުމަށް ހުރަސްއެޅޭކަމަށެވެ. އެވާހަކައިގައި ބުރަދަނެއްހުއްޓެވެ. އަދިމިއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ފަރާތުގައިހުރި ބަލިކަމެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިގޮތުން އެމީހުން ރެކެންއުޅުނަސް އެކަންއެހެންވިޔަކަނުދެމެވެ. ފަހުގެ ބައްދަލުވުމެއްގައި އެއަށްޖަވާބު ދިނުމަށް އަޅުގަނޑުނިންމީމެވެ.

ދިރާގުގެ ކުރީގެ ޑިރެކްޓަރުންގެބޯޑު. ކަނާތްފަރާތުގައި، ޢަލީ ޢުމަރު މަނިކު، ޖެހިގެން ރިޟުވާން ޝަރީފު.

އެޖެންޑާ ކުރެވިފައިވާ އެންމެމުހިންމުކަމަކީ، ދިވެހިސަރުކާރާއި ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އާއިއެކު އޮތްގުޅުން ކުރިއަށްގެންދިއުމަށް ދިވެހިސަރުކާރުން ހުށަހަޅުއްވާފައިވާ ހުށަހެޅުއްވުމެވެ. ރިޟްވާނު ޝަރީފްގެ ހުށަހެޅުއްވުމަށް އަޅުގަނޑު ތަންދިނީމެވެ. ދެގޮތެއް އޭނާހުށަހެޅުއްވިއެވެ. އެދެގޮތުން އަޅުގަނޑުމެން ހޮވަންބޭނުންވަނީ ދެފަރާތުން ގުޅިގެން ކުންފުންޏެއް (ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ކޮމްޕެނީ – ޖޭ.ވީ.ސީ.) އެއް އުފެއްދުމެވެ. ދެދުވަހުގެ މަޝްވަރާތަކަށްފަހުވެސް، ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އިން ޖޭ.ވީ.ސީ. އެއްހެދުމަށް ތިބީ ތައްޔާރަކަށްނޫނެވެ. މިކަންވީ އެމީހުންނަށް އާކަމަކަށެވެ. އެމީހުން އައީ 10 އަހަރުގެ އިތުރުމުއްދަތަކަށް ސޮއިކޮށް، އެމީހުންގެ ފްރެންޗައިސް އަލުން އާކުރުމަށް ތައްޔާރުވެގެންނެވެ.

ވަކިހިސާބަކުން ވާހަތަކަށް ހުއްޓުންއެރިއެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ފަރާތުން ބުނަމުންދިޔައީ، ޖޭ.ވީ.ސީ.އެއްހެދޭނީ މިހާރުމިއޮތް އެއްބަސްވުމުގެ މުއްދަތުހަމަވުމުން ކަމުގައެވެ. އަޅުގަނޑު މިވާހަކަތައް ކޮންޓްރޯލްކުރުމުގެގޮތުން، މިމަޝްވަރާތައް ހިނގަމުންމިދާ ރޫޙަކީ، ދިވެހިސަރުކާރާއި ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އާ ދެމެދުގައިއޮންނަ ހެޔޮއެދުމާއި ޒަމާންވީގުޅުމުގެ މަތިންކަން ފާހަގަކުރީމެވެ. މިއީ 1976 ވަނައަހަރުއޮތް ޙާލަތެއްނޫނެވެ. މިހާރު ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުންއޮތީ ބައިވެރިއެއްގެ ގޮތުގައި ހިމެނެން ތައްޔާރަށްކަމަށްވާތީ، ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ފަރާތުން މިއެދުމަށް ކުޑަކޮށް ދޫދޭންވާނެއެވެ.

ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ފަރާތުން ގަދައަޅައި ބުނަމުންގެންދިޔައީ، ކުރިންވެފައިވާ ސަޕްލިމެންޓަރީ އެއްބަސްވުމުގައި ވާގޮތަށް މަޝްވަރާތަކުން ނަތީޖާނުކުންނަށްވާނެކަމަށެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑު ފަހަތަށްޖެހެންވީހިސާބެވެ. ސަބަބަކީ ސީ.އެން ޑަބްލިޔު.ގެ ފަރާތުން އެމީހުންގެ މަޤާމާއިމެދު އަލުން ވިސްނައިގެންމެނުވީ، އަޅުގަނޑުމެންނަށް މިކަމުގައި އެއްވެސްތާކަށް ނުދެވޭނެތީއެވެ.

އަޅުގަނޑު އެބައްދަލުވުމުންނުކުތީއެވެ. ބޭނުމެއްޖެހިއްޖެނަމަ އަޅުގަނޑުގެ ކޮޅުނބުގައިހުންނަގެއިން ގުޅޭނެކަން ރިޟްވާނަށް އެނގިވަޑައިގަންނަވައެވެ. ބައްދަލުވުން އެހާހިސާބުން ނިމުނީއެވެ. ފަހުން ދެވަނަބައްދަލުވުމެއް، ހަމަ ކޮޅުނބުގައި ބޭއްވުނެވެ. އަޅުގަނޑު ހީކުރިފަދައިން، ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އިން ތިބީ ޖޭ.ވީ.ސީ.އެއް ހެދުމުގެ ޚިޔާލާއިމެދު ވާހަކަދެއްކުމަށް ތައްޔާރަށެވެ.

ހިފެހެއްޓިފައިވާ ފައިސާ ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އަށް ދޫކުރުމާއިމެދު އަޅުގަނޑު މައުމޫނާއި މަޝްވަރާކުރީމެވެ. އަޅުގަނޑު އެމަނިކުފާނުގެއަރިހުގައި ދެންނެވީ ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ފަރާތުންނަގާ އަގު ބޮޑުކަމުންނާއި، އަދި ޓެލެފޯނުގެ ޚިދްމަތް ބޭނުންކުރާ މިންވަރުގެ ބޮޑުކަމުން، އެކަށީގެންވާވަރެއްގެ ބޮޑު ޓާންއޯވަރއެއްގެ ސަބަބުން، ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އަށް ދޭންޖެހޭ ފައިސާދަނީ އަބަދު އިތުރުވަމުންނެވެ. އެހެންނަމަވެސް އަޅުގަނޑުމެންގެ އަތުގައިހުރި ބޭރުފައިސާ އޮންނަނީ މަދުވެފައެވެ. އަޅުގަނޑަށް ފެނުނީ، އަޅުގަނޑުމެން އެމީހުންނަށް ދޭންޖެހޭކަމަށްބުނާ ފައިސާގެ ތިންބައިކުޅަ އެއްބައިގެ ރިފަންޑެއް، އަޅުގަނޑުމެންނަށް އަނބުރާދިނުމަށް އެމީހުންނަށް އަންގާށެވެ. މިކަމައިގެން ކުރިއަށްދިއުމުގެހުއްދަ މައުމޫން އަޅުގަނޑަށްދެއްވިއެވެ.

ބައްދަލުވުންތަކުގައި ވަރަށްހަރުކަށިކޮށް ވާހަކަތައްދެކެވުނެވެ. އަޅުގަނޑު ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ މީހުން ގާތުގައިބުނީ، އެމީހުންނަށް 15 މިލިއަން ރުފިޔާ ލިބިފައިވަނީ، ވަރަށް ބޮޑުއަގުތައް ބޭރުކޯލު ކުރުމަށް ނަގާފައިވާތީކަމުގައެވެ. މިހާބޮޑު އަދަދަކަށްވީ ކަސްޓަމަރުން ނުވަތަ ފޯނު ބޭނުންކުރާމީހުންގެއަތުން ވައްކަން ކޮށްފައިވާތީއެވެ.

އަޅުގަނޑު މިހެންބުނީ ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ހިންގުމާއިބެހޭގޮތުން އެއްވެސް ސުވާލެއް ކުރައްވާފައިނުވާތީއާއި، އެއްވެސްގޮތަކުން އެމީހުންނާއި ބެހިވަޑަގެންފައިނުވާތީއާއި، އަގުތައް މަތިކަމުންވެސް ޝަކުވާކުރައްވާފައިނުވާތީ، އެމީހުން ހިތުހުރިގޮތަކަށް ކަންތައްތައް ކުރީމައެވެ. ޔަމަން، ޔޫ.އޭ.އީ. އަދި ބަޙްރައިންފަދަ ޤައުމުތަކުގައި އެމީހުންނަށް އުޅެންޖެހުނު އުދަނގޫޙާލަތު އަޅުގަނޑަށްވަނީ އެނގިފައެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި މިފަދައެއްވެސްކަމަކާ އެމީހުންނަށް ކުރިމަތިލާކަށްނުޖެހެއެވެ.

ކަން މިހެންހުރުމާއިއެކު، އަޅުގަނޑު އެމީހުންގާތުގައިބުނީ މަދުވެގެން 5 މިލިއަން ރުފިޔާ އަޅުގަނޑުމެންނަށް އަނބުރާދިނުމަށެވެ. މިގޮތަށް އެމީހުން ކަންކޮށްފިނަމަ، އެއްވެސް އިންޓަރަސްޓެއް ނުހިމަނައި، ބައިބަޔަށް ބަހައިލައިގެން އިންސްޓޯލްމަންޓްގެގޮތުގައި، ވަކި މުއްދަތެއްގެތެރޭގައި 10 މިލިއަން ރުފިޔާ އެމީހުންނަށް ދެއްކުމަށް ހަމަޖައްސާނަން ކަމުގައެވެ.

ސަރަޙައްދީ ފައިނޭންސް މެނޭޖަރ، ލިންފީލްޑް "ދިޔައީ ބުރައިގެންނެވެ". އޭނާބުނީ އެމީހުންނަކީ ތެދުވެރިބައެއްނޫންކަމަށް، ދޮގުވެރީންކަމަށްބުނެ، އަޅުގަނޑު އެމީހުން ބަދުނާމުކުރަނީކަމުގައެވެ. މީގެއިތުރަށް އޭނާބުނީ އެމީހުންނަކީ އެތައްޤައުމެއްގައި މަސައްކަތްކުރާ އަބުރުވެރި ކުންފުންޏެއްކަމުގައެވެ. ނިމިގެންދިޔައަހަރުގެ އެމީހުންގެހިސާބުތައް ނުވަތަ އެކައުންޓްތައްވަނީ އޯޑިޓްކުރެވިފައިކަމަށާއި، އަދި ފައިސާ އަނބުރާދެވޭނެ އެއްވެސްގޮތެއްނެތްކަމުގައެވެ.

އެމީހުންނާއިއެކު ވެވިފައިވާ ސަޕްލިމެންޓަރީ އެއްބަސްވުން ނިމެން އަދި ދެއަހަރު ނުވަތަ ތިންއަހަރު އެބައޮތްކަން އަޅުގަނޑު ފާހަގަކޮށްދިނީމެވެ. ކުރިއަށް ލިބޭއެއްޗަކުން މިފައިސާ އެމީހުންނަށް ދެއްކިދާނެއެވެ. އެތާގައި ވަރަށްއަޑުގަދަވެ، އަރާރުންބޮޑުވިއެވެ. ހަމައަކަށްއަޅުވާލެވުނީ ޢަބްދުއްރަޙީމް ހޯލްޑިންގ އަށެވެ.

އެއްފަރާތަކަށް ބަރުވާގޮތަށް އޮތްކަމަށް އަޅުގަނޑުމެންޤަބޫލުކުރި މިކަން ހަމަޖެއްސުމަށްޓަކައި، ވަރަށްގިނަ ބައްދަލުވުންތައް ބޭއްވުނެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ޓީމާމެދު އިންސާފުވެރިގޮތަކަށް ބުނާނަމަ، ޢަބްދުއްރަޙީމް ހޯލްޑިންގ އިސްވެހުރެގެން ދެކެވުނުވާހަކަތައް، ވަރަށް ފަންނީމާޙައުލެއްގައި، އެއްވެސް ޒާތީކަމެއްގެ ހިޔަނިނޭޅި ކުރިއަށް ގެންދެވުނެވެ.

އެތައް ބައްދަލުވުމަކަށްފަހު އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެއްބަސްވެވުނީ:

16 އިންސައްތައިން އަގު ކުޑަކުރުމަށާއި،

އައި.ޑީ.ޑީ.އާއި ފެކްސްގެޚިދްމަތް ތަޢާރަފްކުރުމަށާއި،

ފިނޭންސް މިނިސްޓްރީގައި ހިފަހައްޓާފައިވާ 15 މިލިއަންރުފިޔާގެތެރެއިން، ދިވެހިސަރުކާރަށް ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔޫ.އިން ރިފަންޑް ކުރަންޖެހޭފައިސާގެގޮތުގައި 5 މިލިއަންރުފިޔާ ކަނޑާލުމާއި، އަދި 10 މިލިއަންރުފިޔާ ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އަށް ބައިބަޔަށް ބަހާލައިގެން ބޭރުފައިސާއިން ދިވެހިސަރުކާރުން ދެއްކުމަށާއި،

ދެއަހަރުދުވަހުގެ މުއްދަތަށް ލައިސަންސް އިތުރުކުރުމަށާއި،

ދެފަރާތުންގުޅިގެން ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ކުންފުންޏެއް އުފެއްދުމާއިމެދު ވާހަކަދެއްކުމަށެވެ.

ދިވެހިސަރުކާރަށް ރަނގަޅު ޙިއްސާއެއް މުވާޞަލާތީދާއިރާއިން ލިބޭނޭގޮތެއްހޯދުމަށް މައުމޫނުވަނީ އަޅުގަނޑުގާތުގައި ވިދާޅުވެފައެވެ. ކުރީގެ އެގްރީމަންޓްގެ މުއްދަތުގައި، ސެޓަލައިޓް ޑިޝް ފިޔަވައި އެހެންހުރިހާ އިންވެސްޓްމަންޓެއް ކޮށްފައިވަނީ ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ފަރާތުންނެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ވިސްނުމަކީ، ދިވެހިސަރުކާރަށް ދިގުމުއްދަތެއްގައި އާމްދަނީލިބުމަށްޓަކައި، ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އާއި ދިވެހިސަރުކާރާއިގުޅިގެން ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ކުންފުންޏެއް ހެދުމަށް އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެބަޖެހޭކަން ފާހަގަކުރުމެވެ.

ވަޞީލަތްތައްމަދުކަމީ އަޅުގަނޑުމެންނަށްދިމާވެފައިވާ އެންމެބޮޑުހުރަހެވެ. އަޅުގަނޑުމެންތިބީ ދެބައިމީހުން އެއްވަރަކަށް (ވަން ޓު ވަން ރޭޝިޔޯ) އިންވެސްޓްކުރެވޭފަދަ ޙާލަތެއްގައެއްނޫނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް ކުރިމަތިވެފައިމިވާ ބޮޑުހުރަސް މިހެންއޮއްވާ، ޖޭ.ވީ.ސީ.އަކީ އަޅުގަނޑުމެން ޙާޞިލްކުރަންޖެހޭ ލަނޑުދަނޑިކަމުގައި ބަލައިގެން، އަޅުގަނޑު މަޝްވަރާތައް ފަށައިގެންފީމެވެ.

ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ މީހުންތިބީ ހިތްހަމަޖެހިފައެއްނޫނެވެ. އެމީހުންބޭނުންވަނީ ފްރެންޗައިސް/ލައިސަންސްގެދަށުން ހަމައެކަނި ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުވާޞަލާތީ ކަންތައްތައްހިންގާށެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ޓުއަރިޒަމްގެކަންތައް ކުރިއަރަމުންއަންނަ ނިސްބަތް އެމީހުންދެނެގަނެ، އަދި އެކަމުގެސަބަބުން މުސްތަޤްބަލުގައި ލިބޭނެ އިތުރުއާމްދަނީ ނުވަތަ ވިޔަފާރިއަށް އެމީހުން ވިސްނާފައި (އަޅުގަނޑަށް ޔަގީންވާގޮތުގައި) އެމީހުން ބޭނުންވީ އަޅުގަނޑުމެންނާ ގުޅުންބާއްވާށެވެ.

ޙިއްސާގެ ރޭޝިއޯއާއިމެދު ވާހަކަދެކެވުނެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އިން ބާރުއަޅަމުންދިޔައީ، ޙިއްޞާގެ ބޮޑުބައި އޮންނަންވާނީ އެމީހުންގެއަތުގައި ކަމަށެވެ. އެމީހުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް އޮޅުންފިލުވައިދިނީ، އެމީހުންގެއަތުގައި ޙިއްޞާގެ ބޮޑުބައިއޮވެއްޖެނަމަ، ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ކުންފުންޏަކީ ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު. ގްރޫޕްގެ ކުންފުންޏެއްކަމުގައި ކަނޑައެޅޭނެކަމުގައެވެ. މިހެންމިކަން ކޮށްފިނަމަ، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ފައިސާގެމާރުކޭޓުތަކުން މިކުންފުނީގެ ތަރައްޤީއަށް ފައިސާހޯދަން ފަސޭހަވާނެކަމުގައެވެ.

މުވާޞަލާތީ ޚިދްމަތްތައް ފުޅާކުރުމަށް ވަރަށްގިނަ ފައިސާބޭނުންވާތީއާއި، ފައިސާހޯދުމުގައި އަޅުގަނޑުމެންގެހުރި ނިކަމެތިކަމުން، އެމީހުންގެ ހުށައެޅުމަށް އެއްބަސްވުންނޫންގޮތެއް އަޅުގަނޑުމެންނަކަށްނެތެވެ. މިހެންކަމުން އަޅުގަނޑުމެން އެއްބަސްވީ ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އަށް 60 އިންސައްތަ އަދި ދިވެހިސަރުކާރަށް 40 އިންސައްތަ އޮންނަގޮތަށެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އާއިއެކު މިހާރުއޮތް އެއްބަސްވުމުގެ މުއްދަތުހަމަވުމަށްފަހު، އާކުންފުނީގެ ހިންގުން ފަށާނެ ތާރީޚެއް ކަނޑައެޅީމެވެ.

ޖޭ.ވީ.ސީ.ގެ ތަފާތު ކަންތައްތަކާއިގުޅޭ މަޝްވަރާތައްކުރުމަށް ވަރަށްގިނަ ބައްދަލުވުންތައް ބޭއްވީމެވެ. ޑިރެކްޓަރުންގެ ޢަދަދާއި، ކުންފުނީގެ މެމޮރެންޑަމް އެންޑް އާޓިކްލްސް އޮފް އެސޯސިއޭޝަން (އެމް.އެން.އޭ.) ކަނޑައެޅުންފަދަކަންކަން ކުރުމަށްޓަކައެވެ. ދިވެހިސަރުކާރާއި ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އިން ސޮއިކުރާ އެއްބަސްވުމުގެ ދެލިކޮޕީއެއްހެދުމަށްވަނީ ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ޤާނޫނީވަކީލުންނާ ޙަވާލުކޮށްފައެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ފަރާތުން އެމީހުންގެކުންފުނީގެ ޤާނޫނީވަކީލުން ބައެއް ބައްދަލުވުންތަކުގައި ބައިވެރިވިއެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން އަޅުގަނޑު ހަމަޖެއްސީ ކޮޅުނބުގެ އެޗް.އީ.ޕީ.ކުރޭއާއި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޝާހީން ޙަމީދެވެ.

ދިހަވަރަކަށްފަހަރު، އެކިޤައުމުތަކުގައި ބައްދަލުވުންތައްބާއްވައި، ދެފަރާތަށްމެ ހުރިހާކަމެއް ރަނގަޅަށް ނިމެމުން ދަނިކޮށް، ލަންޑަންގައިހުންނަ ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ މައިއޮފީހުގެ މެނެޖްމަންޓަށް ބަދަލުތަކެއް ގެނެސްފިއެވެ. ސަރަޙައްދީ މެނޭޖަރުންނާއި ކަންކަން ނިންމުމުގެ ދާއިރާގައި މަސައްކަތްކުރާ އެހެނިހެން މެނޭޖަރުންވެސް މިގެނައިބަދަލުތަކުގައި ހިމެނުނެވެ.

މި ބަދަލުގައި އަޅުގަނޑުމެންނާއިއެކު ހުރިހާބައްދަލުވުމެއްގައި ބައިވެރިވި ޢަބްދުއްރަޙީމް ހޯލްޑިންގ އެކަހެރިކޮށްލައިފިއެވެ. މިކަމުގެނަތީޖާއެއްގެގޮތުން އޭނާ ކުންފުނިން އިސްތިޢުފާދީފިއެވެ. ބަޙްރައިންގައިހުރި މެދުއިރުމައްޗަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ސަރަޙައްދީ މެނޭޖަރ، ޖޯން މަންޑޭ، މީނާގެބަދަލުގައި މަޝްވަރާތަކުގައި ބައިވެރިވާގޮތަށް ހަމަޖެހިއްޖެއެވެ.

މަޝްވަރާތަކުގެތެރޭގައި އަޅުގަނޑުމެންނަށް ދަސްވެފައިވާ، އަދި އިތުބާރުކުރެވޭޓީމުގެ އެހެންމެންބަރުންނެއް ބަދަލެއްނުވެއެވެ. ހޯލްޑިންގ އާއި ޖެހިގެން އެންމެއިސްކޮށްހުރި ޕީޓަރ ކްލާރކް ޓީމުގައިހުއްޓެވެ. ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ކުންފުނީގެ ޙިއްޞާގެ އެއްބަސްވުމާއި، އެމް.އެން.އޭ.އާއިބެހޭ މަޝްވަރާތަކެއްކުރުމަށްޓަކައި، އަޅުގަނޑުމެންވަނީ 1988 ވަނައަހަރު ސިންގަޕޫރުގައި ބައްދަލުވުމެއް ބޭއްވުމަށްހަމަޖައްސާފައެވެ. ޖޯން މަންޑޭ މިބައްދަލުވުމުގައި ބައިވެރިވިއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންވާހަކަތައްފެށިތަނާ، ކުރިން އެއްބަސްވުމަކަށް އައިސްފައިވާ ކަންތައްތަކާއިމެދު މީނާ ސުވާލުކުރަންފަށައިފިއެވެ.

މިއީ ކަންތައްތަކަށްއައި ވަރަށްއެހެންކަހަލަ ބަދަލެކެވެ. އަޅުގަނޑަށް ހީވާގޮތުގައި، މީނާ މަސައްކަތްކުރަމުން މިގެންދިއައީ މީނާގެ ޑިރެކްޓަރުންނަށް، އޭގެކުރިން މަސައްކަތްތަކުގައި އިސްކޮށްހުރި ޢަބްދުއްރަޙީމް ހޯލްޑިންގ، ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އަށް ފައިދާހުރިގޮތަކަށް އެއްބަސްވުމުގެ ކަންތައްތައް ކުރިއަށްގެންގޮސްފައިނުވާކަން ސާބިތުކޮށްދިނުމަށެވެ. ދެފަރާތުގެ ޤާނޫނީވަކީލުންނާއި އަދި މިބައްދަލުވުމުގައި ކަންކަން ސާފުކޮށްދިނުމަށް ޕީޓަރ ކްލާކް އިންކަމުގައި ވީނަމަވެސް، އެއްވެސްގޮތަކަށް ކުރިއަށްދާނެމަގެއް އަޅުގަނޑުމެންނަކަށް ނުފެނުނެވެ.

މަޝްވަރާކުރުމާއި މީހުންނާގުޅިގެން ކަންކަންކުރުމުގެ ހުނަރުވެރިކަމެއް މަންޑޭގެކިބަޔަކުނެތެވެ. ވަރަށް އަޑުގަދަކޮށް އޭނާބުނީ، އޭނާގެ އަގުހުރި ވަގުތުތަކުގެތެރެއިން ދެދުވަސް މިބައްދަލުވުމަށް އައުމުގެސަބަބުން ބޭކާރުވީކަމުގައެވެ.

މިބަސްތައް އިވުމާއިއެކު އަޅުގަނޑަކަށް ދެންމަޑަކުން ނުއިނދެވުނެވެ. މަޑުމައިތިރިކަމާއި ހަރުދަނާކަމާއެކު، އަޅުގަނޑުބުނީ މިބައްދަލުވުންތައް ތިންއަހަރުގެ މުއްދަތަކަށް ކުރިއަށްގެންގޮސްފައިވާކަމަށާއި، އޭނާ ޝަކުވާކުރަމުން އެގެންދާ ދެދުވަހަށްވުރެ ދިގުމުއްދަތެއް އަޅުގަނޑަށް ބޭކާރުވެއްޖެކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް ކުރިއަށްނުދެވޭނެކަން ވަރަށްސާފުވެއްޖެ ކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑު ޤަޞްދުކުރީ މިބައްދަލުވުންތަކުން ވަކިވާށެވެ. ފައިލްތައް ލައްޕާލުމަށްފަހު އަޅުގަނޑު އެތަނުންނުކުމެގެން ދިޔައީއެވެ.

އެހެންފަހަރުތަކާއިޚިލާފަށް މިފަހަރުމިއީ އަޅުގަނޑުގެ އުކުޅެއްނޫނެވެ. ރިޟުވާން ޝަރީފާއި ޙުސައިން ޝަރީފް ވަރަށްޙައިރާންވެވަޑައިގެން، ކަންބޮޑުވެވަޑައިގެންފިއެވެ. ދެބޭފުޅުންމެ ތެދުވެވަޑައިގެން އަޅުގަނޑުގެފަހަތުން ނިކުމެވަޑައިގެންފިއެވެ. އެދެބޭފުޅުންތިއްބެވީ، ދެން ވެދާނެގޮތަކާއިމެދު ހާސްވެވަޑައިގެންފައެވެ. ދެބޭފުޅުން ހޮޓަލަށް ވަޑައިގަތުމަށާއި، އަޅުގަނޑު ފަހުންއެބޭފުޅުންނާ ހޮޓަލުން ބައްދަލުކުރާނަންކަމުގައި ދެންނެވީމެވެ.

ހޮޓަލުގެ ތިރިއަށްގޮސް، ކަންތައްތައްވީގޮތާއި އެހެންއެވީ ކީއްވެތޯއާއިމެދު ވިސްނާލުމަށްޓަކައި، އަޅުގަނޑު ހޮޓަލުގެ ފެންޑާގައި ހިނގާލަހިނގާލާ ހުރީމެވެ. އެއަށްފަހު އަޅުގަނޑު ލިފްޓުން މައްޗަށްގޮސް އަޅުގަނޑު ކަންކުރިގޮތާއިމެދު ނުވަތަ އަޅުގަނޑުގެ ޢަމަލާއިމެދު، މިދަންނަވާގޮތުގެމަތީން އެދެބޭފުޅުންނަށް އޮޅުންފިލުވައިދިނީމެވެ. އަޅުގަނޑު ވިސްނިގޮތުގައި ލިޔެކިޔުމުގައި އޮތުމަށްޓަކައި ނުވަތަ އެކަން ފަހުންބަލަންޖެހިއްޖެ ހިނދެއްގައި، މިކަންކަން އޮޅުންފިލާފައި އޮންނަންވާނެއެވެ. އެދެބޭފުޅުންގެ މުސްތަޤްބަލަށްވެސް މިކަންކަން އެނގިވަޑައިގަތުން ބޭނުންތެރިވެދާނެއެވެ.

އަޅުގަނޑު ދެއްކިވާހަކައިގެ ޚުލާސާއަކީ މިއީއެވެ. "ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގައި ގެނައި ބަދަލުތަކާއި ޢަބްދުއްރަޙީމް ހޯލްޑިންގގެ އިސްތިއުފާއަކީ ވަރަށްސީރިއަސް ކަމަކަށްވާނެއެވެ. މައިބޯރޑްގައި މިކަމުގެވާހަކަ އޮންނާނީ ދެކެވިފައެވެ. މިބުނީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި އޮތް ލައިސަންސް/ފްރެންޗައިސް އާއި އަދި ލިބިފައިވާ މޮނޮޕޮލީ (ހަމައެކަނި އެކުންފުނިން ބޭރުގެމުވާޞަލާތީ ޚިދްމަތްދިނުން) ގެއްލިދާނެކަމާއި، ލިބެމުންއަންނަ ނަލައާމްދަނީގެވާހަކައެވެ. އެމީހުން ބޭނުންވަނީ އެމީހުންގެ ވަފްދުގައި އެންމެއިސްކޮށްހުރިމީހާގެ ބަދަލުގައި، ހަރުކަށި އަދި ތަފާތުއުކުޅުތައް ބޭނުންކުރާނެމީހެކެވެ.

"މިމީހާ ޖޯން މަންޑޭ އަކީ ގަލްފްގެ އެތެރޭގައްޔާއި އަދި ބޭރުގައި،ގިނައިން ބަޙްރައިންގައި ޢަރަބީންގެއަތުން އެޑްވާންޓޭޖްނަގަމުން އަދި ކުރިހޯދަމުން 12 އަހަރު ހޭދަކޮށްފައިވާމީހެކެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އިން ބުނާގޮތުގައި މީނާއަކީ މިކަމަށް އެންމެ ރަނގަޅުމީހާއެވެ. އެހެންކަމަށްވުމާއިއެކު، އޭނާގެ މައްޗަށްތިބި ވެރީންނަށް، ޢަބްދުއްރަޙީމް ހޯލްޑިންގއަށްވުރެ ރަނގަޅަށް ކަންކުރެވިދާނެކަމަށާއި، އަދިކުރާނެކަން ސާބިތުކޮށްދޭން އޭނާބޭނުންވެއެވެ.

"އޭނާއަށް ނުވިސްނިއޮތް އެއްކަމަކީ ދިވެހިންނަކީ އެއްވެސްއިރަކު ސީދާ ބޭރުގެވެރިކަމެއްގެދަށުގައި އުޅެފައިވާ ބައެއްނޫންކަމެވެ. ދޮންމީހަކަށްވީތީ އިޙްތިރާމްކުރުމަކަށް، ނުވަތަ ކިޔަމަންވުމަކަށް އަޅުގަނޑުމެން ނުދަންނަމުއެވެ. އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި އިނގިރޭސީން އުޅެ ނުވަތަ އަޅުގަނޑުމެންގެ މައްޗަށް ވެރިކަންހިންގާފައި ނުވާތީއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަކީ މިނިވަންބައެކެވެ. އަދި އަޅުގަނޑުމެންގެ މައްޗަށް ވެރިކަންކުރައްވާފައިވަނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ރަސްކަލުންނާއި، ވަޒީރުލް އަޢުޒަމުންނާއި ރައީސުންނެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުމެންފަދަ ދިވެހީންނެވެ.

"މަޝްވަރާތަކުގައިބައިވެރިވާ ދިވެހިވަފްދުގެ އިސްމީހާގެގޮތުގައި އަޅުގަނޑަށް ޗާންސެއް ނަގަންޖެހުނެވެ. ގަމުން އާރ.އޭ.އެފް.ފޭބުމުގެ ކަންތަކުގައި އަޅުގަނޑު މިގޮތަށްއަމަލުކޮށްފައިވަނީ ރާވައިގެންނެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ހިތް ބުނަމުންގެންދިޔައީ، އެމީހާގެ ބުނިއެއްޗެއްގެ އަޑުއިވުމާއިއެކު ކުރީފަހަރު އަޅުގަނޑު ކަންކުރިގޮތް ތަކުރާރުކުރާށެވެ. އެތަނުންނިކުމެގެންދާށެވެ."

"ކަމުގެ ބޮޑުބައިއޮތީ އެމީހުންނާއި އެކުގައެވެ. މިވާހަކަތައް ކުރިއަށްނުގޮސް ހުއްޓިއްޖެނަމަ، ބޮޑަށް ގެއްލުންވާނީވެސް އެމީހުންނަށެވެ."

"އެމީހުންނަށްވުރެ ބާރުގަދަވާނީ އަޅުގަނޑުމެންގެއެވެ. އެހެނީ މުވާޞަލާތީ އިންސްޓަލޭޝަންތައްހުރީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ބިމުގައެވެ. އަޅުގަނޑަށް އެވަގުތު މަގުދެއްކެވީ ﷲ އެވެ. އަދި އަޅުގަނޑުގެ ޢަމަލުތައް ނުބައިނޫންކަން ޔަޤީނެވެ."

ބައްދަލުވުމަށް އެނބުރިވަޑައިގަތުމަށް އަޅުގަނޑު އެބޭފުޅުންގެއަރިހުގައި ދެންނެވީމެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ފަރާތުން ސީރިއަސްކަމާއި ހަމަޖެހޭގޮތަކަށް މިކަންނިންމަން ތައްޔާރަށްތިބިނަމަ، އަޅުގަނޑު މޯލްޑިވިޔަން ގަވަރންމަންޓް ޓްރޭޑް ސެންޓަރގައި އުޅޭނެކަމަށާއި، އަންގަވާލެއްވުމުން، ބައިގަޑިއެއްހާއިރުގެތެރޭގައި އަޅުގަނޑަށް އެބައްދަލުވުމަށް އާދެވޭނެކަމުގައި ދެންނެވީމެވެ. ބްރިޓިޝް އެއަރވޭޒްގެ ފްލައިޓް އަކުން ސިންގަޕޫރުން ލަންޑަނަށް އެދުވަހުގެ ހަވީރުގެ ވަގުތެއްގައި އެމީހުން ފުރަންހަމަޖެހިފައިވާކަން އަޅުގަނޑަށް އެނގެއެވެ.

އަޅުގަނޑު އޮފީހަށްދިޔަތާ 15 ވަރަކަށް މިނިޓްނުވަނީސް ރިޟުވާން ޝަރީފް ފޯނުކުރައްވާފައި، ކުރިން ހިނގައިދިޔަ މަޝްވަރާތަކުގެ ފުރިހަމަ ތަފްޞީލް ޖޯން މަންޑޭއަށް ލިބިފައިނުވާކަމަށް، ޕީޓަރ ކްލާރކް ރިޟުވާން އާއި ބައްދަލުކޮށް އޮޅުންފިލުވައިދިންކަމުގައި ވިދާޅުވިއެވެ. އޭނާއަށް ކުށެއްކުރެވުނުކަމަށާއި، އެކަމަށްޓަކައި އޭނާމަޢާފަށްއެދެން ބޭނުންވާކަމަށް ބުންޏެވެ. ކްލާރކް އަޅުގަނޑު ކިބައިންއެދުނީ، އެނބުރި ބައްދަލުވުމަށްއައިސް މަޝްވަރާތައް ކުރިއަށްގެންދިއުމަށެވެ. އަޅުގަނޑު އެނބުރިއައިސް މަޝްވަރާތައް ކުރިއަށްގެންދިޔައީމެވެ. ދެގަޑިއެއްހާއިރުގެތެރޭގައި އަޅުގަނޑުމެންގެ ފެންވަރުގައި އެއްބަސްވުމަކަށް އާދެވިއްޖެއެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފައިނަލް ނިންމެވުމުގެމައްޗަށް ކަންކުރިއަށްގެންދާ ގޮތަށެވެ.

"ދިރާގު"، މިވިޔަފާރިނަންދީފައިވާ ޖޭ.ވީ.ސީ.، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޤަރާރަކުން ވުޖޫދަށްއައީ 1988 ވަނައަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރމަހުގެ އެއްވަނަދުވަހުއެވެ. އެކުންފުންޏަކީ 51 އިންސައްތަ ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު، 49 އިންސައްތަ ދިވެހިސަރުކާރު ޙިއްޞާވާ ކުންފުންޏެކެވެ. އެއީ ފައިސާހޯދުމުގެ ފަސޭހަތައް ލިބިގަތުމަށްޓަކައި އަޅުގަނޑުމެން އެއްބަސްވިގޮތެވެ. އަދި މުދާ އަގުކުރުމަށް އަޅުގަނޑުމެން އެއްބަސްވީ، ބައިނަލްއަޤްވާމީގޮތުން ޤަބޫލުކުރާއެކައުންޓަންޓުން (ޕްރައިސް ވޯޓަރހައުސް) ފަދަ ބަޔަކުލައްވާކުރުމަށެވެ. މިހެންހަދާނީ ދިވެހިސަރުކާރާއި ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އިން ސީދާމަޝްވަރާކޮށްގެން އެއްބަސްވުމަކަށް ނާދެވިއްޖެނަމައެވެ. ނިންމާފައިވަނީ، ފޮތުގެއަގާއި ނެޓްއަގު ބެލުމަށްފަހު އެތަނުން ދަށްއަގެއް ކަނޑައެޅުމަށެވެ.

އާޚިދްމަތްތައް ތައާރަފްކުރުމުން، ފައިސާވަންނާނެގޮތާއި އަދި ފައިދާ(ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ތަޖްރިބާކާރުން ބަލައިފިނަމަ) ދައްކަނީ އުޖާލާކޮށްއޮތުމުގެބަދަލުގައި ވަރަށްބަނަކޮށް އޮއްވައެވެ. އެމީހުންގެ ކޮންމެ އަހަރީވިޔަފާރީގެ ޕްލޭނެއްގައި ދައްކަނީ ވަރަށްކުޑަ ފައިދާއެއް ވާނެކަމަށެވެ. ނަމަވެސް، އެންމެފަހުގެ ހިސާބުތައް ބެލުމުން ފެންނަން އޮންނަނީ، އެމީހުން އަންދާޒާ ކުރާވަރަށްވުރެ 15 ނުވަތަ 20 އިންސައްތަ މަތީއަދަދެއްގެ ފައިދާވާކަމުގައެވެ.

މިއީ ދިރާގު އުފެދުނީއްސުރެ ކޮންމެއަހަރަކުވެސް މިކަންވާގޮތެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ކުޑަޤައުމެއްކަމުގައި ވީނަމަވެސް މިހާރު މިއީ ނާތަހުޒީބު ޤައުމެއްނޫންކަމެއް އެމީހުން ނުދަނެއެވެ. ދިވެހިން ބޭނުންވަނީ އެންމެރަނގަޅު އަދި އެންމެޒަމާނީ ތަކެއްޗެވެ. އެތަކެތި ހޯދުމަށް ފައިސާ ހޭދަކުރާނެއެވެ. ބާކީކޮށްލާފައި ތިބޭކަށް ބޭނުމެއްނުވާނެއެވެ. ހަމައެހެންމެ ބަޔަކު އެމީހުންނަށް ވަގުހެދުމަކަށްވެސް ބޭނުމެއްނުމެވާނެމެއެވެ.

މަޝްވަރާތަކަށްފަހު ނެޓް އަގާއިމެދު އެއްބަސްވީމެވެ. އެން.އީ.ސީ.ގެ ފަރާތުން ޑިޝް އަގުކުރީ، ބާކީ ހުރިއަގު 10 އިންސައްތަ ކަމުގައެވެ. ބާވެފައިހުރި ޓެލެފޯނާއި ޓެލެކްސް އާއި ވީ.އެޗް.އެފް.ސެޓްތައް އަޅުގަނޑުމެން ޤަބޫލެއްނުކުރަމެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ޙިއްޞާ މާބޮޑެވެ. އެއީ ފްރެންޗައިޒް އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރުމުން ފެށިގެން އިންވެސްޓްކުރަމުން ގެންދިޔައީ އެފަރާތުން ކަމުގައިވާތީއެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން ލައްވާފައިވާ (ފޯނު ނަރު) ކޭބަލްވިއުގަ އެއީ ދިވެހިސަރުކާރުގެ މުދާކަމުގައިބަލައި އަގުކުރެވުނެވެ.

އެންމެފަހުކަމަކަށް މަޝްވަރާކުރެވުނީ ހެޔޮއެދުމުގެ ކަންތައްތަކާމެދުއެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އިން ހީކުރި ގޮތުގައި، އަޅުގަނޑުމެންވަނީ މިކަމަށް ދަރާފައެވެ. އަޅުގަނޑުބުނީ ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އިން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބޭރުގެމުވާޞަލާތީ ޚިދުމަތްދިނުމަށް ހަމަޖެހުނީ، ކޮންޓްރެކްޓަރުންގެ ގޮތުގައިކަމަށެވެ. އެކަމުގެ މިލްކުވެރީންގެ ގޮތަކުނޫނެވެ. އެހެންކަމުން، އެއްވެސް ގުޑްވިލްއެއް އޮތްނަމަ އޮންނަންޖެހޭނީ ދިވެހިސަރުކާރަށެވެ. އެމީހުންނަކަށްނޫނެވެ. އެމީހުން މިކަމާ ވަރަށްދެކޮޅުހަދައި ޒުވާބުކުރިއެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެންމެފަހުން އެމީހުން ދޫކޮށްލީއެވެ.

މިދުވަސްކޮޅުގެތެރޭގައި ޖަޕާނުސަރުކާރުގެ ފަރާތުން މާލޭގެބިމުގައި ނަރުވަޅުލުމުގެ ވިއުގައެއް ޤާއިމުކުރުމަށް އެހީދިނެވެ. އަދިމިއާއިއެކު، އަރިއަތޮޅުގައި އަލަށްހެދުނު ޓުއަރިސްޓް ޒޯނުގައި އެޗް.އެފް.ލިންކެއް ހެދުމަށްވެސް އެހީދިނެވެ. މީގައި ސްވިޗިންގ ސާމާނުވެސް ހިމެނުނެވެ. ޚިޔާލުކުރެވިފައިވަނީ ޓެލެކޮމިއުނިކޭޝަން ޑިޕާރޓްމެންޓްގެ ފަރާތުން ޤައުމީމުވާޞަލާތީވިއުގަ ހިންގައި، އަދި ދިރާގުގެ ފަރާތުން ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުވާޞަލާތީ ކަންތައްތައް ހިންގުމަށެވެ. އެން.އީ.ސީ.ގެ އިންވޮއިސްތަކުން ދައްކާގޮތުގައި، ޖަޕާނުސަރުކާރުން ދިންއެހީގެ ޖުމްލައަކީ ގާތްގަނޑަކަށް 7.5 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރެވެ.

އަޅުގަނޑަށް ފެނުނުގޮތުގައި، ދިވެހިރާއްޖެކަހަލަ ކުޑަކުޑަތަނެއްގައި މިނިވަން ދެމުވާޞަލާތީކުންފުނި ހިންގުމަކީ އެދެވޭނަތީޖާއެއް ނުކުންނާނެކަމެއްނޫނެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން ދިރާގުގެ މައިޙިއްޞާ (އެސެޓް)އެއް އޮންނަގޮތަށް ތަނުގެ އެސެޓް ބައްލަވައިގަތުމަކީ ހަމަޖެހޭގޮތެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ އަތުގައި 49 އިންސައްތަ ގަތުމަށްބޭނުންވާ ފައިސާވެސް މިއުޅެނީނެތިގެންނެވެ.

މިގޮތުގެމަތިން ވިސްނައި، ރިޟުވާން ޝަރީފާއި މަޝްވަރާކުރުމަށް ފަހު، އަޅުގަނޑު ވަރަށްދިގު ޓެލެކްސްއެއް މައުމޫނުގެ އަރިހަށްފޮނުވީމެވެ. އެކަމުގައި އަޅުގަނޑުގެ ވިސްނުންހުރިގޮތް ބަޔާންކޮށޮ، ޖަޕާނު ސަރުކާރުގެއެހީއެއީ ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން ދިރާގަށްދައްކާ ރައުސުލްމާލުކަމުގައި ހަމަޖެއްސުމުގެހުއްދަ ދެއްވުމަށެވެ. މިގޮތަށް ހަމަޖެއްސުމުން، ދިވެހިސަރުކާރުން ދިރާގުގެ 55 އިންސައްތައާ އެއްވަރުގެ ފައިސާދެއްކުނީއެވެ. އަދި ނަތީޖާއެއްގެގޮތުން ކުންފުނީގެ 55 އިންސައްތަ ބާރުއޮންނާނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ އަތުގައެވެ. މައުމޫން މިހުއްދަދެއްވައި، އަދި މިގޮތުގެމަތީން ކުރިއަށްގޮސް އަޅުގަނޑުމެންނަކީ ދިރާގުގެ މައިޙިއްސާދާރުންކަމުގައި ހަމަޖެހުނީއެވެ.

ޖަޕާނުސަރުކާރުގެފަރާތުން ދިވެހިސަރުކާރަށްދިން ހިލޭއެހީ، މިގޮތުގެމަތީން ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ކުންފުންޏެއްގައި ބޭނުންކުރުމުން ވަރަށްގިނަ ސުވާލުތައްކުރިއެވެ. ދިވެހި ޚާރީޖިވަޒީރު ފަތްޙުﷲ ޖަމީލަށް ޖަޕާނުސަރުކާރާއި ވާހަކަފުޅު ދައްކަވައި މިކަމަކީ ޤައުމަށް އެންމެފައިދާހުރިގޮތްކަމުގައި ޔަގީންކޮށްދެއްވުނެވެ. ކަންވީވެސް ހަމަމިހެންނެވެ.

1991 ވަނައަހަރުގައި ދިވެހިރާއްޖެ ވެފައިވަނީ މުޅިދެކުނު އޭޝިޔާ ސަރަހައްދުގައި އެންމެކުރިއަރާފައިވާ މުވާޞަލާތީވިއުގަ އޮތްޤައުމުކަމުގައެވެ. ހީކުރެވުނުވަރަށްވުރެ މާރަނގަޅު ޚިދުމަތްތަކެއް ފޯރުކުރެވެމުންދިޔައެވެ. 2000 ވަނައަހަރު އައިއިރު، ދިވެހިރާއްޖޭގައި މީހުންއުޅޭ ކޮންމެރަށެއްގައި ޓެލެފޯނުގެގުޅުންވަނީ ޤާއިމްކުރެވި، އަދި ޢާއްމުފޯނުފޮށި ވެސް ބެހެއްޓިފައެވެ. މިކަމުގެސަބަބުން ވިޔަފާރިއާއި ޓުއަރިޒަމްގެ ތަރައްޤީ އިންތިހާއަށް ކުރިއަރައިގެންދިޔައެވެ.

1988 ވަނައަހަރުގެ ނޮވެމްބަރުމަހު، ދިރާގުއުފެދުނުތާ މަހެއްހާދުވަސްވީތަނާ، ޓެލެފޯނުގެޚިދުމަތަށް ވަރަށްބޮޑުއިމްތިޙާނަކާއި ކުރިމަތިވިއެވެ. މާލެއަށް ހަތިޔާރާއިއެކުއަރައި ކުލީސިފައިންތަކެއް ޙަމަލާދިނުމެވެ. އެއީ ޢަބްދުﷲ ލުތުފީ ކިޔާ ދިވެހިބާޣީއަކު ތަމަޅަހަނގުރާމަވެރީން ކުއްޔަށްގެނެސްގެން ދިންޙަމަލާއެކެވެ. އެމީހުންގެ އަމާޒަކީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއެވެ.

ނަސީބަކުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޖާގެ ރަސްމީގެކޮޅު ކައިރީގައިހުރި ގެއެއްގައި ރައީސް ޙިމާޔަތްހޯއްދެވިއެވެ. އަދި އަރައިގަތް ތަމަޅައިންނަށް ރައީސް މާލޭގައި ނެތްކަމަށް ޤަބޫލުކުރެވުނެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ވެރިރަށަށް މިދިން ހަމަލާގައި ބައެއްމީހުންގެގަޔަށް ބަޑިޖަހާ މަރާލިއެވެ. އަދި ރަޙީނުންގެގޮތުގައި އެތައްބައެއް ހިފެހެއްޓިއެވެ.

މައުމޫނު ފަހުންވިދާޅުވީ "ޓެލެފޯނުވީ އަހަރެންގެ ހަތިޔާރަށެވެ." އެމަނިކުފާނަށް އައި.ޑީ.ޑީ. ލައިނެއްގެ ޚިދުމަތް ލިބިވަޑައިގެންފައިވުމާއި ގުޅިގެން، އިންޑިޔާއަށާއި އެހެންޤައުމުތަކުގެއެހީއަށް އެދިވަޑައިގަތެވެ. މިގޮތުން ގުޅުމުގެ ސަބަބުން، އިންޑިޔާސިފައިންގެ އެހީއާއިއެކު ޙަމަލާއިން ދިފާއުވެވަޑައިގެންނެވުނެވެ.

އަޅުގަނޑު މިކަމާއިމެދު ވަރަށްބޮޑަށް ސިހި، ކަންބޮޑުވިއެވެ. މިއީ 1980 ވަނައަހަރު ގެންނަންއުޅުނު ބަޣާވާތެކޭ އެއްފަދައިން ނުބައިމައުލޫމާތު ދިނުމުގެނަތީޖާއެވެ. އަރައިގަތް ހަނގުރާމަވެރި ކުލީސިފައިންގެގާތުގައި ބުނެފައިވަނީ، އެމީހުންނަށް ވަރަށްއާންމުންގެ ތަރުޙީބު އޮންނާނެކަމަށެވެ. ކަން މިގޮތަށްނުވުމުން އެމީހުންގެ ހިތްވަރުއެލުނެވެ. ތަރުޙީބު އޮތީ ހަމައެކަނި މައުމޫނަށެވެ.

މިހާދިސާ ނިމުނުފަހުން ކަންތައްތައްބަލައި ދިރާސާކުރެވުނުއިރު، މާލެ ސަލާމަތްވުމުގެ އެހާބޮޑުދައުރެއް ޓެލެފޯނުގެޚިދުމަތުގެފަރާތުން އަދާކޮށްފައިވާތީ އަޅުގަނޑު ފަޚުރުވެރިވަމެވެ. މިފަދަ ފުރިހަމަގޮތަކަށް މިކަން ރޭވިފައިނެތްނަމަ ޙަމަލާތަކުގެ ސަބަބުން ޓެލެފޯނުގެޚިދުމަތް ހުއްޓުމަކަށްއައީހެވެ. ނަމަވެސް، ޓެލެފޯނު އެކްސްޗޭންޖާއި ބައިނަލްއަޤްވާމީމުވާޞަލާތީ ނިޒާމަށް، މިމުޅިޙާދިސާގައި ކަމެއްދިމާނުވެ، ފުރިހަމައަށް މަސައްކަތްކުރިއެވެ. މިކަމުންދޭހަކޮށްދިނީ އަޅުގަނޑުމެން ޤާއިމްކޮށްފައިވާ ނިޒާމުގައިހުރި ޔަޤީންކަމާއި ފެންވަރެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންހުށަހެޅި ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޒަމާނީމުވާޞަލާތީނިޒާމެއް ޤާއިމްކޮށް އައި.ޑީ.ޑީ.ގެ ޚިދުމަތްދިނުމުގެ އެއްބަސްވުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެގޮތުން، އެތައް ދިވެހީންނެއްގެ ފުރާނަ ސަލާމަތްވެ، ބޭރުގެ ޢުދްވާނުންގެއަތްދަށުން ދިވެހިރާއްޖެ ސަލާމަތްވުމުގައި ބައިވެރިވެވުނު މިންވަރާއިދޭތެރޭ ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ މީހުން ވިސްނާބާވައޭ އަޅުގަނޑުގެ ހިތަށްއަރައެވެ.

23 ވަނަ ބާބު

މަޝްރޫޢުތައް،1986އިން 1995އަށް

1986 ވަނައަހަރު އަނެއްކާވެސް މާލޭގައި ބަނދަރެއްހެދުމުގެ މަސައްކަތުގައި އަޅުގަނޑު އުޅެންޖެހިއްޖެއެވެ. މިފަހަރުއެއީ މާލޭގެ ވިޔަފާރިބަނދަރުގެ މަސައްކަތެވެ. މިހާހިސާބުން މިކަމުގައި ދިމާވި ދަތިތަކާއި މަސްއަލަތަކުގެ ވާހަކަލިޔުމުގެބަދަލުގައި، ރައީސް މައުމޫން އަޅުގަނޑަށްފޮނުއްވި އަޅުގަނޑު ވަރަށްއުފާވެ ފަޚުރުވެރިވާ،ސިޓީފުޅު ނަކަލުކޮށްލުން މާއައުލާކަންބޮޑުކަމުގައި އަޅުގަނޑަށްފެނެއެވެ.

އޮނަރަބްލް ޢަލީ ޢުމަރު މަނިކު.

15 ސެޕްޓެމްބަރ 1986ގައި ހުޅުވޭ މާލޭގެ ވިޔަފާރިބަނދަރު ހެދުމުގައި މަނިކުފާނު ކޮށްދެއްވާފައިވާ ކަންތައްތަކަށް ޝުކުރުދެންނެވުމަށް މިފުރުޞަތުގެ ބޭނުންކުރުމަކީ އަޅުގަނޑަށް ލިބޭ އުފަލެކެވެ.

ރަށަށް މުދާ އަރުވާ ބޭލުން އަވަހަށް އަދިރަނގަޅަށް ކުރުމަށްޓަކައި ވިޔަފާރިބަނދަރެއްހެދުމަކީ ދުވަސްތަކެއްވަންދެން ވިސްނަމުން ގެންގޮސްފައިވާކަމެކެވެ. މިކަން ޙަޤީޤަތަކަށްވީ މިފަދަމަޝްރޫޢުއެއް ވިޔަފާރިލޯނެއްނަގައިގެން ކުރުމަށް މަނިކުފާނު ދެއްވި އެއްބާރުލުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. މިމަޝްރޫޢުގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ މަޤްޞަދުތައް ޙާޞިލްކުރެވޭނެ ހަމައެކަނި ގޮތަކީ މިކަންކުރުން މަނިކުފާނުގެ ސީދާބެއްލެވުމުގެދަށުން ގެންގޮސްގެންކަން އަޅުގަނޑަށް ވިސްނުނެވެ.

މާލޭގެ ވިޔަފާރި ބަނދަރުގެ ފުރަތަމަފިޔަވަހި މިވަނީނިމިފައެވެ. އަދި މިހާރުމިވަނީ ބޭނުންކުރެވެންވެސް ފަށާފައެވެ. އެހެންކަމުން މިމަޝްރޫޢާގުޅިގެން މަނިކުފާނު ކުރައްވާފައިވާ މިންނެތް މަސައްކަތާއި އެހީތެރިކަމާއި އަދި އަޅުގަނޑަށްދެއްވި އިރުޝާދަށްޓަކައި މަނިކުފާނަށް މުބާރަކްބާދީއާއި ޝުކުރުދެންނެވުމަށް މިފުރުޞަތުގެ ބޭނުންކުރުމަކީ އެންމެ އައުލާވެގެންވާގޮތެވެ.

ސޮއި: މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް،

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ

6 އޮކްޓޯބަރ 1986.

މި ބޮޑުމަޝްރޫޢަށްފަހު އަޅުގަނޑު މަސައްކަތްކޮށްފައިވާނީ މަތިންދާބޯޓާއިބެހޭ އިތުރު ކަންތައްތަކުގައެވެ. 1987 ވަނައަހަރާއި ހަމައަށް، ސިންގަޕޯރ އެއަރލައިންސްގެ ފަރާތުންވަނީ ޔޫރަޕަށް ރާއްޖެ މެދުވެރިކޮށް ދަތުރުކުރުމަށް ސޮއިކޮށްފައިވާ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތަށް ކަންކޮށްފައެވެ. މީގެބަދަލުގައި އެސް.އައި.އޭ.ގެ ފަރާތުން ސިންގަޕޫރު/ޔޫރަޕަށް ސީދާ ފްލައިޓްތައް އެމީހުންގެ ބޯއިންގ 747 (400)ގެ އާބޯޓުތަކުގައިވަނީ ފަށާފައެވެ. އެހެންކަމުން، ކުރީގެ ޚިދުމަތް އެމީހުންހުއްޓާލިއެވެ. އެދުވަސްވަރު އެސް.އައި.އޭ.އިން ދިވެހިރާއްޖެއަށާއި ރާއްޖެއިންބޭރަށް ކޮންމެ ކޮޅަކަށް ދަތުރުކުރާ ފަސިންޖަރުންގެ ޢަދަދުވަނީ 250 އަށްއަރާފައެވެ.

މިހާ ހިސާބުންފެށިގެން ސިންގަޕޫރު/ޔޫރަޕް/ސިންގަޕޫރު މިސެކްޓަރގައި މާލެއިންނާއި މާލެއަށް ދަތުރުކުރާ ފަސިންޖަރުންނަށްޖެހުނީ ސިންގަޕޯރ އެއަރލައިންސްގެ އެއަރބަސް އޭ310 ގައި މާލެއިންނާއި މާލެއަށް ދަތުރުކުރާށެވެ. މިހެންހެދުމުން ސިންގަޕޫރު މިވީ އެސް.އައި.އޭ.ގެ ފަސިންޖަރުން ބަދަލުވާ މަރުކަޒުކަމުގައެވެ. އަދި މިއާއިގުޅިގެން، ޗަންގީ އެއަރޕޯރޓްގެބޭނުން އިތުރުވުމާއެކު، މިކަމަކީ އެއެއަރޕޯރޓަށް އިތުރުކުރިއެރުމަކަށް ނުވަތަ ކާމިޔާބަކަށްވިއެވެ.

މިގޮތަށް ދަތުރުތައް ހަމަޖެހުންވީ، އެސް.އައި އޭ.އަށް މަންފާކުރިކަމަކަށެވެ. އެއީ ބޯއިންގ 747 (400) ގެ ބޯޓަކީ ސިންގަޕޫރ/ޔޫރަޕްއަށް ނުހުއްޓާ 14 ގަޑިއިރު ނުވަތަ 16 ގަޑިއިރު ދުއްވޭ ބޯޓެއްކަމުންނެވެ. ހުއްޓަން ބޭނުންނުވުމާއި ކްރޫ ބަދަލުކުރަންނުޖެހުމުން، ތެލާއި އެއަރޕޯރޓްގެ ޚަރަދުވެސް އެކަށީގެންވާވަރަކަށް ކުޑަވިއެވެ. މާލޭގައި ތެޔޮ ވަރަށްއަގުބޮޑެވެ. ޔޫރަޕާއި ސިންގަޕޫރުގައި ނިސްބަތުން ތެޔޮއަގުހެވެވެ. އެހެންކަމުން މިއީވެސް އެއަރލައިނަށް ވަރަށްބޮޑު ޚަރަދުކުޑަވުމެކެވެ.

ސިންގަޕޫރު/މާލެ/ސިންގަޕޫރަށް ދަތުރުކުރާ އަދި ސަރަހައްދީދަތުރުކުރާ ބޯޓު ޢާންމުގޮތެއްގައި ސިންގަޕޫރުގެ އެއަރޕޯރޓްގައި ގާތްގަނޑަކަށް ރޭގަނޑު ނުވަޔަކުން ފަތިހުފަހެއްޖަހަންދެން މަޑުކޮށްފައި އޮންނާނެއެވެ. ސިންގަޕޫރު/މާލެ/ސިންގަޕޫރު އަދި ސިންގަޕޫރު/ކަރާޗީ - ބުންބާ/މެދުއިރުމަތި ފްލައިޓްތައް ތަޢާރަފްކުރެވުނީ މިދުވަސްވަރުއެވެ. މީގެސަބަބުން އެއަރބަސް އޭ310 ބޭނުންކުރެވޭވަގުތު ވަރަށްބޮޑަށް އިތުރުވިއެވެ. އެކަމަކު، ފަސިންޖަރުންނަށް މިކަމުން އުނދަގޫއުފުއްލަންޖެހުނެވެ. އެއީ ގާތްގަނޑަކަށް 8 ގަޑިއިރު އެމީހުންނަށް ދެންއޮންނަ ފްލައިޓަކުން ފުރުމަށް މަޑުކުރަންޖެހޭތީއެވެ.

އެހެންނަމަވެސް ޕެސެންޖަރުންތިބެނީ އުފަލުންނެވެ. އެއީ އެސް.އައި.އޭ.ގެ ފަރާތުން ސިންގަޕޫރުގައި "ދުވާލު މަޑުކުރާ" އޮފަރއެއް އޮތުމުގެސަބަބުން، ފަސިންޖަރުންނަށް ސިންގަޕޫރުގައި ވަރުބަލިފިލުވާލަން ނުވަތަ ބާޒާރުކޮށްލާނެ ފުރުޞަތުލިބުމެވެ. މިވަނީ ތަފާތު އާކަމަކަށެވެ. އެސް.އައި.އޭ.ގެ ފަރާތުން ސިންގަޕޫރު/މާލެ/ސިންގަޕޫރަށް ރަނގަޅުޢަދަދެއްގެ ފަސިންޖަރުންނާއިއެކު، ކޮންމެދުވަހަކު ދަތުރުކުރެއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން އެމީހުންނާއިއެކު ރަނގަޅު، ރަޙްމަތްތެރި، ވިޔަފާރިގުޅުމެއް ބޭއްވިނަމަ، އަޅުގަނޑު ދެކޭގޮތުގައި އެސް.އައި.އޭ.ގެ ފަރާތުން ސީދާ ފްލައިޓްތައް މާލެމެދުވެރިކޮށް އެމީހުންގެ އެއަރލައިނުން ނުވަތަ "ކޯޑް ޝެއަރ" ފަދަގޮތަކަށް ބޭއްވުމަށް އެއްބަސްކުރެވުނީހެވެ.

އަޅުގަނޑަށް އެނގިފައިވާގޮތުގައި މިކަންވީ މިހިނެއްނޫނެވެ. އެހެންކަމުން އެއްވެސް ހެޔޮއެދުމެއް އުފެދިފައެއްނުވެއެވެ. މިސާލެއްގެގޮތުން، އެމީހުން އުފާކުރުމަށްޓަކައި ބައެއްޚާއްސަޢިނާޔަތް އެމީހުންނަށްދިނުންފަދަ ކަންކަންކުރުމުގެ ސަބަބުން ރަނގަޅުގުޅުމެއްއުފެދި، އަދި ޖޮއިންޓް ވެންޗަރެއްވެސް އުފެއްދުނީހެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ރަނގަޅަށް މިކުޅިވަރު ކުޅުނުނަމަ މިކަންވެއްޖައީހެވެ.

އެއަރލައިންގެފަރާތުން އިންފްލައިޓް ކޭޓަރިންގެޚިދުމަތް މާލޭބައިނަލްއަޤްވާމީ އެއަރޕޯރޓްގައި ހެދުމަށް ޝައުޤުވެރިވާކަން އެމީހުންފާޅުކުރިއެވެ. އަޅުގަނޑަށް ރައީސް މައުމޫން އެންގެވީ، މިކަންކުރުމުގެގޮތުން، އެސް.އައި.އޭ.އާއިއެކު ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ އެއްބަސްވުމެއްގެ މަޝްވަރާތައްކުރުމަށެވެ. މިކަމުގައި ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެންމެފަހިކޮށް އޮންނާނެގޮތަކަށް ނިންމުމަށް ޑީ.ސީ.އޭ.އަށް އެހީތެރިވުމަށެވެ.

އެސް.އައި.އޭ.ގެ ހުރިހާ ފްލައިޓްތަކުގެ ކޭޓަރިންގ ކަންތައްކުރަނީ އެސް.އައި.އޭ.ގެ އަމިއްލަ ސަބްސިޑިއަރީ (ކުންފުންޏެއް) ކަމުގައިވާ ސިންގަޕޯރ އެއަރލައިންސް ޓަރމިނަލް ސަރވިސަސް (ސެޓްސް) ގެ ފަރާތުންނެވެ. މިދުވަސްވަރު ސެޓްސްގެ ފަރާތުން ވަރަށްގިނަޤައުމުތަކުގައި މިފަދަ ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ކުންފުނި ހަދާފައިވެއެވެ. އެއަރ ލަންކާގެ ފަރާތުން އެދުވަސްވަރު ގެންދަނީ ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ފްލައިޓް ބަދިގެއެއް ތައި އެއަރވޭޒް އާއި ގުޅިގެން ކޮޅުނބު އިންޓަރނެޝަނަލް އެއަރޕޯރޓްގައި ހިންގަމުންނެވެ. އެއަރ ލަންކާގެ ފަރާތުންވެސް މާލޭގައި މަތިންދާބޯޓަށް ކާތަކެތި ތައްޔާރުކުރާ ބަދިގެއެއްހިންގަން ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ކުންފުންޏެއް ހެދުމަށް ޑީ. ސީ. އޭ. މާލެއަށް ހުށަހަޅާފައިވެއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން މަޝްވަރާތައްފެށީ ސިންގަޕޫރުގައެވެ. ސެޓްސްގެފަރާތުން ބައިވެރިވީ ޓާންއެވެ. އޭނާއަކީ އެތާގެ ސީ.އީ.އޯ.އަދި ޤާނޫނީވަކީލެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަރާތުން ޑީ.ސީ.އޭ.މާލެއާއި އަޅުގަނޑުގެއިތުރުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެހީތެރިވެދިނުމަށް ކޮޅުނބުގެ ޤާނޫނީވަކީލަކު ހިމެނުނެވެ.

ވާހަކަތައް ވަރަށްހަރުކަށިވެފައި، އޭގައި ވަރަށްގިނަ ޕޮއިންޓްތަކެއް ހިމެނުނެވެ. ދެދުވަހުގެ މަޝްވަރާތަކަށްފަހު ތިރީގައި މިދަންނަވާގޮތުގެމަތިން އެއްބަސްވުމަކަށްއާދެވުނެވެ:

ދިވެހިރާއްޖޭގެ 60 އިންސައްތަ އަދި ސެޓްސްގެ 40 އިންސައްތަ އޮންނަ ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ކުންފުންޏެއް އުފެއްދުން.

ދެފަރާތުންމެ ރައުސުލްމާލެއްގެ ގޮތުގައި ކުޑަޢަދަދެއްގެ ފައިސާދިނުން. ސެޓްސްގެފަރާތުން ކަމަށްބޭނުންވާ ފައިސާ ވަރަށްކުޑަ އިންޓްރެސްޓްއަކާއިއެކު ދިނުން. އަދި ތަންޢިމާރާތްކޮށް، ކޭޓަރިނގއަށް ބޭނުންވާސާމާނު ދިނުން.

ސެޓްސްގެފަރާތުން އެމީހުންގެ ތަޖުރިބާބޭނުންކޮށްގެން، ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ކުންފުންޏަށް އެއްވެސްއަގަކާއިނުލައި ހިލޭ ބަދިގެހެދުން. އެހެންހުރިހާ މަސައްކަތާއި ތަކެތި ޓެނޑަރ މެދުވެރިކޮށްކުރުން.

މިމަޝްރޫއު އަވަހަށްނިންމުމަށްޓަކައި ސެޓްސްއަށް ހުރިހާއެހީތެރިކަމެއް އަޅުގަނޑު ފޯރުވައިދިނީމެވެ. އަޅުގަނޑަށް ދަންނަވަންޖެހެނީ އަޅުގަނޑުމެންނާއި ސެޓްސްއާއި ދެމެދު ވަރަށްރަނގަޅު ގުޅުމެއްއޮވެ، 20 ޖެނުއަރީ 1990 ވަނައަހަރު އަދި ރެކޯރޑްއަކާއިއެއްވަރު ކުރުމުއްދަތެއްގެތެރޭގައި ތަން ބޭނުންކުރަން ފަށައިފީމެވެ. ކަމާއިބެހޭ ހުރިހާފަރާތަކަށް ވިޔަފާރީގެ ކަންތައްތައް ރަނގަޅެވެ. ތިންއަހަރުދުވަހުގެ ތެރޭގައި ހުރިހާ ލޯނުތައް ދެއްކިއްޖެއެވެ. ދެފަރާތަށްމެ ފައިދާލިބި، އަދި ފައިދާ އިތުރުވަމުން ދިޔައެވެ. އަޅުގަނޑަށް މަޢުލޫމާތު ލިބިފައިވާގޮތުން، މިތަންފެށުނުފަހުން، ބަދިގެވަނީ ދެފަހަރުމަތިން ބޮޑުކޮށްފައެވެ.

އެއަށްފަހު އަޅުގަނޑު މަސައްކަތްކުރަންޖެހުނީ، ވަރަށްތަފާފު ދެމަޝްރޫޢުގައެވެ. 1988 ވަނައަހަރު ގެންނަންއުޅުނު އިންޤިލާބުގެސަބަބުން، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ގަނޑުވަރު، ތީމުގެއަށް ލިބިފައިވާ ރައްކާތެރިކަން ނުވަތަ ޙިމާޔަތް ވަރަށްކުޑަކަން އެނގިއްޖެއެވެ. އެއީ ނަމުގައި ގަނޑުވަރެކެވެ. ޙަޤީޤަތުގައި އެއީ ބަނގަލޯ ކިޔާޒާތުގެ ފައްކާގެއެކެވެ. ޢަބްދުލްމަޖީދު ރަންނަބަނޑޭރިކިލެގެފާނު ސަރުކާރަށް ހަދިޔާކުރައްވާފައިވާތަނެކެވެ. ނާޞިރު މިތަން އެމަނިކުފާނުގެ ރަސްމީގެކޮޅުގެގޮތުގައި ބޭނުންކުރައްވަން ފެށްޓެވިއެވެ. އެތަނުގެ ފަހަތުން އޮތްބައި އެތަނާއި އެއްކޮށްލެއްވިއެވެ. އެއީމިހާރު އެސް.ޓީ.އޯ.އަށް ބަދަލުވެފައިވާ، ކުރީގެ އޭ.ޓީ.އޭ.ހިންގަމުންގެންދިޔަތަނެވެ. ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ސެކްރެޓޭރިއަޓްވެސް ހިނގަނީ އެތާނގައެވެ.

ނާޞިރު ފަހުން "މުލީއާގެ" އަށް ބަދަލުވެވަޑައިގަތީއެވެ. ކުރިން "އަތިރީމާފަންނުގެ" އޭކިޔުނު މިގޭގެނަން "ތީމުގެ" އަށް ބަދަލުކުރެވުނެވެ. ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްއެއް ޢައްޔަންކުރެއްވުމުން، އެތަން ބަދަލުވީ ވަޒީރުލްއަޢުޒަމްގެ އޮފީހަށެވެ. 1978 ވަނައަހަރު މައުމޫނު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ މަޤާމާއި ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމުން، އެމަނިކުފާނުގެ ރަސްމީ ގެކޮޅުކަމަށް މިތަންހަމަޖެހުނެވެ. މުލީއާގެ ބޭނުންކުރެވުނީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ވަޑައިގަންނަވާ ބޭރުގެޢިއްޒަތްތެރިން ތިއްބަވާ ގެކޮޅަކަށެވެ.

މައުމޫނު ތީމުގެ އަލުންޢިމާރާތްކުރައްވަން އުޅުއްވާވާހަކަ އިވުމަކުން އަޅުގަނޑު ޙައިރާނެއްނުވެއެވެ. އެތަން ތަޅާލައި އަލުން އެގެ ޢިމާރާތްކުރައްވަން ބޭނުންފުޅުވީ، ހަމައެކަނި އެމަނިކުފާނުގެ އަމިއްލަ ޙިމާޔަތަކަށްނޫނެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ދައުރުގައި ރާއްޖެއަށްލިބިފައިވާ ކުރިއެރުމާއި ދުނިޔޭގައި ރާއްޖޭގެމަޤާމު ރަމްޒުކޮށްދޭ ނިޝާނެއެއްގެގޮތުގައެވެ.

ތީމުގޭގެ މަސައްކަތް ރަސްމީގޮތުންފެށުނީ 1992 ވަނައަހަރުގެ ޖޫންމަހު. ނިމުނީ 1994 ވަނައަހަރުގެ ޖެނުއަރީމަހު.

އ.ދ.އާއި، ކޮމަންވެލްތް ދައުލަތްތައްހިންގަވާ އިސްވެރިންގެ ޖަލްސާތަކާއި، ސާކްގެ ޖަލްސާތައްފަދަ، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ބައްދަލުވުންތަކުގައި މައުމޫން ދެއްވާފައިވާ ތަޤްރީރުތަކުގެސަބަބުން، ދިވެހިރާއްޖެއަކީ މިއަދު ނާތަހުޒީބުޤައުމެއްގެގޮތުގައި ދުށުމުގެބަދަލުގައި، ބައިނަލްއަޤްވާމީގޮތުން އިޙްތިރާމްލިބިފައިވާ ޤައުމަކަށްވަނީވެފައެވެ. ރައީސަށް ފެނިވަޑައިގަތްގޮތުގައި އެމަނިކުފާނު ދިރިއުޅުއްވަންވާނީ، ބާވެފައިވާ ބަންގަލޯފާޑުގެ ގެއަކުނޫނެވެ. އެމަނިކުފާނުގެދަރަޖަ ނުވަތަ ޝަޚްޞިއްޔަތާއިއެކަށޭނަ ގަނޑުވަރެއްގައެވެ. ޝަރަފާއިއެކު މެހެމާނުންނާ ބައްދަލުކުރެއްވޭނޭފަދަ ތަނެއްގައެވެ.

1990 ވަނައަހަރުގެ އެޕްރީލްމަހު، މައުމޫން އަޅުގަނޑުގާތުގައި ތީމުގެ އަލުންހައްދަވަން ބޭނުންފުޅުވާވާހަކަ ވިދާޅުވިއެވެ. އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވީ، އެތަން ފަރުމާކުރާނެ އާރކިޓެކްޓެއްހޯދައި، ފުރަތަމަ ބޭނުންވާނެކުރެހުންތައް ކުރެހުމަށެވެ. އަޅުގަނޑު އެންމެފުރަތަމަ އެނބުރުނީ، އިސްލާމީ މަރުކަޒު ފަރުމާކުރުމުގައި ވަރަށްކާމިޔާބާއިއެކު އެކަންކޮށްފައިވާ، ކުއަލަލަމްޕޫރުގެ ހާޖީދާރާއި ދިމާއަށެވެ. ނަމަވެސް އެންމެފަހުން އެކަންކުރުމަށް އަޅުގަނޑުހޮވީ، އާ އާރކިޓެކްޓެއްކަމުގައިވާ ކުއަލަލަމްޕޫރުގެ ޖޭސަން ލޯވއެވެ.

ޖޭސަން ލޯވ ފުރަތަމަކުރެހި ސްކެޗްތައް، ނުވަތަ ކުރެހުންތައް، މައުމޫނު ބައްލަވައި ފާސްކުރެއްވުމަށްޓަކައި އެމަނިކުފާނުގެއަރިހަށް ފޮނުވީމެވެ. އެއަށްފަހު، ފަހުގެކުރެހުންތައް ކުރަހައި، ސްޓްރަކްޗުރަލް ކުރެހުންތަކާއި، މެކެނިކަލް އަދި އިލެކްޓްރިކަލް ކުރެހުންތަކާއި، ބިލް އޮފް ކުއޮންޓިޓީ އާއި ޓެންޑަރ ޑޮކިއުމަންޓްތައް އާކިޓެކްޓް ތައްޔާރުކުރިއެވެ. މައި އާރކިޓެކްޓްގެގޮތުން، ލޯވ އަކީ ޓީމް ލީޑަރެވެ. މިމަޝްރޫއުގައި މީނާގެދަށުން މަސައްކަތްކުރުމަށް ބޭނުންވާ ލައިސަންސްޑް އެހީތެރީން މީނާހޯދައި ހަމަޖެއްސިއެވެ.

ކަނޑައެޅުނު ވަކިކޮންޓްރެކްޓަރުންތަކެއްގެފަރާތުން ޓެންޑަރހޯދުނެވެ. ޖަޕާނުގެ މިޓްސުއި ކުންފުނީގެފަރާތުން ރާއްޖޭގައި އެދުވަސްވަރު މަސައްކަތްކުރެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ސްރީލަންކާގެ މަޝްހޫރު ދެކޮންޓްރެކްޓަރުންނާއި އަދި މެޑްރާސްގެ ކޮންޓްރެކްޓަރަކާއިވެސް ގުޅީމެވެ. ޓެންޑަރތައް ހުޅުވުމަށްފަހު ވަޒަންކުރީމެވެ. އެންމެ އަގުހެޔޮކޮށް މިކަންކުރުމަށް ހުށަހަޅާފައިވަނީ މިޓްސުއިގެ ފަރާތުންނެވެ. އެހެންކަމުން މިޓްސުއިއަށް ކޮންޓްރެކްޓްލިބުނެވެ. މަސައްކަތް ރަސްމީގޮތުންފެށުނީ 1992 ވަނައަހަރުގެ ޖޫންމަހުގެ 8 ވަނަދުވަހުއެވެ. ނިމުނީ 1994 ވަނައަހަރުގެ ޖެނުއަރީމަހުގެ 15 ވަނަދުވަހުއެވެ.

މިޓްސުއިގެފަރާތުން ވަރަށްއަވަހަށް ސްޓްރަކްޗަރނިންމިއެވެ. ފާރުތަކާއި ދޮރުތަކާއި ފަންގިފިލައާއި ފިނިޝިންގތަކެވެ. މުޅިޢިމާރާތްހެދުމަށް ކޮންޓްރެކްޓްކޮށްފައިވަނި 7 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރަށެވެ. މިއީ ގަނޑުވަރެކެވެ. އެހެންކަމުން ޑެކަރޭޓް ނުވަތަ ޒީނަތްތެރިކުރަންވާނީ ރަނގަޅަށެވެ. މިޓްސުއިގެފަރާތުން މިކަމަށް ޖަޕާނުގެ ޓަކަޝިޔާމާ ކުންފުނިން ކުރާނެއަގުކަމުގައި ބުނެހުށަހެޅީ، 10 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑުމެން މިކަމާއިމެދު ވިސްނާލުމަށްވެސް މާބޮޑު އަދަދެކެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ބަޖެޓްގެ ކުޑަކަމުންނެވެ.

އަޅުގަނޑު އެހެންކަމުންނިންމީ، ހަތަރު ފިލިޕީންމީހުންހޯދައިގެން މިކަންކުރުމަށެވެ. އެއީ ވަރަށްޒުވާން، އާރކިޓެކްޓްގެ އަދި އިންޓީރިއަރ ޑިޒައިންކުރުމުގެ ފާސްލިބިފައިވާ ހަތަރުމީހުންނެވެ. ބައެއް މީހުންނަކީ ޔުނިވަރސިޓީ ހަމަނިންމި މީހުންނެވެ. އެންމެންނަކީވެސް ވަރަށްޝައުޤުވެރިކަމާއިއެކު ކަންކުރުމަށް ތައްޔާރަށްތިބި ވަރަށްހުނަރުވެރިކަންހުރި މީހުންނެވެ. އަޅުގަނޑު އެމީހުންނަށް މުއަރިޝް އާއި ޒަމާނީ ކުރެހުންތައްހުރި ފޮތްތައްދީ، އަޅުގަނޑުމެން ބަލައިލުމަށް ޑިޒައިންކޮޅެއް ފަރުމާ ކޮށްދިނުމަށް ބުނީމެވެ.

ޑިޒައިންކުރުމަށް ބޭނުންވާނެ ހުރިހާސާމާނެއްހުރި ސްޓޫޑިޔޯއެއް މަސައްކަތްކުރާ ސައިޓްގައިހަދައިދީގެން މަސައްކަތްފެށުނެވެ. ފުރަތަމަ އެމީހުންތައްޔާރުކުރީ، ކަޅާއި ހުދުން ކުރަހާފައިވާ ސްކެޗްތަކެކެވެ. މައުމޫން މިކުރެހުންތައް ދިރާސާކުރެއްވިއެވެ. އެމަނިކުފާނަށް ކަމުދިޔަ ކުރެހުންތައް އަލުންމަސައްކަތްކޮށް ކުރަހައިހެދީއެވެ. މުޅިގެ ފަރުމާކޮށް، ސްކެޗްތަކާއި އިމާރާތުގެ ކުރެހުމާއި، އެހެންކުރެހުންތަކާއި އަދި ހުރިހާ ތަފްޞީލުމައުލޫމާތުތައް ތައްޔާރުކުރުމަށް 6 މަސްދުވަސް ހޭދަވިއެވެ.

އަޅުގަނޑުދަންނަ ފަރާތްތަކާއިގުޅައިގެން، ބޭނުންވާ ގިނަފަރުނީޗަރުހެއްދީ އިންޑޮނީޝިއާގައެވެ. ދައުލަތްތަކުގެ އިސްވެރިންފަދަ މެހެމާނުންނާއި ބައްދަލުކުރައްވާ ތަންތަނުގެ ފަރުނީޗަރަކީ އިޓަލީވިލާތުގެ މޮޅު އަދި އަގުބޮޑު ތަކެއްޗެވެ. މުޅިތަނުގެ އެތެރޭގެޑިޒައިންކުރުމުގެއަގު އަޅުގަނޑުމެންގެ ބަޖެޓުކަމުގައިވާ 5 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރުގައި ހިފެހެއްޓުނެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ހުށަހެޅިފައިވާވަރަށްވުރެ ދެބައިކުޅައެއްބައި ކުޑައަދަދެކެވެ.

މިޓްސުއިގެ ފައިނަލް ނުވަތަ ފަހުގެބިލްތަކަށް އަޅުގަނޑުމެން ފައިސާދައްކައިނިންމީ، އިތުރުމަސައްކަތްތަކުގެ ފައިސާއާއިވެސް އެކުގައެވެ. އިތުރުމަސައްކަތްތަކަށްހޭދަވީ 50,000 އެމެރިކާ ޑޮލަރެވެ. އެއީ ކޮންޓްރެކްޓަރުން ވަރަށްރަނގަޅަށް ކޮންޓްރޯލްކޮށް، އަދި ކޮށްނިންމާމަސައްކަތް ޤަވާއިދުންބަލަމުން ގެންގޮސްގެންނެވެ. އަގުތަކާއި ބޭހޭގޮތުންނާއި އެހެނިހެން ކަންކަމާއިމެދު ރަނގަޅަށް އެއްބަސްވެގެންމެނުވީ، އެއްވެސް އިތުރުމަސައްކަތެއް ނުކުރެއެވެ.

ތަނުގައި ދެސައިޓް އިންޖިނޭރުން އަބަދުތިބެއެވެ. އަދި އެމީހުން ކޮންމެދުވަހަކު މަސައްކަތްބަލައި މިނެ، އަދި ހުރިހާކަމެއް ޤަވާއިދުން ރެކޯޑްކުރަމުން ގެންދިޔައެވެ. ތީމުގެ އެޅުމުގެ މަސައްކަތް މާބޮޑެތި މަސްއަލާތަކަކާނުލައި ނިމި، މިއަދު ތީމުގެވަނީ "ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ގަނޑުވަރު" މިނަންކިޔަން އެކަށީގެންވާ ތަނަކަށްވެފައެވެ.

ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ސެކްރެޓަރީ އާދަމް ނަޢީމް މިކަންކުރުމުގައި އަދާކުރެއްވި ފުރިހަމަޚިދުމަތާއި އަޅުގަނޑަށް ވެދެއްވިއެހީ، ޚާއްޞަކޮށް ފާހަގަކޮށްލަމެވެ. އަޅުގަނޑަށްޔަޤީނެވެ. އޭނާގެ އެހީއާނުލައި، އަޅުގަނޑުކުރަންޖެހުނު ކަންތައްތައް އެހާރަނގަޅަކަށް ނުކުރެވުނީހެވެ. މިދަންނަވާ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ސިޓީފުޅުލިބުމަކީ އަޅުގަނޑަށްލިބުނު ވަރަށްބޮޑު ޝަރަފެކެވެ:

އޮނަރަބްލް ޢަލީ ޢުމަރު މަނިކު،

ސަރުކާރުގެފަރާތުން އެކަށީގެންވާފެންވަރެއްގެ ރައީސުލް ޖުމްހޫރިޔްޔާގެ ގަނޑުވަރެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބިނާކުރުމަށްނިންމައި، މިހާރުހުރި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ރަސްމީގެ "ތީމުގެ" ތަޅާލައި އަލުންހެދުމުގެ މަޝްރޫއެއްފެށުނެވެ. މަޝްރޫއުގެ ކަންތައް ގެންދެވުނުހަލުވިކަމާއި އަދި މަސައްކަތުގެ ފެންވަރަކީ އެކަމުގައި ބައިވެރިވި ހުރިހާފަރާތްތަކަށް ތައުރީފުކުރުން ޙައްޤުވެގެންވާކަމެކެވެ.

އަޅުގަނޑު ޤަބޫލުކުރާގޮތުގައި މިމަޝްރޫއުގެ ކާމިޔާބުވުމުގެ އެންމެބޮޑުބައެއް ޙިއްޞާކުރައްވާފައިވަނީ މަނިކުފާނެވެ. އަޅުގަނޑު މިއޮފީހާއިޙަވާލުވިފަހުން ހިނގައިދިޔަ އަށާރައަހަރުދުވަހުގެތެރޭގައި، އަޅުގަނޑު މަނިކުފާނާއި ޙަވާލުކުރި ކޮންމެކަމެއްވަނީ ފަރުވާތެރިކާމާއިއެކު ކަމޭހިއްތަވައި އިޚްލާޞްތެރިކަމާއިއެކު، އެހާމެއަވަހަށް ކުރައްވާނިންމަވާފައެވެ.

ކޮންޓްރެކްޓަރުންހޮއްވަވައި، ބޭރުން ތަކެތިގެންނަވައި އަދި މިކަމާއިގުޅޭ ހުރިހާކަމެއްވެސް މަނިކުފާނު ކުރިއަށްގެންދެވީ އަޅުގަނޑު ވަރަށްހިތްހަމަޖެހޭގޮތަކަށްކަން މިފުރުޞަތުގައި އަޅުގަނޑު ޚާއްޞަކޮށް ފާހަގަކޮށްލަންބޭނުންވެއެވެ. މަސައްކަތްކުރާތަނަށް މަނިކުފާނު އެތަކެއްފަހަރަކު ވަޑައިގެން އަދި ބޭކާރުނޫންގޮތެއްގައި މަސައްކަތްހިންގާ، ކަންކަން ރަނގަޅުކުރުމަށް މަނިކުފާނު ހުށަހެޅުއްވި ގޮތްތައް އަޅުގަނޑު ހަނދާންކުރަމެވެ.

ތީމުގެ އަލުންހެދުމުގެ މަޝްރޫއުއަށް މަނިކުފާނު ކޮށްދެއްވި މަސައްކަތާއި އިޚްލާޞްތެރި ޚިދްމަތް ފާހަކޮށް، ދިވެހިސަރުކާރުގެނަމުގައާއި އަދި އަޅުގަނޑުގެ އަމިއްލަނަމުގައި މަނިކުފާނަށް ޝުކުރުދެންނެވުމަށް މިފުރުޞަތުގެ ބޭނުންކުރަމެވެ.

ސޮއި: މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާ،

6 އޮކްޓޯބަރ 1996"

1990 ގެއަހަރުތަކުގައި ވެރިރަށުގައި ސަރުކާރުން ހިންގަވަންފަށްޓަވަން ހަމަޖެހިފައިވާ އެތައްމަޝްރޫއުތަކެއްގައި އެހީތެރިވުމަށް އަޅުގަނޑުގެގާތުން އެދިވަޑަގެންފައިވެއެވެ. 1990 ވަނައަހަރުހާތާނގައި މާލޭގެއާބާދީ 50،000 އަށްވުރެ އިތުރުވެއްޖެއެވެ. ގޭގެ ކުނިއުކާލުމާއި އަދި ޢިމާރާތްކުރުމުގެ މަސައްކަތްކުރާ ތަންތަނުގެކުނި އުކާލުމަކީ، ބޮޑު ބޮލުގައިރިހުމަކަށްވަނީވެފައެވެ. މާލޭގައި ބިންހިއްކުމަށްޓަކައި އިތުރަށް ކުނިއަޅާ ފުރާން ބޭނުންކުރާނެތަނެއްނެތެވެ. ސަރުކާރުގެ ކަމާބެހޭފަރާތުން ކުނިއަންދަވަން ފެށްޓެވިއެވެ. މިއީ ތިމާވެށްޓަށް ނުރައްކާކަމެއްގެ އިތުރަށް، ކާމިޔާބުކަމަކަށްވެސް ނުވިއެވެ.

1992 ވަނައަހަރުގެ ކުރީކޮޅުގައި، ރައީސް މައުމޫން އަޅުގަނޑުގާތުގައި މިކަމަށް ދާއިމީހައްލެއް ހޯދައިދިނުމަށްވިދާޅުވިއެވެ. ކުނިއެންދުމަކީ ޙައްލެއްނޫނެވެ. އެއީ މިކަމަށް އަގެއްނަގަންޖެހޭނެތީއާއި، ސަރުކާރުގެފަރާތުން ކުނިއުކާލުމަކީ ރައްޔިތުންނަށް ހިލޭދެމުން އަންނަ ޚިދުމަތަކަށްވާތިއެވެ. އެމީހުންނަށްޖެހެނީ ކަނޑައެޅިފައިވާ ސަރަޙައްދުތަކަކަށް ކުނިއުކާލުމަށެވެ. ސަރުކާރުގެފަރާތުން ބިންހިއްކުމުގައި މިކުނި ބޭނުންކުރެއެވެ. ނަމަވެސް މިހާރު މިއީ މިކަން ކުރެވެންއޮތްގޮތެއްނޫނެވެ.

އަޅުގަނޑު މިކަމާއިމެދު ވަރަށްފަރުވާތެރިކަމާއެކު ވިސްނީމެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ސަމާލުކަން އަމާޒުކުރީ މާލެވަރުގެ ކުޑަ އަދި އެއްޙާލަތުއޮތް ޤައުމުތަކުގައި މިކަންކުރާގޮތާއި މެދުއެވެ. މިފަދަ ތަންތަނުން ކުންޏާއި ބެހޭގޮތުން ކަންކުރަނީ ކިހިނެއްތޯ ބެލުމަށެވެ. އަޅުގަނޑު ލިސްޓެއް އެކުލަވާލައި އޭގެތެރެއިން ހޮންގކޮންގއަކީ ބަލައިލަން ރަނގަޅު ޤައުމެއްކަމުގައި ވިސްނުނެވެ. އެޤައުމުގައި މީހުން ދިރިއުޅެނީ ރަށްވަށައިގެންނެވެ. އެއީ ރަށުގެމެދުގައިވަނީ ފަރުބަދަތައް ކަމުންނެވެ. މާލެއާއި އެއްގޮތަށް މިތަންއޮންނަނީ ތޮއްޖެހިފައެވެ.

ކުރިއަށް ރޭވުމަކާއިނުލައި އަޅުގަނޑު ހޮންގކޮންގއަށްދިޔައީމެވެ. އަޅުގަނޑު ބޭނުންވީ އެތަނުގައި ކަންހިނގާގޮތް ލޮލުންދެކެލުމަށެވެ. އެއީމާލޭގައި ކަންކުރާނެގޮތެއް ވިސްނުމަށްޓަކައެވެ. ހޮޓަލަށްގޮސް ޗެކްއިންކޮށް ހަމަޖެހިލުމަށްފަހު، އަޅުގަނޑު ޓެލެފޯނުފޮތްނަގައިގެން، ޔެލޯ ޕޭޖަސް ބަލަންފެށީމެވެ. އަޅުގަނޑުބޭނުންވީ، ހޮންކޮންގގައި މިފަދަމަސްއަލަތަކާއި ދިމާވެފައިވާ ކޮންސަލްޓަންޓުން ތިބިތޯ ބެލުމަށެވެ.

އަޅުގަނޑަށްފެނުނީ ހަޒްބަންޑް އެންޑް ކޮންޕެނީ ކިޔާތަނެއްގެނަމެވެ. އެމީހުންނަކީ އަޅުގަނޑު ކޮޅުނބުގައި އުޅުނުއިރު އެތާނގައި އޮފީހެއްހުނަނާތީ އަޅުގަނޑު ދަންނަބައެކެވެ. އެއީ އިނގިރޭސި ކޮންސަލްޓަންޓުންގެ ކުންފުންޏެކެވެ. އަދި 1958 ވަނައަހަރު އަޅުގަނޑުވަނީ އެމީހުންގެ އިންޖިނޭރަކާއި ބައްދަލުވެފައެވެ. އެއީ މާލޭގެ މަގަތުބަނދަރު އިނގިރޭސިއެހީގެދަށުން ހެދުމުގެ ފުރުޞަތުއޮތްތޯ ބަލަމުންގެންދިޔައިރުއެވެ. އެމަޝްރޫއާއިގެން ކުރިއަށްނުދިޔައީ، އެދުވަސްވަރު އެކަންކުރުމުގެ އަގުބޮޑު ކަމުންނެވެ.

އަޅުގަނޑު ހަޒްބަންޑް އެންޑް ކޮންޕެނީއަށް ފޯނުކޮށް އެމީހުންގެ ރެޒިޑެންޓް ޗީފްއިންޖިނޭރާ އެދުވަހު 3 ޖަހާއިރު ބައްދަލުކުރުމަށް އެޕޮއިންޓްމަންޓްއެއްހެދީމެވެ. އެމީހުންގެ އޮފީސް ހޯދުމަށްފަހު، އެމީހުންނާއި ބައްދަލުކުރުމަށް މަޑުކުރީމެވެ. އެގްޒެކެޓިވް އަޅުގަނޑަށް މަރުޙަބާކިއުމަށްފަހު، އެކަކުއަނެކަކަށް ބަލަހައްޓައިގެން ތިބެވުނެވެ. މި އިނގިރޭސި އިންޖިނޭރަކީ އޭގެ 34 އަހަރުކުރިން އަޅުގަނޑާ ބައްދަލުވި މީހެކެވެ.

މިފަދަ ޤަބޫލުކުރަންދަތި އިއްތިފާޤެއްގެ ސަބަބުން، ޙައްލަކާއިދިމާއަށް ދެވެނީކަމުގައި އަޅުގަނޑަށް ހީކުރެވުނެވެ. މާލޭގައި ކުނިނައްތާލުމާ ބެހޭގޮތުން ކުރިމަތިވެގެންއުޅޭ މައްސަލަ ބުނެދީ، ހޮންގކޮންގގައި މިކަމާއިމެދު ކަންކުރާގޮތްދެކެން އަޅުގަނޑުބޭނުންވާހަކަ އޭނާގާތުގައި ބުނީމެވެ. އޭނާބުނީ ގިނަކުނި ބޭނުންކުރަނީ ބިންހިއްކުމަށްކަމަށެވެ. އަންދާލަނީ ވަރަށް ކުޑައެތިކޮޅެއް ކަމުގައެވެ.

ދެން ކުނިނައްތާލާ ސައިޓެއްގައި ކަންކުރާގޮތް ދައްކާލުމަށް އަޅުގަނޑު ގޮވައިގެން އޭނާދިޔައެވެ. އެއަށްފަހު އިތުރުވާހަކަދެއްކުމަށް އޭނާގެ އޮފީހަށް އެނބުރިއައީވެ. އޮފީހުގެ ލައިބްރަރީއިން އޭނާ އަޅުގަނޑަށް ލުއިފޮތެއްދިނެވެ. އެފޮތުގެނަމަކީ "މުސްތަޤްބަލަށްޓަކައި ކުނީގައި އިންވެސްޓްކުރާށެވެ". މިއީ އިނގިރޭސި ވިލާތުގެ ތަނެއްގައި ބިންހިއްކުމަށްޓަކައި ކުނިބޭނުންކޮށްފައިވާގޮތާއި، އަދި އެބިމުގައި އިންޑަސްޓްރިއަލް މަސައްކަތްކުރަންފެށިގޮތް އެފޮތުގައި ބަޔާންކޮށް، އިނގިރޭސިއަކު ލިޔެފައިވާފޮތެކެވެ.

އިންޖިނޭރު އަޅުގަނޑުގާތުގައިބުނީ، މިފަދަގޮތެއް ދިވެހިރާއްޖޭގައިހެދިދާނެކަމަށް އޭނާއަށް ފެންނަކަމަށެވެ. އޭނާބުނީ ފަރަކާއި އިންވެގެންއޮތް ފަޅެއް ކުނިއަޅައިގެންހިއްކިދާނެކަމަށެވެ. މިފަދަތަނަކީ ރައްކާތެރިކަންލިބިފައިވާ ތަނަކަށްވެސްވާނެއެވެ. އަޅުގަނޑު މިކަމާއިމެދު ވަރަށްޝައުޤުވެރިވިއެވެ. އަދިމަސްއަލައިގެޙައްލަކާއި ދިމާއަށް ވާޞިލްވެވުނީކަމުގައި އަޅުގަނޑަށްހީވިއެވެ. އޭނާ މާލެއައިސް ކަންހުރިގޮތްބަލައި ދިރާސާކޮށް، ރިޕޯރޓެއް ތައްޔާރުކޮށް ހުށަހެޅުމަށް އަޅުގަނޑުދައުވަތުދިނީމެވެ.

ހަފްތާއެއްގެތެރޭގައި އިންޖިނޭރުމާލެއައެވެ. ތަފާސްހިސާބުތައްއެއްކޮށް ތަންތަންބަލައިހެދިއެވެ. މިކަންކުރިއަށްގެންދާނެގޮތްވެސް އޭނާގެ މަސައްކަތުގައިހިމެނިއެވެ. އެދުވަސްވަރު ދުވާލަކަށް ނައްތާލަންޖެހެނީ ކުނީގެ ގާތްގަނޑަކަށް 16 ޓަނާއި 20 ޓަނާއި ދެމެދުގެއަދަދެކެވެ.

މިހުށަހެޅުން ދިވެހިސަރުކާރުން ޤަބޫލުކުރެއްވިއެވެ. މާލެއާއި ހިއްކުމަށްޓަކައި ހޮވާބިމާއި ދެމެދު ކުނިއުފުލުމަށް ކަމުދާނެ އުޅަނދަކާބެހޭ ސްޕެސިފިކޭޝަނެއް ދިނުމަށްވެސް އަޅުގަނޑު އޭނާގެކިބައިން އެދުނީމެވެ. މިތަފްޞީލު އޭނާދިނުމުން، ސިންގަޕޫރުގެ ނޭވަލްއާރކިޓެކްޓެއް މެދުވެރިކޮށް އަޅުގަނޑު އެފަދައުޅަނދެއް ކުރެއްސީމެވެ. މިކަން ކުރުމަށް ރޭވިގޮތުގެ ޚުލާޞާއެއް މިދަންނަވަނީއެވެ.

މުނިސިޕަލްޓީއިން ނިންމަވާ ތަނަކަށް މާލެއިން ކުނިއެއްކުރުން.

މިތަނަށް ކުނިގެންދިއުމަށް އުޖޫރައެއްދީގެން ބަޔަކުލައްވައި ގޭގެއިން ކުނިގެންދިޔުން.

މެކެނިކަލް ސާމާނު ބޭނުންކޮށްގެން 20 ޓަނުގެ ލޯރިއަށް ކުނިއެރުވުން.

ކުނިގެންދާއުޅަނދުގައި ގާތްގަނޑަކަށް 6 ލޮރީގެ ނުވަތަ 8 ލޮރީގެކުނި، ހިއްކަންބޭނުންވާ ސަރަޙައްދަށް އުފުލުން. އުޅަނދުގައި ލޮރީ އަރުވާ/ބާލާނެ ރޭމްޕްއެއް ހުންނާނެއެވެ. ލޮރީތަކުން ކުނިގެންގޮސް، ހިއްކާތަނަށް ހުސްކުރުމަށްފަހު އަބުނރާ އުޅަނދަށްދިއުން. ކުނި އެތަނަށްއެޅުމުން، ކުޑަބުލްޑޯޒަރެއް މެދުވެރިކޮށް ރަނގަޅަށް ފަތުރާލައި، ގާތްގަނޑަކަށް 12 އިންޗި ހުންނަވަރަށް މޫދުން ވެލިއެޅުން. މިކަން މިހެންކުރަނީ މެހިއުފެދުން ހުއްޓުވުމަށާއި ކުނި އަވަހަށްނައްތާލުމަށްޓަކައެވެ.

ފުރަތަމަފެށުނުއިރު ހުރިހާ ކުންޏެއް، ޕްލާސްޓިކާއިވެސްއެކު، ހުންނަނީ މަސްހުނިވެފައެވެ. ފަހުން ކުނި ވަކިކުރަނީއެވެ. ތިމާވެށީގެ ރައްކާތެރިކަންވަނީ ވަރަށްރަނގަޅަށް ބެލެހެއްޓިފައެވެ. ބެޓެރިއާއި ޕީވީސީ އިންހަދާފައި ހުންނަތަކެތި ވަކިންއެއްކޮށް މުދާ ބޭރުކުރާ ފަރާތްތަކަށް ވިއްކަނީއެވެ. މިތަކެތި މާލެއާއި ދެކުނުއިންޑިޔާއާއި ދެމެދު ދަތުރުކުރާ ކުދިއުޅަނދުފަހަރުގައި އިންޑިޔާއަށް ގެންގޮސް ރީސައިކަލް ކުރަނީއެވެ. ރަށުން ބޭރުވާ ފެނުގެ ސާމްޕްލް ދޭތެރެދޭތެރެއިންނަގައި، ކޮންޓެމިނޭޓްވެފައިހުރިތޯ ޤަވާއިދުން ޓެސްޓްކުރެވެއެވެ.

ކުނިނައްތާލުމުގެމަސައްކަތް ހިނގަމުންދަނީ ރަނގަޅަށް ބެލެހެއްޓޭނެ ނިޒާމެއް ޤާއިމްކުރެވި އޭގެދަށުންނެވެ. ކުނިއުފުލުމަށް ތިންއުޅަނދު އޮވެއެވެ. ފުރަތަމަ އުޅަނދަކީ ސިންގަޕޫރުގައި ބަންއުޅަނދެކެވެ. އެހެންއުޅަނދުތައްބަނީ ފުރަތަމަ އުޅަނދުގެ ޑިޒައިނަށް، އަޅުގަނޑުމެންގެ ތަޖްރިބާގެމަތިން ބައެއް ބަދަލުގެނެސް ކޮޅުނބުގެ ޑޮކްޔާރޑެއްގައެވެ.

އަޅުނގަޑުމެން ކުނިއަޅައިގެން "އިންޑަސްޓްރިއަލް" މަސައްކަތްކުރާނެ އާރަށެއް މިވަނީ ކާމިޔާބާއިއެކު ހިއްކާފައެވެ. މިރަށުގެ ބިންވަނީ ސިމެންތި، ވެލި، ހިލަވެލި، އަދި ލަކުޑިއާއި ވަކަރު އެތެރެކުރާ ފަރާތްތަކަށާއި އަދި ދިވެހިކޮންޓްރެކްޓަރުންނަށް ކުއްޔަށްދޫކޮށްފައެވެ. ގިނައަދަދަކަށް ތެޔޮއެތެރެކުރާ ފަރާތްތަކަށްވެސް ބިންވަނީ ކުއްޔަށްދޫކޮށްފައެވެ. މި އާރަށުން ބިން ކުއްޔަށްހިފުމުގެ ބޭނުން ވަރަށްވެސް ބޮޑެވެ. އަދި މިމަޝްރޫއުވަނީ ކާމިޔާބު މަޝްރޫޢަކަށްވެފައެވެ.

ފެށިއިރު ދުވާލަކު 16 - 20 ޓަނުގެކުނި ގެންދެވޭ ނިޒާމަކުން މިހާރުމިވަނީ ގާތްގަނޑަކަށް 500 ޓަނުގެ ކުނިގެންދެވޭނެ ނިޒާމަކަށްވެފައެވެ. ހޮންގކޮންގގައި އިއްތިފާޤުން އަލުން ދިމާވި، އަޅުގަނޑާއި ކުރިންބައްދަލުވެފައިވާ ފަރާތުގެސަބަބުން، މާލޭގައި ކުނިނައްތާލުން މިހާރުވެފައިމިވަނީ، ރަނގަޅަށް ހިނގައި ފައިދާކުރުވަނިވި ކަމަކަށްވެފައެވެ.

މާލޭގެ ކުނިނައްތާލުމުގެނިޒާމު ޤާއިމުކުރުމުގައި އަޅުގަނޑުގެ ބައިވެރިވުމާއި އެހީތެރިކަން ހިމެނިފައިވާކަމީ، ރިއާސީ ގަނޑުވަރުހެދުމާއި އެއްވަރަށް އަޅުގަނޑު އެކަމާއިމެދު ފަޚުރުވެރިވާކަމެއްކަމުގައި އަޅުގަނޑަށް ތެދުވެރިކަމާއިއެކު ދެންނެވޭނެއެވެ. ޚިދުމަތުގެ މިދިގުރާސްތާގައި އަޅުގަނޑުކޮށްފައިވާ މަސައްކަތްތަކުން، ރައީސުންނާއި އަދި އާދައިގެ ރައްޔިތުންނަށްވެސް ފައިދާކުރަމުންދާކަމީ، އަޅުނގަނޑަށްލިބޭ ވަރަށްބޮޑު ޝަރަފެކެވެ.

ލޮސް އޮފް އަރނިންގްސް (އާމްދަނީ ގެއްލުން) ޕޮލިސީ

އެއަރޕޯރޓް އިންޝޫރަންސް - ލޮއިޑްސް ސިންޑިކޭޓް

އާއެއަރޕޯރޓެއް ހެދުމަށްފަހުގައްޔާއި އަދި އެއެއަރޕޯރޓް ހިންގަންފެށުމާއި އެކު، ހިންގުމާގުޅޭ ވަރަށްގިނަކަންތައްތަކެއްއޮތީ ހަމަޖައްސަންޖެހިފައެވެ. މީގެތެރެއިން އެއްކަމަކީ އެއަރޕޯރޓް އިންޝުއަރ ކުރުމެވެ.

ޢާންމުގޮތެއްގައި، ލޮސް އޮފް އަރނިންގްސްގެ ގޮތުގައި އިންޝުއަރކުރުން ބިނާވެފައިވަނީ އެއަރޕޯރޓް ހިންގުމުގެ ޚަރަދުގެމައްޗަށެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ބޭނުންވީ ޓުއަރިޒަމްގެ އާމްދަނީއަށް ގެއްލުމެއްވެދާނެކަންވެސް ހިމަނައިގެން މަތީއަދަދަކަށް އިންޝުއަރކުރުމަށެވެ. އެއީ އެއްވެސްސަބަބަކާއިހުރެ އެއަރޕޯރޓް ބަންދުކުރަންޖެހިދާނެ ޙާލަތެއް މެދުވެރިވެދާނެކަމަށް ތަންލާފައެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ލޮއިޑްސް ސިންޑިކޭޓްގައި މިހެންބުނުމުން، އެމީހުންބުނީ މިއީ މިފަދައެދުމެއް އެމީހުންނަށް ބަޔަކުހުށަހެޅި ފުރަތަމަފަހަރު ކަމަށެވެ. އެމީހުންބުނީ އެމީހުންނަށްޖެހޭނީ ސިންޑިކޭޓްގެ މެންބަރުންނާ ވާހަކަދައްކައި އެއްވެސް އަންޑަރރައިޓަރެއް މިފަދަކަވަރެއްދިނުމަށް ތައްޔާރަށްތިބިތޯ ބެލުމަށްކަމަށެވެ. މިކަންކުރުމަށް ދެހަފްތާއެއްހާދުވަސް ވާނެއެވެ. ސިންޑިކޭޓްގެފަރާތުން އަޅުގަނޑުމެންގާތުގައިބުނީ، އަޅުގަނޑުމެންގެ ހުށަހެޅުމަށް ކޮންމެވެސްވަރަކަށް ޝައުޤުވެރިވާކަމަށެވެ. ނަމަވެސް މިޕޮލިސީގެ މާއްދާތައްޖެހޭނީ، ހަމަޚާއްޞަކޮށް މިޕޮލިސީއަށް ޑްރާފްޓްކޮށް ތައްޔާރުކުރަންކަމަށާއި އަދި އަޅުގަނޑުމެނަށްޖެހޭނީ 5,000 ޔޫ.ކޭ.ޕައުންޑް، އެކަމުގައި ހިނގާނެޚަރަދަށް ދައްކާށެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން މިކަމަށްއެއްބަސްވީމުއެވެ. ޕޮލިސީ ޑްރާފްޓްކޮށް، ކަވަރ ޕްލޭސްކޮށް، އަދި ޕޮލިސީ އިޝޫކުރިއެވެ. މިއީ އެއަރޕޯރޓެއްގެ ލޮސް އޮފް އަރނިންގްސްގެ ކަވަރެއް މިގޮތަށް އެހެންފޯރމިއުލާއެއް ބޭނުންކޮށްގެން ދޫކުރި ފުރަތަމަފަހަރެވެ. ހަމަ މިޕޮލިސީގައި، ގަދަކަނޑުން އަތުވެދާނެ ސުނާމީފަދަ ކަންކަންވެސް ހިމެނިފައިވެއެވެ. އެއަރޕޯރޓް ހުޅުވިތާ އެއްއަހަރުގެތެރޭގައި މޫސުންގޯސްވެ، ރަންވޭގެބައެއް ހަލާކުވިއެވެ. މަރާމާތުކުރުމަށްފަހު އިންޝުއަރަންސް ޕޮލިސީގެދަށުން އެޚަރަދު އަޅުގަނޑުމެންނަށްލިބުނެވެ. އެއްވެސް މަސްއަލައެއްނުޖައްސައި އަންޑަރައިޓަރ މިމަރާމާތަށް ހިނގިޚަރަދު އަޅުގަނޑުމެންނަށްދިނެވެ. މިކަން އަޅުގަނޑު ފާހަގަކޮށްލީ މިއީ އާދަޔާޚިލާފް ކަވަރަކަށްވާތީއެވެ.

24 ވަނަ ބާބު

އެމް.އެސް.އެލް، 1990 ގެއަހަރުތަކުގެ ތެރޭގައި

1988 ހާތާގައި، މުދާއުފުލުމުގެ އަގުތައް މަތިވުމާއި، ރަނގަޅުއަގެއްގައި ތަކެތި ވިކެންފެށުމަކީ، މޯލްޑިވްސް ޝިޕިންގ ލިމިޓަޑް (އެމް.އެސް.އެލް.) އަށް އެހީތެރިވެދިން ކަމެއްކަމުގައިވީނަމަވެސް، 1990 ގެއަހަރުތަކުގެ ކުރީކޮޅު، މާލެއިން މުދާއުފުލުމަކީ އެމް.އެސް.އެލް.ހިންގުމުގެޚަރަދުލިބުމަށް ދަތިކަމަކަށްވަނީވެފައެވެ. މިކަން މެދުވެރިވުމުގެ އެންމެބޮޑު އެއްސަބަބަކީ ބަނދަރުގައި މުދާބޭލުމުގައި ލަސްވުމެވެ. އަދި މިކަންވަނީ 1990 ގެއަހަރުތަކުގެތެރޭގައި އިތުރުވެފައެވެ.

ވަރަށްގިނަފަހަރު، އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ކުދިބޯޓުފަހަރު، މުދާނުބޭލިގެން ދެމަސްދުވަހުވެސް ބަނދަރުގައިހޭދަވެއެވެ. މުދާއުފުލުމުގެ އަގުތައްހުރިނިސްބަތުން، މިއީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ނުއުފުލޭވަރުގެ ލަސްވުމެކެވެ. އަނެއްހުރަހަކީ މޯލްޑިވްސް ޕޯރޓްސް އޮތޯރިޓީގެ ފަރާތުން (ފަންޑިންގ އޭޖަންސީތަކުގެ ބާރުއެޅުމާއިއެކު) ނަގާއަގު ބޮޑުކުރުމެވެ.

އަމިއްލަ ނުވަތަ ޕްރައިވެޓްސެކްޓަރގައި، ބައެއްވިޔަފާރިވެރިން އެމީހުންގެ އަމިއްލަ ކުދިބޯޓުފަހަރުގައި އެހެންޤައުމުތަކުން މުދާބަރުކޮށްގެން އެމް.އެސް.އެލް.އަށް ވާދަނުކުރެވޭވަރުގެ އަގުތަކުގައި މުދާގެންނަން ފެށުމަކީވެސް، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ގެއްލުންވާންފެށިކަމެކެވެ. ބަޔަކު ވިޔަފާރިއެއްފެށުމުގެސަބަބުން ފައިދާވާންފެށުމުން، އެހެންފަރާތްތަކުން އެވިޔަފާރީގެފައިދާ ނެގުމަށްޓަކައި އެކަމެއްފަށައިގަތުމަކީ، ޢާއްމުކޮށްހިނގާކަމެކެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން އެންމެންނަށްވެސް ގެއްލުންލިބެންފެށުމުން، ފުރުޞަތުގެ ބޭނުންހިފާމީހުން އެކަމަކާދުރަށްދެއެވެ. އަދި އެވިޔަފާރި ނިކަމެތިވެދެއެވެ.

ވިޔަފާރީގައި ދިގުމުއްދަތުގެ ރައްކާތެރިކަމަށްޓަކައި، ޤައުމީ ޝިޕިންގލައިނެއްގެ ޚިދުމަތް މެދުކެނޑުމެއްނެތި ލިބެމުންދިޔުމަކީ، މުހިންމުކަމެކެވެ. ތިންވަނަ ދުނިޔޭގެ ގިނަޤައުމުތަކުންވަނީ މިފަދަ ސިޔާސަތެއް ގެންގުޅެން ޚިޔާރުކޮށްފައެވެ.

1990 ގެއަހަރުތަކުގެ ތެރޭގައި، އައި.އެސް.އޯ.ކޯޑު (އައި.އެސް.އެމް.) ވެސްހިމެނޭ، ބޯޓުފަހަރަށް އަމާޒުވާ ޓެކްނޮލޮޖީގެ ހަރުކަށިމިންގަނޑުތަކެއް އުފެއްދިއެވެ. ވާދަވެރިފަރާތްތަކުން ރައްކައުތެރިކަމުގެ އިތުރުފިޔަވަޅުތަކާއި ޕޮލިޔުޝަނާދެކޮޅުފިޔަވަޅުތައް އަޅަމުންގެންދިއުމާއެކު، ގެއްލުންކުޑަގޮތުގައި އުފެއްދުންތެރިކަން އިތުރުކުރަމުންދިއައެވެ. މިސަބަބަށްޓަކައި، ޚަރަދުކުޑަކޮށްދުއްވޭ، ކުރިއަރާފައިވާ ޒަމާނީބޯޓުފަހަރުގައި އަޅުގަނޑުމެންނަށް އިންވެސްޓް ނުކުރެވިއްޖެނަމަ، މިވިޔަފާރިކުރާ އެހެންފަރާތްތަކާ ވާދަނުކުރެވިގެން، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ގެއްލުންވާނެއެވެ.

ހަމަމިއާއެކު، މަތިވެރި ދަރަޖައަކަށް ފައިސާއާއި އިންސާނީ ވަޞީލަތްތައްހުރި ބޮޑެތި ޝިޕިންގ ކުންފުނިތަކުން، ލައިނަރ ކޮންފެރަންސްގައި އޮޕަރޭޓްކޮށް، އެކިކުންފުނި އެއްވުމާއި، އިތުރުބޯޓުފަހަރުގަތުންފަދަ ކަންތައްކޮށްގެން، އެމީހުންގެމަޤާމު ވަރުގަދަކުރިއެވެ. ވިޔަފާރިއަށްމިއައި ހީނަރުކަމުން އެމް.އެސް.އެލް.އަށް ވަރަށްބޮޑު އަސަރެއްކުރިއެވެ. ރިސެޝަންގެ ސަބަބުން އެމް.އެސް.އެލް.ފަދަ ބާއުޅަނދުފަހަރު ގެންގުޅުނު ފަރާތްތަކާދެކޮޅަށް އޮއިވަރުއެނބުރުނެވެ.

އެމް.އޯ.އެފް.ޓީ.ގެ ކޮންސަލްޓަންޓުންގެ ޓީމެއްގެ އޯޑިޓާއި އިންސްޕެކްޝަންގެ މައްޗަށްބިނާކޮށް ހުށަހެޅުނީ، އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ޓްރޭމްޕްފްލީޓް ވިއްކާލާފައި، މާލެއަށް މުދާއުފުލުމަށް ސަމާލުކަންދިނުމަށެވެ. މިކޮޅިގަނޑުން ނެއްޓުމަށް ވަގުތުންއަޅުގަނޑުމެން ފިޔަވަޅުއެޅީމެވެ. ވަރަށްހަރުކަށި، ދަތިފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅައިގެން، ބާބޯޓުތައް ދޫކޮށްލައިހެދުމާއިވެސްއެކު، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ގެއްލުންފޫބެއްދުނެވެ. 1987 އާއި 1992 އާދެމެދުގައި ފައިދާވުމުގެ ސަބަބުން، ކުންފުންޏަށް ކުރިންލިބިފައިވާ ކާމިޔާބުގެ ކޮންމެވެސްމިންވަރެއް ޙާޞިލްކުރެވުނެވެ.

އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ތާރީޚުގެ އެންމެމުހިންމުބައި އަޅުގަނޑުމިވަނީ އެންމެފަހަށް ބާއްވާފައެވެ. އެއީ ދިވެހިސަރުކާރަށް އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ފަރާތުން ދީފައިވާ ޙިއްޞާއެވެ. ވަރަށްކުރުކޮށް ދަންނަވާނަމަ، 1970 އިންފެށިގެން ދިވެހިސަރުކާރަށް އެމް.އެސް.އެލް.އިން ދީފައިވާއެހީތައް ނުދީ، އެފައިސާ ކުންފުނީގައި ބެހެއްޓިނަމަ، އެމް.އެސް.އެލް.ގެ އެއްވެސްދަރަންޏެއް ނެތީހެވެ.އަދި ބޭންކުގައި 25 މިލިއަން ޑޮލަރަށްވުރެގިނައަދަދެއްގެ ފައިސާހުރީހެވެ. މީގެއތުރަށްވެސް ހުންނާނެކަމަށްބެލެވެއެވެ.

މިހެން އަޅުގަނޑު މިލިޔަނީ ޔަޤީންކަމާއިއެކީގައެވެ. އެހެނީ، 1970 ގެކުރީކޮޅުގެއަހަރުތަކުން ފެށިގެން އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ފަރާތުން ސަރުކާރަށް ނަގުދުފައިސާއާއިތަކެތިން، 15.9 މިލިއަން ޑޮލަރުވަނީ ދައްކާފައެވެ. އެއީ އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ފައިދާގެތެރެއިން ބޯޓުފަހަރުގަތުމަށް ބޭނުންވާބައި ބަހައްޓާފައެވެ. މިފައިސާ އާދައިގެ ބޭންކްއެކައުންޓެއްގައި އެވްރެޖް އިންޓްރެސްޓް ރޭޓެއްކަމުގައިވާ 8 އިންސައްތައަށް ބަހައްޓާފައި ހުރިނަމަވެސް،މިހާރު ގާތްގަނޑަކަށް 52 މިލިއަންޑޮލަރަށް އިތުރުވެފައިހުރީހެވެ.

1970 އާއި 1980 ގެއަހަރުތަކަކީ އިންޓްރެސްޓްރޭޓް މަތީގައިހުރިއަހަރުތަކެއް ކަމުގައިވާތީ، އަޅުގަނޑު ޤަބޫލުކުރަނީ 8 އިންސައްތައަކީ މަދުއަދަދެއްކަމުގައެވެ. ވަރަށްސާދާކޮށް ދަންނަވާނަމަ، އެމް.އެސް.އެލް.ގެ މަޤާމު ސަރުކާރާއި އަޅާބަލާއިރު ހުންނާނީ މިދަންނަވާ ގޮތުގައެވެ.

ސަރުކާރަށްދެއްކި ފައިސާ 52.0 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރ.

ކުވައިތު ފަންޑް ލޯނުކަނޑަން 5.9 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރ.

އައި.ޑީ.ބީ.ލޯނުކަނޑަން 9.4 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރ.

15.3 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރ.

ދެއްކި ފައިސާގެއަދަދު 36.7 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރ.

މިދައްކައިދެނީ ހަމައެކަނި އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ ކާމިޔާބެއްނޫނެވެ. އަދިކީއްތޯއެވެ! ޤައުމަށް ބޭނުންވި ހިނދު އެމް.އެސް.އެލް.އިން ކޮށްދީފައިވާ ޚިދުމަތެވެ. ޚާއްޞަކޮށް، ދައުލަތުގެ ބެލެންސް އޮފް ޕޭމަންޓްސްއަށް ފައިސާމަދުވެގެން އުޅުނުއިރެއްގައި ވެދިންއެހީއެވެ. މިފައިސާ ރާއްޖެތެރޭގެ ރަށްރަށުގެ އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރަށާއި، އަދި އެންމެމުހިންމު ކަމަށްވީ ފުރަތަމަ ޓުއަރިސްޓް ރިސޯރޓްތައް ހެދުމުގައިވެސް ބޭނުންކުރެވުނެވެ.

"ބައިބައިވެފައިވާ އެކަހެރިޤައުމަކުން" ދިވެހިރާއްޖެ، މަސްވެރިކަމާއި ވިޔަފާރިކުރާ، ވަރަށްގިނަޢަދަދެއްގެ ޓުއަރިސްޓުން އެޤައުމަކަށް އަންނަން ބޭނުންވާ، އަދި ފައިދާލިބިދޭ މަންޒިލަކަށް ބަދަލުވީކަމީމ، މި ރިސޯރޓްތަކުގެ ކާމިޔާބެވެ. ޓުއަރިޒަމްގެސިނާޢަތު ރޯވެ ހެދިބޮޑުވީ އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ފައިދާއިން އިންދިއޮށުގެ ސަބަބުންނެވެ.

ބޭރު ޤައުމުތަކުގައި ކޮންސިއުލަރ/ވިޔަފާރި އޮފީސްތައް ހިންގުމަށް ސަރުކާރުގައިއޮތީ ކުޑަބަޖެޓެކެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ގޮފިތައް ނުވަތަ އޮފީސްތައް ބައެއް ބޭރުޤައުމުތަކުގައި ހުއްޓެވެ. އަދި އެކަށީގެންވާވަރަކަށް ފައިސާވެސްހުއްޓެވެ. ރަސްމީ ދަތުރުކުރުމުގައްޔާއި، ދިވެހިރާއްޖެ އިޝްތިހާރުކޮށް ކުރިއެރުވުމާއިބެހޭ ދަތުރުތައް ކުރުމުގައި، ސަރުކާރުން އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ފައިސާ ބޭނުންކުރެއްވިއެވެ. ހަމަމިއާއިއެކު ބޭސްފަރުވާކުރުމަކީވެސް ޚިދުމަތެއްގެގޮތުގައި އެމް.އެސް.އެލް.އިން ކޮށްދިންކަމެކެވެ.

ދިވެހިސަރުކާރުގެ ކޮންސިއުލަރ ކަންތައްތަކާއި އެކަމާއިގުޅިގެން ހިނގާޚަރަދުތައްކުރީ އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ފަރާތުންނެވެ. ސަރުކާރުގެފަރާތުން ވިޔަފާރިއާއި ކޮންސިއުލަރ އޮފީސްތައް ޤާއިމްކުރައްވަންދެނެވެ. ހަމަމިއާއިއެކު، އެމް.އެސް.އެލް.ގެ އޮފީހެއްހުރި ކޮންމެތަނެއްގައިމެ ސަރުކާރުގެ ކޮމަރޝަލް އެޖެންޓްކަންކުރީ އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ފަރާތުންނެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން، ބޭރުޤައުމުތަކުގެ ސަރުކާރުތަކުގެފަރާތުން އެމް.އެސް.އެލް.އަށް ފައިދާކުރުވިއެވެ.

އެހެންނަމަވެސް، 1995 އާއިހަމައަށް އައިއިރު، އެމް.އެސް.އެލް.ގެ އަޞްލުޙާލަތުވަނީ ވަރަށްބަނަ، ހާސްކަންބޮޑުހިސާބެއްގައެވެ. ކުވައިތު ފަންޑާއި އައި.ޑީ.ބީ.ގެ ލޯނުދައްކާނެ ފައިސާވެސް ކުންފުންޏަކުނެތެވެ. އެއީ އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ފައިސާވަނީ ސަރުކާރަށް ދީފައިކަމަށްވާތީއެވެ. މިފައިސާ ސަރުކާރުން ބޭނުންކޮށްފައިވަނީ ޤައުމަށްއަންނަމުންދިޔަ ޙައިރާންކުރުވަނިވި ތަރައްޤީގެ މަސައްކަތްތައް އަވަހަށްފެށުމަށެވެ.

ވިޔަފާރިއަށް އައިސްފައިވާ ހީނަރުކަމުގެ ސަބަބުން، ކުވައިތު ފަންޑާއި އޭ.ޑީ.ބީ.ގެ ލޯނުގެދަށުން ގަނެފައިވާ ބޯޓުތަކުގެ އަގުވަނީ ވަރަށްދަށަށް ގޮސްފައެވެ. އެންމެފަހުން އެމް.ވީ.އޭޝިޔާ މޫން (ކުރީގެ ”ބަރަކާތް“) ފިޔަވައި އެހެންހުރިހާބޯޓެއް ވިއްކާލީއެވެ. ލިބުނުފައިސާ ސަރުކާރާ ޙަވާލުކުރީއެވެ. ލޯނުނަގައިގެން ގަތްއެސެޓްތައް ނުވަތަ ހަރުމުދާ، (އަދި އެލޯނުތައް އަދާކުރަން ބޭނުންކުރުމަށްހުރި ހަރުމުދާ) އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ބާރުނުފޯރާ ކަންތައްތަކަކާއިހެދި ނެތުނީއެވެ.

1995 ވަނައަހަރުގެތެރޭގައި، އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ޙަރަކާތްތައް 1979 ވަނައަހަރުން ފެށިގެން ހިންގަމުން ގެންދިޔަ މަރުކަޒުކަމުގައިވާ ސިންގަޕޫރުގައި މިކަންކަން އަދިވެސް ހިންގުމާއިމެދު ވިސްނީމެވެ. ތިރީގައި މިދަންނަވާ ސަބަބުތަކަށްޓަކައި، ސިންގަޕޫރުގައި މިމަސައްކަތްތައް ކުރިއަށްގެންދިއުމަކީ ރަނގަޅުގޮތްކަމުގައި އަޅުގަނޑުމެންނަށް ފެނުނެވެ:

ސިންގަޕޫރަކީ މުޅިދުނިޔޭގެ އެންމެ މައިއެއްބަނދަރު ކަމަށްވެފައި، އަދި އިރުމަތީ އޭޝިޔާގެ ނާރެސް ކަމަށާއި، މިއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބޯޓުފަހަރު މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ދަތުރުކުރާތަން ކަމުގައިވުން.

ސިންގަޕޫރުގެ ބްރޯކަރިންގ އާއި ޗާޓަރކުރުމުގެ މާރުކޭޓަކީ ވަރަށްތަރައްޤީވެފައިވާ، އަދި ދުނިޔޭގެ މުދާއުފުލުމުގެ އަގުތައް ކަނޑައެޅޭތަން ކަމުގައިވުން.އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ގިނަބޯޓުފަހަރު ޓްރޭމްޕްކުރާތީ، މިމަސައްކަތް ރަނގަޅަށް ހިންގުމަށްޓަކައި މާރުކޭޓާއިކައިރީގައި ހިންގުމަކީ މުހިންމުކަމެއްކަމުގައިވުން.

މަރާމާތުކުރުމުގެ މަސައްކަތް ވަރަށްރަނގަޅުވެފައި، އެތާނގައި އަޅުގަނޑުމެން ތިބުމުގެސަބަބުން ކަންކަން ކޮންޓްރޯލް ކުރެވުން.

ހިންގުމާއި އަދި މެނެޖްމެންޓުގެ ފުރިހަމަ ވިއުގައެއް ސިންގަޕޫރުގައި އަޅުގަނޑުމެންނަށް ޤާއިމްކުރެވިފައިއޮތުން.

ދިވެހިރާއްޖެއަށްގެންނަ ގިނަމުދާ އުފުލަނީ ދެކުނުއިރުމަތީއޭޝިޔާއިން ކަމަށްވެފައި، އަދި އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޯޓުތަކުގެ ޚިދުމަތްތައް ކޮންޓްރޯލްކުރެވޭނީ ސިންގަޕޫރުންކަމުގައިވުން.

ސަރުކާރުގެ ތަފާތުއެތައްމަޝްރޫއުތަކެއްގެ އޭޖަންޓަކީ ސިންގަޕޫރު އޮފީސްކަމުގައިވުމާއެކު،މިކަން ކުރިއަށްގެންދިއުމަށްޓަކައި ރަސްމީ ނެޓްވާރކެއް އޮތުމަކީ ވަރަށްމުހިންމުކަމެއް ކަމުގައިވުން.

ޝިޕިންގ މާރުކޭޓު ހީނަރުވެފައިވުމާއިއެކު، އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ބޯޓުފަހަރު މަދުކުރުމަށް 1990 ގެއަހަރުތަކުގެ ކުރީކޮޅުގައި ފަށާފައިވާތީ، ދިވެހިރާއްޖެއަށް ބޯޓުފަހަރު ދަތުރުކުރުންއޮތީ، މަހަކު ތިންދަތުރު ނުވަތަ ހަތަރުދަތުރުގައި ހިފަހައްޓާފައެވެ. ކޮންޓޭނަރއުފުލުމުގެ މަސައްކަތް އަޅުގަނޑުމެންފަށާފައިވަނީ 1991 ވަނައަހަރުއެވެ. އަދި މިކަންކުރިއަރަމުންދާތީ، އަޅުގަނޑުމެން 1992 ވަނައަހަރު އެމް.ވީ.”އުއްމީދު“ ގަތީމެވެ. މިބޯޓު ބޭނުންކުރަމުންދިއައީ، ހަމައެކަނި މާލެ އާއި ސިންގަޕޫރާއި ދެމެދު ދަތުރުކުރުމަށެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއަށް މުދާއުފުލުމުގެ އަގުތައް ބަހައްޓަންޖެހިފައިވަނީ އެކަށީގެންވާ ވަރަކަށްމަތީގައެވެ. އެއީ:

ރާއްޖެއިން އަނބުރާގެންނާނެ މުދާނެތުމުގެސަބަބުން، ބޯޓު ސިންގަޕޫރަށް އަންނަންޖެހެނީ ހުސްކޮށެވެ.

ކޮންމެފަހަރަކުމެ އުފުލަންޖެހެނީ ވަރަށްކުޑަ މުދާކޮޅެއްކަމުގައިވާތީ، ގިނައަދަދެއްގެ މުދާއުފުލުމުން ލިބޭނެ އިކޮނޮމީޒް އޮފް ސްކޭލް ނުލިބުން.

މާލެއަށްކުރާ ދަތުރަކީ ވަރަށްދިގު ދަތުރެއްކަމަށްވެފައި، ދެކޮޅުދަތުރުގެޚަރަދު ހަމަޖައްސަންޖެހެނީ ވަރަށްކުޑަ މުދާކޮޅަކުންކަމުގައިވުން.މިފަދަކަންކަމަށް އިތުރުވާމަސްއަލައަކަށްވަނީ ނުވަތަ މިކަން ނުބައިން ނުބަޔަށްދަނީ މާލޭގެބަނދަރުގައި ގިނަވަގުތު ހޭދަވުމާއި މުދާބޭލުމުގައި ވާލަސްތަކެވެ. ބައެއް ކުދިބޯޓުފަހަރުން މުދާބޭލުމުގައި ދެމަހެއްހާދުވަސް ހޭދަވެއެވެ.

އެމް.އެސް.އެލް.އާ ކުރިމަތިވެފައިވާދަތި ނުވަތަ ނުބައިދުވަސްވަރުގެ މިސާލެއްގެގޮތުން 1994 ވަނައަހަރުގެ މާލެއަށް މުދާބޭލުމުގެ ހިސާބުތައް ބައްލަވާލައްވާށެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ލޯޑު ޕޯރޓުގައި ހޭދަވި އިތުރު ދުވަސް

ލޯޑުޕޯރޓުގައި ޑިސްޗާރޖް ކުރުމުގައި ލަސްވި ވަރު

ދިވެހިރާއްޖޭ ގައި ލޯޑުކުރުމުގައި ލަސްވި ވަރު

ދަތުރުކުރި އަދަދު

އުއްމީދު

33

60

2

6

ޕަޔަނިއަރ ސުޕްރީމް

29

73

44

9

ޑޮލްފިން

1

60

39

8

ބްލޫ ޖޭޑް

60

85

25

7

ޕްރޮގްރެސް ލިބަރޓީ

40

104

64

6

ޕަޔަރނިއަރ އެލިގަންޓް

41

62

21

3

ޖުމްލަ

224

444

9220

އާދަޔާއިޚިލާފަށްލަސްވެފައިވާ މުއްދަތުއެއްކޮށްލުމުން، ޖުމްލައަކަށްވާ 224 ދުވަހުގެސަބަބުން ލިބުނުގެއްލުން ހިސާބުކޮށްފައިއެވަނީ،ހުޅުވާލެވިފައިވާ މާރުކޭޓުގައި ބޯޓު ޗާރޓަރަށް ދޫކުރާނަމަ ކޮންމެދުވަހަކަށްލިބޭނެ އެއްޗެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްފައެވެ. ގެއްލުންވަނީ 500,000 ޑޮލަރަށްވުރެމަތީ އަދަދަކަށެވެ. 1992 އިން 1994 އާހަމައަށް ދިވެހިރާއްޖޭގައި މިގޮތަށްލަސްވުމުގެ ސަބަބުން ގާތްގަނޑަކަށް 1.2 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރުގެ ގެއްލުންވިއެވެ. މީގެއިތުރަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޕޯރޓްސް އޮތޯރިޓީގެ ފަރާތުން ކަނޑައަޅުއްވާފައިވާ މުދާބެހެއްޓުމުގެއަގު ކަމުގައިވާ 50 ރުފިޔާގެ ދުވަހުކުލިވެސް އެމް.އެސް.އެލް.އިން ދައްކަންޖެހެއެވެ.

ބޯޓުފަހަރުގެންގުޅޭ އަމިއްލަފަރާތްތަކުގެ ވަރުގަދަ ވާދަވެރިކަމާވެސް އެމް.އެސް.އެލް އިން ކުރިމަތިލާންޖެހުނެވެ. މީގެތެރެއިން ގިނަފަރާތްތަކުގެ ބޯޓުތަކަކީ، އިންޝުއަރކުރާ ނުވަތަ ފާސްކުރާ ބޯޓުފަހަރެއްނޫނެވެ. އަގުކުޑަކުރުމުގެގޮތުން، މިބޯޓުފަހަރުދުއްވަނީ އަޅަންޖެހޭ ރައްކާތެރިކަމުގެފިޔަވަޅުތައް ނާޅައެވެ. އަދިހުއްދަދެވިފައިވާ ލޭބަރ ނެތިއްޖެހިނދެއްގައި،އެފަރާތްތަކަށް އެމް.އެސް.އެލް.ގެ އުޖޫރައަށްވުރެ ހެޔޮއަގުގައި ލޭބަރލިބެއެވެ. ރަސްމީ ޗެނެލްތައްބަންދުވެ ނުވަތަ ލަސްވާކަމުގައިވާނަމަ، މިފަރާތްތަކަށް އެހެންގޮތްގޮތުން އެކަމެއްކުރާނެ މަގުހޯދެއެވެ.

އެމް.އެސް.އެލް.އަކީ ޤައުމީ ޝިޕިންގކުންފުނި ކަމުގައިވީހިނދު، މަގުކުރުކޮށްލުމަށްޓަކައި، ބޯޓުފަހަރު އިންޝުއަރނުކުރުމާއި، އިންސްޕެކްޓްނުކުރުންފަދަ ގޮތްތަކެއްނުހެދެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ބޭނުންކުރަނީ ހަމައެކަނި ޕޯރޓްސް އޮތޯރިޓީގެ ލޭބަރެވެ. މުދާބޭލުމަށްޓަކައި ކިޔޫގައިތިބެމުއެވެ.

އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ބޯޓުފަހަރަށް ދުނިޔޭގައި ރަނގަޅުނަމެއް ލިބިފައިވުމާއެކު، އެނަން ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި، ބޯޓުފަހަރު ރަނގަޅަށް ބަލަހައްޓަމެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ފަރާތުން ބޭނުންކުރަނީ، ފެންވަރުރަނގަޅު އަގުބޮޑު ފަޅުވެރިންނެވެ. އަދި އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ބޯޓުފަހަރާއި ކާރގޯ ނުވަތަ މުދަލާއި ފަޅުވެރިންވަނީ، ޤަވާޢިދުން އިންޝުއަރކޮށްފައެވެ. ހަމަމިއާއިއެކު، ކަނޑުދަތުރުކުރުމުގެ ފެންވަރުހުރިތޯ ޤަވާޢިދުން ބޯޓުފަހަރު ބަލައިޗެކްކުރެއެވެ.

އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ފަރާތުން، ކުރިމަތިވެފައިވާ ދަތިދުވަސްވަރުގައި އަލިމަގެއްފެނޭތޯ ބެލުމަށްޓަކައި ހަމައެކަނި ބޯޓުދަތުރުކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، އާމްދަނީހޯދުމަށް އެހެން މަސައްކަތްކުރުމުގެ ވިސްނުން ގެންގުޅުނެވެ. 1990 ވަނައަހަރު ވިލިނގިލިވަރު ކިޔާރަށް ސަރުކާރުން ކުއްޔަށްހިފައި 56 ކޮޓަރީގެ 112 އެނދުގެ ޓުއަރިސްޓް ރިސޯރޓެއްހެދިއެވެ. މިތަންހެދުމަށް 2.77 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރ ޚަރަދުވިއެވެ.

ރިސޯރޓު ހަދައިނިމުމަށްފަހު، ދެފަހަރެއްގެމަތީން އިޓަލީގެ ދެފަރާތަކާއި ހިންގުންޙަވާލުކުރެވުނެވެ. ދެފަރާތުންމެ އެއްބަސްވުމާއި ޚިލާފުވީއެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.ގައި ރިސޯރޓު ހެދުމުގެ ތަޖްރިބާއާއި ޤާބިލުކަންހުއްޓެވެ. ނަމަވެސް ރިސޯރޓެއް ހިންގުމުގެ ޤާބިލުކަމެއްނެތެވެ. މިހެންކަމަށްވުމާއި އެކު، ސަރުކާރުގެ އިޒުނައާއިއެކު މިރިސޯރޓު 900،000 އެމެރިކާ ޑޮލަރުގެ ފައިދާއެއްގައި، އަމިއްލަ ދިވެހިފަރާތަކަށް ވިއްކާލީއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތަރައްޤީގެ ކަންކަމުގައި އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ވަރަށްބޮޑު ޙިއްޞާއެއްވާކަމީ އަޅުގަނޑަށްލިބުނު ވަރަށްބޮޑު ހިތްހަމަޖެހުމެކެވެ. ހަމައެކަނި ފައިސާގެ ގޮތަކުންނޫނެވެ. އެތަކެއް ދިވެހީންގެ ދިރިއުޅުމުގެފެންވަރު މަތިވުމުގައި، ސީދާ އަދި ނުސީދާގޮތެއްގައި ބައިވެރިވެވިފައިވާތީއާއި، ކުންފުނިން ސްޕޮންސަރކޮށްގެން އެތައްބަޔަކަށް ތަމްރީން ދެވިފައިވާތީވެސްމެއެވެ.

އެމް.އެސް.އެލް.އަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވިޔަފާރީގެ ހަމަޖެހުމާއި ތަރައްޤީގެ ދުވެއްޔަށް ބޭނުންވާމިންވަރަށް ޚިދުމަތްކޮށްދޭ ކުންފުންޏެއްގެގޮތުގައި އޮތުމަށްޓަކައި، އަޅުގަނޑުމެން ގަދައަޅައި މަސައްކަތްކުރަމުންގެންދިޔައިމުއެވެ. ބޯޓުދަތުރުގެ ވިޔަފާރިއަށް ގެއްލުންވާންފެށުމާއިއެކު، ރާއްޖެދޫކޮށްލާފައި ހިނގައިދާނެފަދަ، އަމިއްލަ ބޯޓުފަހަރުގެންގުޅޭ މީހުންގެ އަތްމައްޗަށް ދިވެހިރާއްޖެދޫކޮށްލާފައި އެމް.އެސް.އެލް.އެއް ނުދާނެއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއަށް އަޅުގަނޑުކޮށްދިން 50 އަހަރުގެ ޚިދުމަތުގައި، ބޭނުންޖެހުމުން ބޯޓު ޗާޓަރކުރުމުގެ ތިރީހަރުފަތުންފެށިގެން އެމް.އެސް.އެލް.ފަޚުރުވެރިކަމާއެކު ދިވެހިދިދަ ވިހުރުވަމުން ދުނިޔޭގެ ތަފާތުބަނދަރުތަކުގައި ޖެއްސުމުގެ އުސްމިނަށާއި، އަދި އަޅުގަނޑުމެންގެ ޤައުމަށް މިހާރުވެސް މުހިންމުޚިދުމަތެއް ކޮށްދެމުންދާ ކުޑަފްލީޓްގެ ބޯޓުފަހަރާއިހަމައަށް، އަޅުގަނޑުމެންވާނީ އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ވާޖިބު، ބޭނުންޖެހިއްޖެ ކޮންމެހިނދެއްގައި އަދާކޮށްފައެވެ. އަޅުގަނޑަށް ފެންނަގޮތުގައި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބޭނުންތައް ފުއްދުމަށްޓަކައި، މުދާގެނައުމުގެލައިން ހުޅުވާލެވިފައިވާ އިތުބާރުކުރެވޭ އަމިއްލަ ޓްރާންސްޕޯރޓުނިޒާމެއް ޤާއިމްވެފައި އޮންނަންވާނެއެވެ.

ހިނގައިދިޔަ ކަންތައްތަކާމެދު ވިސްނާލާއިރު، ސްރީލަންކާގެފަރާތުން ޙިމާޔަތްތެރިސިޔާސަތެއް ތަޢާރަފްކުރިކަމީ، އެއިރު ނޭނގުނުނަމަވެސް، އަޅުގަނޑުމެންނަށްލިބުނު ރަޙްމަތެކެވެ. އެދުވަސްވަރު އެކަމުން އަޅުގަނޑަށް ވަރަށްބޮޑު ސިހުމެއްލިބި (އިންސާފުވެރި ނޫންކަމެއް ކަމުގައިފެނި) އަދި ގާތްގަނޑަކަށް 450 މޭލުގެ ދުރުގައިއޮތް އަވަށްޓެރި ޤައުމަކުން، 2000 މޭލު ދުރުގައިއޮތް ސިންގަޕޫރަށް އަޅުގަނޑުމެން ބަދަލުވާންދިމާވުން، ވެގެންދިޔައީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ރަނގަޅުކަމަކަށެވެ. މިއަދު އަޅުނގަނޑު ސްރީލަންކާއަށް ބަލައިލުމުން، އެޤައުމާއި ޤައުމުގެމީހުންނަކީ ކިތަންމެހެޔޮ އަދި ރަނގަޅުބައެއްކަމުގައިވީނަމަވެސް، މިނޫންމަގެއް އަޅުގަނޑު ޚިޔާރެއްނުކުރީމުހެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ނޭނގި ލިބުނުރަޙްމަތްފުޅެކެވެ.

އަޅުގަނޑު އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ހިންގުމުގެ އެންމެކުރީގައިހުރި ދިގުމުއްދަތާއި، އަދި މިތަންހިންގުމުގައި އަޅުގަނޑުގެ ތަޖްރިބާގެ އަލީގައި އެއިރު ކަންކުރިގޮތާއިމެދު – ފޮތުންދަސްކުރާގޮތާޚިލާފަށް ކަންކޮށްފައިވާތީ – ސަމާލުކަންވަނީ ލިބިފައެވެ. ޚާއްޞަކޮށް މަތީތަޢުލީމު ޙާޞިލުކޮށްފައިވާ ތޫނު، ޢުމުރުގެގޮތުން ޅަ، ގްރެޖުއޭޓުންގެފަރާތުންނެވެ. މިދުވަސްވަރު ޢުމުރުންދޮށި ނުވަތަ ޢުމުރުގެގޮތުން އިސްމީހުންނެއްނެތެވެ. އަދި ޓެކްނޮލޮޖީއާއި ތިއަރީގެއަހުލުވެރި ޒުވާންޖީލުތަކުގެ ކުދިންބޭނުންވަނީ ޝޯހިންގާށެވެ.

އަޅުގަނޑު ޤަބޫލުކުރާގޮތުގައި މީހަކު ހެޔޮނިޔަތުގައި ކަމެއްކޮށްފިނަމަ، އެކަމުގައި އެއްވެސްނުބައެއް އޮވެގެންނުވާނެވެ. ކުރީކޮޅުގެ ދުވަސްތަކުގައި އަޅުގަނޑާދިމާވި އަޑިގަނޑުތަކާއި އުސްގަނޑުތަކުގައިވެސް ހިފަހައްޓާލެވުނީ، އަޅުގަނޑު އެކަންޤަބޫލުކުރާތީއެވެ.

25 ވަނަ ބާބު

މައްސަލަތައް ހައްލުކުރުން، 1998އިން 2001އަށް

އަޅުގަނޑަށް ދެވަނަޕެންޝަންލިބުނީ ޖުލައި 1998 ގައެވެ. އެދުވަހަކީ އަޅުގަނޑު ދިވެހިސަރުކާރަށް ޚިދުމަތްކުރާތާ 40 އަހަރުވީދުވަހެވެ. މިބަސްތައް އަޅުގަނޑު ލިޔަމުންދާއިރު، އަޅުގަނޑަކީ މީގެ 50 އަހަރުކުރިން، ކޮޅުނބުގައިހުންނަ ދިވެހިސަފީރު އޮފީހުގައި މަސައްކަތްކުރަންއުޅުނު ފަނަރައަހަރުގެ ކުއްޖެއްކަން ޤަބޫލުކުރުމަކީ ދަތިކަމެކެވެ.

ހަމައެހެންމެ، ހިނގައިދިޔަ ކަންތައްތަކަށްބަލައިލާއިރު، އަޅުގަނޑަށްކުރެވުނު ގިނަކަންތައްތައް ކުރެވިފައިވަނީ، ހިނގައިގޮސްފައިވާ އަހަރުތަކުގައި އަޅުގަނޑު ދަސްކޮށްފައިވާ އެއްޗިއްސާއި، ކޮށްފައިވާ އަމިއްލަ ތަޖްރިބާތަކެއްގެ ނަތީޖާއެއްގެގޮތުންކަން، އަޅުގަނޑަށް ދޭހަވުމަކީވެސް ޙައިރާންވާކަމެކެވެ. އެމައުލޫމާތު ނުވަތަ ޢިލްމަކީ އަޅުގަނޑަށް ވަރަށްބޭނުންތެރިއެއްޗެކެވެ. ޚާއްޞަކޮށް، އާމަޝްރޫޢުތަކުގައި ދިމާވާމަސްއަލަތައް ޙައްލުކުރުމުގައި އަޅުގަނޑުގެ އެހީއަށް ބޭނުންވުމުންނެވެ.

މިފަދަ އެއްކަމަކީ، ކޭބަލް އެންޑް ވަޔަރލެސްއާ ގުޅިފައިވާ ކަމެކެވެ. 1988 ވަނައަހަރު ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އާއިއެކު ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ކުންފުނި އުފެއްދުމުގައި، ދިވެހިސަރުކާރުވަނީ 49 އިންސައްތައިގެ ޙިއްޞާދާރެއްކަމަށާއި، އަދިފަހުން ސަރުކާރުގެ ޙިއްޞާވަނީ 55 އިންސައްތައަށް އިތުރުވެ، ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ޙިއްޞާއަކީ 45 އިންސައްތައަށްވެފައެވެ. މިއީ 2008 ވަނައަހަރު މިކަން އޮތްގޮތެވެ. އަޅުގަނޑަށް މަޢުލޫމާތު ލިބިފައިވާގޮތުގައި މިކަން މިހާރުވަނީ ބަދަލުވެފައެވެ.

މިކުންފުނި ފެށުނުއިރު، ޓެލެފޯނުގެ ޚިދުމަތްލިބެނީ ހަމައެކަނި މާލެއަތޮޅަށާއި، އާ ޓުއަރިޒަމްޒޯނުކަމުގައިވާ އަރިއަތޮޅުގެ މަދުޓުއަރިސްޓް ރިސޯރޓްތަކަށެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެހެންހިސާބުތަކުގައި ޓެލެފޯނުގެގުޅުން ނެތުމާއެކު، ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން ރާއްޖޭގެ އެހެންހިސާބުތަކަށްވެސް ފޯނުގެޚިދުމަތް ފޯރުވައިދިނުމާބެހޭގޮތުން ދިރާސާކުރުމަށް ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އަށް ބާރުއަޅުއްވަމުން ގެންދެވިއެވެ. ދިވެހިސަރުކާރަށް ފެނިވަޑައިގަތީ، އެކުންފުނީގެފައިދާ އެހާބޮޑުވުމަކީ (މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ބައިނަލްއަޤްވާމީ ކޯލްތަކުން) ދިވެހިރާއްޖޭގެ ގިނަބަޔަކަށް އަސާސީ ފެންވަރުގެ މުވާޞަލާތީޚިދުމަތްވެސް ލިބެމުންނުދާއިރު، އިންސާފުވެރިގޮތެއް ނޫންކަމުގައެވެ.

ދިރާގަށް ދީފައިވާ ލައިސަންސް ފުރަތަމަފަހަރު އާކުރަންޖެހެނީ 1998 ވަނައަހަރުއެވެ. ލައިސަންސް ކޮންޓްރޯލްކޮށްދޫކުރަނީ ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުންނެވެ. ދިރާގު/ ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އަށް ދޫކޮށްފައިވާ ލައިސަންސް އާކުރުމާއިބެހޭގޮތުން މަޝްވަރާކުރުމަށް ހޮވުނުވަފުދުގައި ހިމެނުނީ، ޙުސައިން ޝަރީފްއާއި، ބަންދު ސަލީމްއާއި، ޔާމީންއާއި، ވަފުދުގެ ވެރިއެއްގެގޮތުގައި އަޅުގަނޑެވެ. ބައްދަލުވުންތައްބޭއްވީ ސިންގަޕޫރު މަރީނާމެންޑަރިން ހޮޓަލުގައެވެ.

އެއްދުވަހު ހެދުނު، ބައްދަލުވުންތައް ފެށުމުގެކުރިން، ބައްދަލުވުންބާއްވާ ކޮޓަރިއަށް އަޅުގަނޑު އައިއިރު، ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ޑިރެކްޓަރުންތިބީ މޭޒުދޮށުގައެވެ. އަޅުގަނޑަށް ފެންނަ އެއްޗެއް ބުނުމުގެފުރުޞަތު ލިބުނެވެ. މުޅި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ޓެލެފޯނުގެޚިދުމަތް ފޯރުވައިދީ، މީހުންއުޅޭ ކޮންމެރަށެއްގައި ފޯނުލައިނެއް ލައިނުދޭނެ ނަމް، އެމީހުންނަށްދޫކޮށްފައިވާ ލައިސަންސްގެމުއްދަތު އިތުރުނުކުރާނެކަން އަޅުގަނޑު އެމީހުންނަށް ކަށަވަރުކޮށްދިނީމެވެ.

އަޅުގަނޑު އެމީހުންނަށް ބިރުދެއްކުމުގެގޮތުން މިހެންބުނީއެއްނޫނެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑުމެން ކުރިމަތިލާންޖެހޭ ޙަޤީޤަތަކަށްވާތީ، މިހެންބުނީއެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އިން ކުރިދިރާސާގެ ނަތީޖާދައްކަނީ، ހުރިހާރަށަކަށް ޤައުމީޓެލެފޯނުގެޚިދުމަތް ފޯރުވައިދިނުމަކީ ފައިދާވާނެކަމެއް ނޫންކަމަށެވެ. ދެވަނަފަހަރާއި ތިންވަނަފަހަރު މިދިރާސާ އެމީހުންކުރުމުންވެސްދެއްކީ ހަމަމިނަތީޖާއެވެ.

އަޅުގަނޑުގެޒުވާބަކީ، މާލެއާއި މާލެކައިރީގައިވާ ރަށްތައްވެސް ކުރިއެރީ ޓެލެފޯނުގެޚިދުމަތް ލިބުމުންކަމަށެވެ. ވީއިރު އަތޮޅުތަކަށް މިޚިދުމަތް ފޯރުވައިދިނުމުން ކުރިއެރުންނާންނާނެ ސަބަބެއްނެތެވެ. ފަށައިގަންނައިރު ވާނޭގެއްލުން ކުންފުނީގެ ފަރާތުން ސަބްސިޑައިޒްކުރާނީއެވެ. ޔަޤީނުންވެސް ކުރިމަގުގައި މިއީކުރިއަރައި ފައިދާކުރުވަނިވި ކަމެއްކަމުގައިވާނެއެވެ.

އެންމެފަހުން މިކަމަށް އެމީހުންއެއްބަސްވެ، 1999 ވަނައަހަރު ހުރިހާރަށަކަށް މިޚިދުމަތްދިނުމަށް އެއްބަސްވިއެވެ. ދިރާގުގެފަރާތުން ހުރިހާރަށަކަށް ފޯނުނަރުގުޅައިދީ ނިންމީ 1998 ގައެވެ. މަސައްކަތް ފަށައިގަތުމާއިއެކު ރަށްރަށުގެރައްޔިތުން ބޭނުންވާވަރަށް ފޯނުނަރުދިނުމަށްޓަކައި ވަގުތީ ވީ- ސެޓް ޓަރމިނަލެއް ބޭނުންކުރަންޖެހުނެވެ. ކާޑުބޭނުންކޮށްގެން ފޯނުކުރާބޫތުތައް ބެހެއްޓުމުން، މަޑުމައިތިރިކަމާއިއެކު އެމީހަކާޖެހެންދެން ކިޔޫހަދައިގެން ފޯނުކުރުމުގެ އިންތިޒާރުގައި މީހުންތިއްބެވެ.

ރަށްރަށުންލިބޭ އާމްދަނީއަކީ ކުންފުނީގެފައިދާގެ ބޮޑުބައެއްކަމުގައި ނުވިނަމަވެސް، އިޤްތިޞާދީ ޙަރަކާތްތައްއިތުރުވެ އަދި އަތޮޅުތަކުގެ ދިރިއުޅުމުގެފެންވަރު މަތިވެއެވެ. ކޮމިއުނިކޭޝަން ރަނގަޅުވުމުގެސަބަބުން މާރުކޭޓުގެ މަޢުލޫމާތުލިބި، އަދި ހިންގުމުގެދާއިރާ ރަނގަޅުވެ، ރަނގަޅު ޞިއްޙީފަރުވާއާއި ތަޢުލީމީޚިދުމަތްތައް ލިބެއެވެ. ހަމަމިއާއެކު، ރަށްރަށުގެ ނެޓްވަރކުން ގެއްލުންލިބުމާއިމެދު ވިސްނާކަށްނުޖެހެއެވެ.

ދެންއައީ މޯބައިލް ޓެލެފޯނުގެއިންޤިލާބެވެ. ޓެކްނިކަލް ކޮންސަލްޓަންޓުންގެގޮތުގައި ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.އާއި ދިރާގާއިދެމެދުގައި ދިވެހިރާއްޖެއަށް މިޚިދުމަތްހޯދުމާބެހޭގޮތުން، ވާހަކަދެއްކިއެވެ. އާދައިގެމަތިން، ކޭބަލް އެންޑް ވަޔަރލެސްގެ ފަރާތުން ފީޒިބިލިޓީ ދިރާސާއެއްހެދިއެވެ. މީގެކުރިން އެތައްފަހަރަކު ކަންހިނގާފައިވާ ގޮތުގެމަތިން، ދިރާގުގެ ނިންމުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި މޯބައިލްފޯނުގެ ބޭނުންއޮންނަވަރު ވަރަށްކުޑަވާނެކަމުގެ ކޮންސަރވެޓިވް ނިންމުމެކެވެ. 1990 ގެ މެދުތެރޭގެ އަހަރުތަކުގެތެރޭގައި، މުވާޞަލާތީޚިދުމަތުގައި އެންމެކުރިއަރަމުންއަންނަނީ، މޯބައިލްފޯނުގެ ސެގްމަންޓްކަމުގައި ވާހިނދުމެއެވެ.

ދިވެހިސަރުކާރުގެ ބާރުއެޅުއްވުމާއެކުގައި، ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެފަރާތުން މޯބައިލްފޯނުގެ ޚިދުމަތް ތަޢާރަފްކުރުމަށް އެއްބަސްވިއެވެ. އަނެއްކާވެސް ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެފަރާތުން ލިބުނުކޮމިޓްމަންޓްއޮތީ ދުރަށްނުވިސްނައެވެ. އެއީ އެމީހުންޚިޔާރުކުރީ، އުވާލުމާ ދާދިގާތުގައިއޮތް، އެނެލޮގް ވިއުގައަކުން މިކަންކުރުމަށެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން ވިދާޅުވަމުންގެންދެވީ، ފުޅާދާއިރާއެއްގައި ބޭނުންކުރަމުންދާ ޖީ.އެސް.އެމް.ޓެކްނޮލޮޖީ ޚިޔާރުކުރުމަށެވެ.

އެމީހުންގެ ތަޖްރިބާކާރުން ލަފާދީފައިވަނީ، ޖީ.އެސް.އެމް.ނިޒާމެއް ބޭނުންކުރުމަށް 5،000 ފޯނުލައިން ބޭނުންވާނެކަމަށެވެ. ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ދިރާސާއިން ދެއްކިގޮތުގައި، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ފަސްއަހަރުގެތެރޭގައި ބޭނުންވާނީ 700 ނުވަތަ 800 ވަރަކަށް ފޯނުލައިނެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އެމީހުންޚިޔާރުކުރި އެނެލޮގް ނިޒާމެއް ބެހެއްޓުމާމެދު ވަރަށްބޮޑަށް ދެކޮޅުހަދައި އެއީއުވެމުންދާނިޒާމެއްކަން އެމީހުންނަށް ސާބިތުކޮށްދިނީމެވެ. ޕްލެސީ ކުންފުނި (އެމީހުންޚިޔާރުކުރާ ސަޕްލަޔަރުންގެތެރޭގެ ބައެއް) އޮތީ ބޭންކްރަޕްޓްވާން ކައިރިވެފައެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ މައިގަނޑުޒުވާބަކީ، 400،000 އަށްވުރެ ގިނަޓުއަރިސްޓުން ޒިޔާރަތްކުރާއިރު، އެމީހުންބޭނުންކުރާނެ ރޯމިންގ ފެސިލިޓީއޮތް ޖީ.އެސް.އެމް.ނިޒާމެއް ތަޢާރަފްކުރުމަކީ ބުއްދިވެރިގޮތްކަމުގައެވެ. މިގޮތަށްކަންކުރުމުން ހަމައެކަނި ރައްކާތެރި އަދި ބޭނުންތެރި މޯބައިލްޚިދުމަތެއް ދިވެހީންނަށް ލިބުމުގެއިތުރަށް، ރޯމިންގގެޚިދުމަތުން ލިބޭފައިދާ ވަރަށްބޮޑުވާނެއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން މިކަމާއި ދެކޮޅުހަދަމުންގެންދަނިކޮށް، ސީ.އެން ޑަބްލިޔު.ގެ ފަރާތުން، އެމީހުންގެ ދިރާސާގެ މައްޗަށްބިނާކޮށް އެނެލޮގް ނިޒާމެއް ބެހެއްޓުމައިގެން ކުރިއަށްދިޔައެވެ. ނަތީޖާއަކީ ފެށުނީއްސުރެ އަޅުގަނޑުމެން ބުނަމުންދިޔަގޮތްވުމެވެ. ތިންމަސްދުވަހުގެތެރޭގައި އެނިޒާމުން ޚިދުމަތްދެވެންއޮތް މިންވަރަށްވުރެ ބޭނުންވާ ފަރާތްތައްގިނަވެ، ސްވިޗް އޯވަރލޯޑްވުމެވެ. ސަރކިޓް ނުލިބުމާއި، ނިޒާމް ރަނގަޅަށް މަސައްކަތްނުކުރުމާއި އަދި ފޯނުކަނޑާލުންފަދަ އެތައްޝަކުވާއެއް ދިރާގަށް ރައްދުވާންފަށައިފިއެވެ.

އެންމެފަހުން، ދިރާގުގެ ޑިރެކްޓަރުންގެފަރާތުން އެނެލޮގް ނިޒާމަކުން ޖީ.އެސް.އެމް.ނިޒާމަކަށް ބަދަލުކުރުމަށް މަޖްބޫރުކޮށްފިއެވެ. ޤައުމީޓެލެފޯނު ސްވިޗުން 40،000 ލައިންބޭނުންކުރެވޭވަރަށް އިތުރުކޮށްފިއެވެ. މިނިޒާމް ފުރިހަމައަށް މަސައްކަތްކުރެއެވެ.

2008 ވަނައަހަރާއި ހަމައަށްއައިއިރު، 60،000 މޯބައިލްފޯނު ބޭނުންކުރެވެއެވެ. 20 ޤައުމަށް ރޯމިންގގެ ޚިދުމަތްވެސްލިބެއެވެ. މިހާރު ދިރާގަށް އެންމެބޮޑު ފައިދާއެއްލިބެނީ މޯބައިލްފޯނުގެ ޚިދުމަތުންނެވެ. އެންމެގިނަ އާމްދަނީ ލިބެނީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ރޯމިންގގެ ޚިދުމަތުންނެވެ.

ޕްލެސީ/އެނެލޮގްގެ ޙާދިސާގެ ކަންތައްތަކާއިބެހޭ އެކައުންޓްތައް މުސްތަޤްބަލަށްޓަކައި ރެފެރަންސެއްގެގޮތުގައި އޮތުމަށްބޭނުންވާކަމަށް އަޅުގަނޑު ބޯޑުގައިބުނީމެވެ. އެތަކެއްފަހަރު ހަނދާންކޮށްދިނުމަށްފަހު، ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ސީ.އީ.އޯ.އެއް ހުރެގެންހިންގާ ދިރާގުގެ ފަރާތުން އެއެކައުންޓްތައް ހާމަކުރިއެވެ. އެއިން ދެއްކިގޮތުގައި، ޕްލެސީގެ ސާމާނާއި އެހަރުކުރުމަށް 1.6 އެމެރިކާ ޑޮލަރު ޚަރަދުވިއެވެ. އަދި މިކަމުން އެކުންފުންޏަށް، އެ ބާ އަދި އުވާލަންކައިރިވެފައިވާ މޯބައިލް ޓެކްނޮލޮޖީ ބޭނުންކޮށްގެން 1.0 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރަށްވުރެ ބޮޑުފައިދާއެއް ހޯދިއެވެ.

ބޯޑުގެ ބައްދަލުވުމެއްގައި އަޅުގަނޑު ސީ.އެންޑް ޑަބްލިޔު.ގެ ޑިރެކްޓަރުންނާ ވަރަށްހޫނު ޒުވާބެއްކޮށްގެން، އެމީހުންނަށް ކުށެއްކުރެވުނީކަމަށް އެންމެފަހުންއެއްބަސްވިއެވެ. އަދި ހިތާއިދެކޮޅަށްނަމަވެސް އިޢުތިރާފުވީ، އެންމެފުރަތަމަވެސް ޖީ.އެސް.އެމް.ނިޒާމެއް ބެހެއްޓުނުނަމަ މާރަނގަޅުވީސްކަމަށެވެ. ޖީ.އެސް.އެމް.ތަޢާރަފްކުރީ 1999 ވަނައަހަރުއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޓުއަރިޒަމަކީ ކުރިއަރަމުންއަންނަ ވަރަށް ދުރުރާސްތާއެއްއޮތް ޞިނާޢަތެކެވެ. އަދި މިހާރުގެ މޯބައިލް ޓެކްނޮލޮޖީ އާއިއެކު ފައިދާލިބެމުންދާ މިންވަރު ހިފެހެއްޓޭނެއެވެ. ވާދަވެރިކަން ތަޢާރަފްވެފައިވީނަމަވެސް، މާރުކޭޓުގެ އިސްފަރާތްކަމުގައި ދިރާގު ވާންޖެހޭނެއެވެ. މާރުކޭޓުގެ ބޭނުންތަކަށް އިޖާބަދީ، ކުރީގައިއޮތުމަށް އިސްނަގައި، މިހާރުގެ ޓެކްނޮލޮޖީ ބޭނުންކޮށްގެން ކުރިއަށްދިއުމުގެ ނަޒަރު އޮންނަންވާނެއެވެ.

މަލްޓިމީޑިއާގެ ޚިދުމަތް މުޅިދުނިޔެއަށް ފެތުރެމުންދާއިރު، ދިރާގުގެ މަސައްކަތުން ދައްކާބަލިކަމަކީ ނުވަތަ ބަލިފަޔަކީ ފައިބަރ އޮޕްޓިކް ސަބްމެރިންކޭބަލް ބޭނުންކޮށްގެން ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުވާޞަލާތިގުޅުން ޤާއިމްވެފައިނެތުމެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއާއި 500 ކިލޯމީޓަރދުރުގައިވާ ސްރީލަންކާގައި ތަފާތު ތިންކޭބަލް ޓަރމިނަލް އޮތްއިރު، ސްރީލަންކާ މެދުވެރިކޮށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ބައިނަލްއަޤްވާމީ ނެޓްވަރކްއާއިގުޅުމަކީ ކުރެވޭނެކަމެކެވެ. މިކަމަށް ވަރަށްބޮޑު އިންވެސްޓްމަންޓްއެއް ނުވަތަ ރައުސުލްމާލެއް ބޭނުންވާނެއެވެ. ނަމަވެސް މިއިން ލިބޭފައިދާ އެހާބޮޑުވާނެވެސްމެއެވެ.

އަޅުގަނޑަށް ދެވަނަޕެންޝަން ލިބުނުތާ ދެއަހަރެއްވަރު ވީތަނާ، އަނެއްކާވެސް ކަނޑާބެހޭ މަސްއަލައަކާ އަޅުގަނޑާ ކުރިމަތިވެއްޖެއެވެ. 2000 ވަނައަހަރުގެ އެޕްރީލްމަހު، މިނިސްޓަރ އޮފް ޕްރެޒިޑެންޝަލް އެފެއަރޒް މުޙައްމަދު ޙުސައިން އަޅުގަނޑުގެފަރާތުން އެދިވަޑައިގަތީ، ޖަރުމަނުގައި ޤާނޫނީމަސައްކަތެއްކުރުމަށް ޖަރުމަނުލޯޔަރެއް ހޯދައިދިނުމަށެވެ. ކަމުގެ ބެކްގްރައުންޑް ނުވަތަ ޖެހިގެންއުޅޭމައްސަލަ ބުނެދެއްވުމަށް އަޅުގަނޑު އެދުނީމެވެ. އެއީ 2000 ވަނައަހަރަށްނިންމުމަށް ދިވެހިސަރުކާރުން އޯޑަރކުރައްވާފައިވާ އަރުމާޒު ޔޮޓް ބަނުމަށް ޙަވާލުވެފައިވާ ޖަރުމަނުކުންފުނި ބެންކްރަޕްޓް ވެދާނެހެން ހީވާތީކަމުގައިކަމަށް އޭނާބުނުއްވިއެވެ.

ލަންޑަންގެ މަޝްހޫރު ޤާނޫނީކުންފުންޏެއްކަމުގައިވާ ކޮންސްޓަންޓް އެންޑް ކޮންސްޓަންޓްގެ އިސް ޤާނޫނީވަކީލެއްކަމުގައިވާ އަޅުގަނޑުގެ ރަޙްމަތްތެރި މައިކަލް ބްރޫސްޓަރ މެދުވެރިކޮށް، ޖަރުމަނުގައިހުންނަ އެމީހުންގެ ޤާނޫނީވަކީލާބެހޭ ތަފްޞީލުހޯދައި، އެކަމައިގެންކުރިއަށްދިއުމަށްޓަކައި މުޙައްމަދު ޙުސައިންއަށް ތަފްޞީލުއެރުވީމެވެ. އެއަށްފަހު އަޅުގަނޑު އެކަމަކާނުވިސްނަމެވެ.

ދެތިން ހަފްތާއެއް ވޭތުވިފަހުން، މުޙައްމަދު ޙުސައިން އަނެއްކާވެސް އަޅުގަނޑާ ގުޅުއްވިއެވެ. އޭނާ ބުނުއްވީ، ބޯޓުޔާޑާއި ޔޮޓުވެސް ބަނގުރޫޓުވެއްޖެކަމަށެވެ. އޭނާ އިތުރަށްބުނުއްވީ، މިކަމާއިގުޅޭގޮތުން ޚުދުއަޅުގަނޑު ޙަވާލުވެގެން އެކަންބަލައި، އަޅަންޖެހޭފިޔަވަޅެއްއަޅައި، އެކަން ރަނގަޅުގޮތަކަށް ގެންދިއުމައްޓަކައި ކުރަންޖެހޭކަމެއް ކުރުމަށެވެ. ކަމަކީ ވަރަށްބޮޑު ކަމެކެވެ. އަޅުގަނޑަށް އެކަމުގައި އެހީތެރިވެދެވޭނެގޮތެއް ޔަޤީނެއްނޫނެވެ.

މަޝްރޫޢާބެހޭ ދެތިންޞަފްޙާއެއް އަޅުގަނޑަށްފޮނުވިއެވެ. އެޞަފްޙާތައް ކިޔާލުމުން، ކަމުގެ ފުރިހަމަޙަޤީޤަތް އެއިން ސާފުކޮށްނުދައްކާކަން އަޅުގަނޑަށްދޭހަވިއެވެ. ޖަރުމަނުގެ ރިސީވަރ ޑޮކްޓަރ ޖާފްގެފަރާތުން ފެކްސްއެއް ފޮނުވާފައިއޮތެވެ. އޭގައިވަނީ، މަސްއަލައާއިބެހޭގޮތުން މަޝްވަރާކުރުމަށް ދިވެހިރެޕްރެޒެންޓޭޓިވްއަކު އޭނާއާ ބައްދަލުކުރަންއެދިފައެވެ. އަޅުގަނޑަށް މިކަމާބެހޭ އެއްވެސް ތަފްޞީލެއް ލިބިފައެއްނެތެވެ. މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިނޭންސްގައި މިއޯޑަރާއިބެހޭ އިތުރުތަފްޞީލު ހުންނާނެކަން އަޅުގަނޑަށްވިސްނުނެވެ. ފައިސާފޮނުވުގެ ކަންކަމުގައި ޙަރަކާތްތެރިވެފައި ވާނެތީއެވެ. މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިނޭންސްގެ ފަރާތުން އަޅުގަނޑަށް މުޅިފައިލްލިބުމުން ފައިލްގެ ކޮޕީތައްހެދީމެވެ.

2000 ވަނައަހަރުގެ މެއިމަހުގެ 15 ވަނަދުވަހު، އެމިރޭޓްސް އެއަރލައިންއާބެހޭ ބައްދަލުވުމެއްގައި ބައިވެރިވުމަށްޓަކައި އަޅުގަނޑުހުރީ ކޮޅުނބުގައެވެ (މިވާހަކަތައް އަޅުގަނޑު ފަހުންދަންނަވާނަމެވެ).މައުމޫނު ލަންޑަންގައި ހުންނަވާފައި، ޔޮޓް ބަންނަމުންދިޔަ ބޯޓުޔާޑު ބޭންކްރަޕްޓްވުމާއިގުޅިގެން ވަރަށްކަންބޮޑުވެވަޑައިގެން، އަޅުގަނޑާއި ފޯނުންގުޅުއްވިއެވެ. އެއުޅަނދަކީ ވަރަށްބޭނުންއެއްޗަކަށްވެފައި، އޭގެއަގުގެ ބޮޑުޢަދަދެއް ދައްކާފައިވުމާއެކު، ދެންކަންކުރަންވީ ގޮތަކާއިމެދު އަޅުގަނޑާ ސުވާލުކުރެއްވިއެވެ.

އަޅުގަނޑު ދެންނެވީ އަޅުގަނޑަށް ފައިލްލިބުނީ އެދުވަހުކަމަށާއި، އެފައިލް ދިރާސާކުރުމަށް ބޭނުންވާކަމުގައެވެ. އަޅުގަނޑު ދެންނެވީ އަޅުގަނޑަށް ފެންނައެއްޗެއް ލިޔެ، ލަންޑަންގައިހުންނަ ދިވެހިހައިކޮމިޝަން މެދުވެރިކޮށް އެމަނިކުފާނަށް އަޅުގަނޑު ފެކްސްއެއް ފޮނުވާނަންކަމުގައެވެ.

ކަންހިނގާފައިވާގޮތް ދެނެގަތުމަށް ވަގުތުތަކެއްހޭދަވިއެވެ. އެފައިލް ދިރާސާކުރުމަށްފަހު އަޅުގަނޑަށް ފެނުނުގޮތް ތިރީގައިމިވަނީއެވެ:

ކޮންޓްރެކްޓްގެއަގުކަމުގައިވާ 4،891،600 އެމެރިކާ ޑޮލަރުގެތެރެއިން (އިތުރު މަސައްކަތުގެއަގުކަމަށްވާ 141،600 އެމެރިކާ ޑޮލަރު ހިމަނައިގެން) 3،633،300 އެމެރިކާ ޑޮލަރުވަނީ ސެކިއުރިޓީއަކާނުލައި ކުރިއަށްދައްކާފައެވެ. ޢާއްމުކޮށް މިފަދަފައިސާ ކުރިއަށްދައްކާނީ، ރީފަންޑް ގެރަންޓީއެއް ނުވަތަ ބޮންޑެއް ރަނގަޅުބޭންކަކުން އެންޑޯރސްކޮށްގެންނެވެ. މިޔޮޓު އޯޑަރުކޮށްފައިވަނީ ދުބާއީގައިހުރި ޔޮޓް ބްރޯކަރެއް މެދުވެރިކޮށެވެ.

އުޅަނދުވަނީ އިންޝުއަރނުކޮށެވެ. ޢާއްމުއުޞޫލަކީ އުޅަނދެއް ބަންނަމުންދާއިރު، އެބަންނަ ޝިޕްޔާޑުގެފަރާތުން އެއުޅަނދެއްބަންނާނީ އިންޝުއަރކޮށްގެންނެވެ. މިކަމަށްޚާއްޞަ އިންޝުއަރަންސް ޕޮލިސީއެއްއޮވެއެވެ.

ބޯޓުޔާޑުންވަނީ ވިޔާނުދާފާޑުގެ ސަރވެޔަރެއްގެފަރާތުން މަސައްކަތުގެ 70 އިންސައްތަ ނިންމައިފިކަމުގެ ސެޓްފިކެޓްއެއްހޯދާފައެވެ. ޙަޤީޤަތުގައި ނިންމާފައިވަނީ30 އިންސައްތައިގެ މަސައްކަތެވެ.

ޔޮޓު ބަނުމުގެއެއްބަސްވުމުގައި ވަރަށްގިނަ ދޯދިޔާކަންތައްތަކެއް ހުރިކަން ޤާނޫނީ ތަމްރީނެއްނެތިވެސް އަޅުގަނޑަށް ފާހަގަކުރެވުނެވެ.

އަޅުގަނޑާއިހަމައަށް މަސްއަލަމިއައިތާރީޚުގައި ޔޮޓްއޮތީ ރީސީވަރގެ ބެލުމުގެދަށުގައެވެ. މިހެން ކަންވުމުން އޭނާ އަމަލުކުރަންޖެހޭ ޤަވާޢިދުތަކުގެމަތީން އޭނާ ކަންކުރާނެއެވެ. ބޯޓު ބަންނަ ކުންފުނި، ޕީ.އާރ.މެރީން ވަނީ ބޭންކްރަޕްޓްވެފައިކަމަށް ކަނޑައަޅާފައެވެ. އަދި ކޯޓުގެފަރާތުން ޢައްޔަންކޮށްފައިވާ ރިސީވަރ ޑޮކްޓަރ ޖާފްގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައެވެ.

ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ބޭނުންކުރެއްވުމަށް ބެންނެވިޔޮޓް. މިޔޮޓް "އެމް.ވީ.ޑެނިއެލާ" އަށްބަރުކޮށް މާލެއަށްފޯރީ 12 ސެޕްޓެމްބަރ 2001 ގައި.

އަޅުގަނޑު ވަރަށްއަވަހަށް ހިސާބުތަކެއްހެދީމެވެ. އެއީ ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން ނުނިމިއޮތް ހަލްއާއި މެޝިނަރީއާއި ތަކެތި، ރިސީވަރގެއަތުން "މިހާރު އޮތްގޮތަށް" ގަތުމަށްފަހު، ޔޮޓު ބަނދެނިންމުމަށެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ހިސާބުތަކުން ދެއްކިގޮތުގައި، ކުރިއަށްދައްކާފައިވާ 3،633،300 އެމެރިކާ ޑޮލަރާއިއެކު، ދިވެހިސަރުކާރަށް މިކަންކުރުމަށް 7.5 މިލިއަނުން 8 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރާ ދެމެދުގެޢަދަދެއް ޚަރަދުވާނެއެވެ. އެއީ މާލެއާއިހަމައަށް ޔޮޓުގެނައުމަށެވެ.

2000 ވަނައަހަރުގެ މެއިމަހުގެ 19 ވަނަދުވަހު، އަޅުގަނޑަށް ފެންނަގޮތް ލިޔެފައިދިނީމެވެ. އަޅުގަނޑަށްފެނުނީ ތިރީގައިމިވާ ސަބަބުތަކަށްޓަކައި ޔޮޓު ބަނދެނިންމާ އެއާއިޙަވާލުވާށެވެ. އެހެނީ:

މިހެންނުހަދާނަމަ، ކުރިއަށްދައްކާފައިވާ 3،633،300 އެމެރިކާ ޑޮލަރ މުޅިންގެއްލޭނެއެވެ.

އާޔޮޓެއް ބަނުން މިހާރުމިއަށްވުރެ އަގުބޮޑުވާނެތީއާއި އިތުރުއެތައް ދުވަސްތަކެއް ހޭދަވާނެތީއެވެ.

ބޯޓު ބަންނަން އޯޑަރުކުރި ޕީ.އާރ.މެރީން ޔާޑަކީ މަޝްހޫރުތަނަކަށްވެފައި، އެތާނގައި މަސައްކަތްކުރުމަށް ރަނގަޅަށް ތަމްރީނުވެފައި ތިބިމީހުން ތިބޭނެތީއެވެ.

އަޅުގަނޑުގެރިޕޯޓުގެމައްޗަށް ބިނާކުރައްވައި، ރައީސް މައުމޫނުނިންމެވީ، އެގޮތުގެމަތީން ކުރިއަށްގެންދެވުމަށެވެ. މިޔޮޓު ބަނދެ، ވީއެންމެއަވަސްފުރުޞަތެއްގައި މާލެއަށްފޮނުވުމަކީ އަޅުގަނޑުގެ މަސައްކަތެއްކަމުގައި ވީއެވެ. ބޯޓުދަތުރުކުރުމުގެއާއި ބޯޓުބަނުމުގެ ވަރަށްގިނަ ތަޖްރިބާތަކެއް އަޅުގަނޑަށްލިބިފައިވާތީ، އަޅުގަނޑުހީކުރީ މިކަންކުރުމަކީ ވަރަށްފަސޭހަވާނެކަމެއް ކަމުގައެވެ. އެހެންކަމުން އުފަލާއިއެކު އަޅުގަނޑު މިކަމާއިޙަވާލުވެއްޖައީމެވެ. ނަމަވެސް ކަންތައްތައް ވަމުންދިޔަގޮތުން މިކަންވެގެންދިޔައީ ވަރަށްއުނދަގޫ ކަމަކަށެވެ.

ލަންޑަންގެ ހޮލްމަން ފެންވިކް އެންޑް ވިލަންއެއީ ބޯޓުޔާޑާއި ރިސީވަރގެ ކަންތައްތަކުގައި ދިވެހިސަރުކާރުގެ ޤާނޫނީވަކީލުންކަމުގައި އަޅުގަނޑު ޢައްޔަންކުރީމެވެ. އަދިޖަރުމަނުގެ ޤާނޫނީވަކީލުންކަމުގައިވާ ލީބަން އެންޑް ޕޫޗާ، ކްރިސްޓޮފް ހޯރބާޚްގެ ބެލުމުގެދަށުން، ޖަރުމަނުގައި މިކަންބެލުމާ ޙަވާލުކުރީމެވެ. ބަހުގެމަސްއަލަދިމާވާތީ މިއީވަރަށް މުހިންމުކަމެކެވެ.

ޖަރުމަނުގައި ޕީ.އާރ.މެރީންގެ މުވައްޒަފުންނާއި އެކުންފުނީގެ އެއްޙިއްޞާދާރާއި ބައިވެރިވެގެން، ޕީ.އާރ.ސުޕަރޔޮޓްސް ކިޔާކުންފުންޏެއް އުފެއްދިއެވެ. މިކުންފުނީގެ ފަރާތުން، ދިވެހިސަރުކާރަށް އެޔޮޓް ބަނދެދިނުމަށް ޝައުޤުވެރިވިއެވެ. މިކަންމިގޮތަށްކުރުން ރަނގަޅުކަމުގައިފެނުނެވެ. އެއީ މަސައްކަތްކޮށް ސުޕަރވައިޒްކުރާނީ ކުރިންވެސް މިކަންކުރަމުންގެންދިޔަމީހުން ކަމަށްވެފައި، ފެންވަރުވެސް ހިފެހެއްޓޭނެތީއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން މިގޮތަށްކަންކުރުމަށް ނިންމުމަށްފަހު، އަޅުގަނޑުމެންގެ ޤާނޫނީވަކީލުންގެ އެހީއާއިއެކު، ޔޮޓުބަނުމުގެ މަސައްކަތް ނިންމުމަށްޓަކައި އާއެއްބަސްވުމެއްގައި ޕީ.އާރ.ޔޮޓްސް އާއިއެކު ސޮއިކުރީމެވެ. ގިނަޢަދަދެއްގެ އިތުރުމަސައްކަތް ނިންމައި، އަލަށް އެއްބަސްވެވުނުއަގަކީ 467،907 ޖަރުމަނު މާރކެވެ. ހަމަމިއާއިއެކު، ނުނިމިއޮތް ހަލްއާއި މެޝިނަރީއާއި އެހެންސާމާނުގަތުމުގެ މަޝްވަރާތައް ރިސީވަރާއިއެކު އަޅުގަނޑުމެންކުރީމެވެ. މިހުރިހާތަކެތި އަޅުގަނޑުމެންނަށްލިބުނީ 1.2 މިލިއަން ޖަރުމަނު މާރކަށެވެ. ރިސީވަރުގެފަރާތުން ޔޮޓްބަނުމުގެ އާކޮންޓްރެކްޓްގައި ސޮއިކުރިއެވެ. އެހެންކަމުން މިއެއްބަސްވުމަކީ ތިންފަރާތުގެމެދުގައިވެވުނު އެއްބަސްވުމެކެވެ.

މަސައްކަތްކުރަމުންގެންދާގޮތްބަލައި، މަސައްކަތްނިންމާގޮތުގެ ސެޓްފިކެޓްދިނުމުން ފައިސާދޫކުރުމަށްޓަކައި، އެއްބަސްވުމުގެ ޝެޑިޔުލްގައިވާގޮތަށް ތަފްޞީލުކޮށް އޮތުމަށްޓަކައި، ނޭވަލްއާރކިޓެކްޓް ކުންފުންޏެއް އަޅުގަނޑުމެން ޢައްޔަންކުރީމެވެ. އަޅުގަނޑުމެން، ޔާޑުގައި ޔޮޓް އިންޝުއަރކުރީ، "މިހާރު އޮތްގޮތަށް" އަދިއިތުރުވާ އަގުހިމަނައިގެންނެވެ. އިންޝުއަރަންސް ޕޮލިސީގައި ޔޮޓް "އިންލަނޑް" ޓްރާންސްޕޯރޓްކުރުމާއި، އަދި ކޯރުގައި ރޮޓަރޑަމްއަށް ގެންގޮސް، އެއަށްފަހު 16 އޯގަސްޓް 2001 ގައި، އެމް.ވީ.ޑެނިއެލާގައި މާލެގެނައުމާއިހަމައަށް އިންޝުއަރކުރީމެވެ.

އާކުންފުނީގެ މަސްއަލަތަކެއްއުޅޭކަން ވަރަށްއަވަހަށް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވިސްނިއްޖެއެވެ. އެއީ ޕީ.އާރ.ސުޕަރޔޮޓްސްއަށް އަޅުގަނޑުމެން ދައްކާފައިސާ، ޔޮޓްބަނުމުގެ ޚަރަދުތައްކުރުމަށް ބޭނުންކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، އެހެން ކަންކަމަށް ބޭނުންކުރާތީއެވެ. އާޚިރުނަތީޖާއަކީ، އިޖްތިމާޢީރައްކާތެރިކަމަށާއި، އިންޝުއަރަންސްއާއި ލޭބަރއަށް ވަރަށްބޮޑުޢަދަދެއްގެ ފައިސާނުދައްކާ ދަރަނިވެރިވުމެވެ. ކުންފުނީގައި އެއްވެސްފައިސާއެއްނެތުމުގެ ސަބަބުން، ހުރިހާކަމެއްކުރުން ހުއްޓާލައިފައި، ކުންފުނި ރިސީވަރގެ އަތްމައްޗަށްހިނގައްޖެއެވެ. މިހާހިސާބަށްދިޔައިރު، އުޅަނދުގެ 85 އިންސައްތަ މަސައްކަތްވަނީ ކޮށްނިމިފައެވެ.

ކަންތައްތައް ހިނގަމުން ދިޔަގޮތާއިމެދު ކަންބޮޑުވެފައިވުމާއިއެކު، މިޙާލަތު ރަނގަޅުކުރުމަށްޓަކައި ކުރެވެންއޮތް ހުރިހާމަސައްކަތެއް އަޅުގަނޑަށްވަނީ ކުރަންޖެހިފައެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ރިސީވަރގެގާތަށްގޮސް، ބޯޓުޔާޑުގައި މަސައްކަތްކުރުމަށް އެތަން އަޅުގަނޑުމެން ކުއްޔަށްހިފުމަށް ހުށަހެޅީމެވެ. ޔާޑުގެ ފޯރމަން އާއި ލޭބަރ ޔުނިއަންއާއި ވާހަކަދައްކައި، ހަފްތާއަކު އެއްފަހަރު މުސާރަދޭގޮތަށް، އެމީހުންގެލޭބަރ ބޭނުންކުރުމަށް މަޝްވަރާކުރީމެވެ. މަސައްކަތްކުރުމަށް ބޭނުންވާ ތަކެތިހޯދީ ޔާޑުގެނަމުގައި އަޅުގަނޑުގެ އިރުޝާދުގެ ދަށުންނެވެ. އަދި އެއާއިޙަވާލުވީ އޮންބޯރޑްގައި ޖަރުމަނުގެ ވީ.އޭ.ޓީ.ދެއްކުމަށްނުޖެހޭގޮތް ހަމަޖެއްސުމަށްޓަކައެވެ. ނޭވަލްއާރކިޓެކްޓްއާއި ޖަރުމަނުގެ ޤާނޫނީވަކީލުން ވަރަށްގިނަ މަސައްކަތްތައްކުރިއެވެ.

އެންމެފަހުން ޔޮޓުގެ މަސައްކަތްނިމުނީ 25 ޖުލައި 2001 ގައެވެ. ޔޮޓު އަޅާފައިބޭއްވުމާއި، އަދި ދުވެލިބެލުމުގެ ޓެސްޓްތައްކުރެވުނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެނަމަށް މެނުފެކްޗަރކުރިފަރާތްތަކުގެ ގަރެންޓީ ބަދަލުކުރުމުގައި ކާމިޔާބުވިއެވެ. އުޅަނދު އިތުރަށްޙިމާޔަތްކުރުމަށާއި އިތުރުސިހުންތަކެއް ލިބުމުންދުރުވުމަށްޓަކައި މޯގޭޖްއެއްވަނީ ނަގާފައެވެ. ރައިން ކޯރުގައި އެޔޮޓް ހަދުވަހުގެ މުއްދަތަކަށްވަނީ ދުއްވާ ޓެސްޓްކޮށްފައެވެ. ޝެޑިޔުލް އާއި އެއްގޮތަށް އެޔޮޓް އެމް.ވީ.ޑެނިއެލާއަށްބަރުކޮށް މާލެއަށްފޯރީ 12 ސެޕްޓެމްބަރ 2001 ގައެވެ. ޔޮޓު ރައްކައުތެރިކަމާއިއެކު ބޭލުމަށްފަހު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހާއި ޙަވާލުކުރެވުނެވެ.

މާލެއާއިހަމައަށް އެޔޮޓުގެނެސް، ޙަވާލުކުރުމާއިހަމައަށް ހިނގި ހުރިހާޚަރަދުގެ ޖުމްލައަކީ 7،076،010 އެމެރިކާ ޑޮލަރެވެ. މީގެތެރެއިން 343،229 އެމެރިކާ ޑޮލަރުޚަރަދުވީ ޤާނޫނީފީތަކުގެ ގޮތުގައެވެ. ދިމާވި ހުރިހާކަމަކާއިއެކުވެސް އަޅުގަނޑު ފުރަތަމަކުރި އަންދާޒާއާއި އަޞްލު ހިނގިޚަރަދާއި ދެމެދު މާބޮޑުފަރަޤެއްނެތްކަމީ، އަޅުގަނޑަށްލިބުނު ވަރަށްބޮޑު ހިތްހަމަޖެހުމެކެވެ. އަޅުގަނޑުގެ އަމިއްލަ ހިތްހަމަޖެހުމަށްޓަކައި ޔޮޓްވަނީ އުލްރިޚް ބްރޫނަރ (ކޮންސްޓްރަކްޝަންހުއްދައޮތް ސަރވެޔަރއެއް) ލައްވާ އަގުކޮށްފައެވެ. އަގަކީ 7.5 މިލިއަން އާއި 8 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރާއި ދެމެދުގެ އަގެއްކަމުގައި ކަނޑައެޅިއެވެ. މިކަމުން އަޅުގަނޑަށް ހަމަޖެހުންލިބުނެވެ. ދެކުންފުނީގެ ނާކާމިޔާބާއި އަދި ޤާނޫނީފީތަކާއި ހިނގައިދިޔަ އެހެނިހެން ޚަރަދުތައް ކެނޑުމަށްފަހުވެސް، ހިނގި ޚަރަދަށްވުރެ ޔޮޓްގެ އަޞްލުއަގު ބޮޑުކަމީ އަޅުގަނޑަށްލިބުނު ހިތްހަމަޖެހުމެކެވެ.

ރިސީވަރއާއި ބޯޓުޔާޑާއިދެކޮޅަށް އަދިވެސް އަޅުގަނޑުމެންގެ 1 މިލިއަން ޖަރުމަންމާކްގެކްލޭމްއެއް އެބައޮތެވެ. އަޅުގަނޑު އުންމީދުކުރަނީ މުޅިއަދަދު ނުވަތަ މިއިންބައެއްނަމަވެސް، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ކޮންމެވެސްއިރަކުން ލިބޭނެކަމަށެވެ. މިފައިސާ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ނުލިބިއްޖެނަމަ، މިޔާޑާއި ދެކޮޅަށް އަޅުގަނޑުމެންގެއަތުގައި ރިޓް އޮފް ސެކިޔުރިޓީއެއް އެބައޮތެވެ. ނަމަވެސް މިކަންހަމަޖެހޭނީ އެޔާޑުން ލިބޭނެއެއްޗެއް އޮތްނަމައެވެ. އުޅަނދުގެ މޯރގޭޖްވަނީ ނިމި އަދިޔޮޓްގެ ވެރިކަންވަނީ ދިވެހިސަރުކާރުގެނަމުގައި ޖަރުމަނުގައްޔާއި މާލޭގައި ރެޖިސްޓްރީކޮށްފައެވެ.

ލަންޑަންގައިހުންނަ ވައިޑް އޯޝަން ސާރވިސަސްގައިއުޅުއްވާ އަޅުގަނޑުގެ ގާތްރަޙްމަތްތެރިޔާ ޒާކިރު އިބްރާހީމްގެ އެހީތެރިކަންނުލިބުނުނަމަ މިއިންއެއްވެސްކަމެއް ނުވީސްކަން އަޅުގަނޑު ރެކޯޑްކުރަންބޭނުމެވެ. އޭނާ ކޮންމެދުވަހަކުހެން، ބޯޓުޔާޑާއި އަދި ލަންޑަނާއި ޖަރުމަނުގައިތިބި އަޅުގަނޑުމެންގެ ޤާނޫނީވަކީލުންނާއި ގުޅަމުންގެންދިޔައެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ވަކާލާތުކުރަމުންގެންދާ ޤާނޫނީވަކީލެއްކަމުގައިވާ ޝުއައިބު ޝާހަށާއި ރިއާސީ ސެކްރެޓެރީ އާދަމް ނަޢީމަށްވެސް ޝުކުރުއަދާކުރަން އަޅުގަނޑުބޭނުމެވެ.

އެއްވެސްއިރެއްގައި ކުށްދެއްކުމުގައިއުޅުމަކީ އަޅުގަނޑުނުކުރާކަމެކެވެ. ނަމަވެސް އަޅުގަނޑުގެ ބައިވެރިވުން ބައެއްމަޝްރޫޢުތައްފެށުމުގައި ހޯދާފައިވާނަމަ، ފަހުން އަޅުގަނޑަށް ޙައްލުކުރަންޖެހޭ މިފަދަމަސްއަލަތަކާ ކުރިމަތިލާންޖެހޭނެބާވައޭ އަޅުގަނޑުގެ ހިތަށްއަރައެވެ. މިފަހަރު ކުރިމަތިވި ދަތި، އަދި ގިނަގުނަ މަސްއަލަތަކެއްހުރިކަމެއްގައި އެކަށީގެންވާ ޙައްލެއްހޯދުނެވެ. އަޅުގަނޑު ކަންކުރިގޮތަކީ އާދަޔާއިޚިލާފު ގޮތްގޮތްކަމުގައި ވީނަމަވެހެވެ. ޖަރުމަނު ބޯޓުޔާޑެއްގައި، މަސައްކަތުމީހުން ހަފްތާގެ މުސާރައަށް ގެންގުޅު، އެމީހުންގެ މަސައްކަތް ޚުދުއަޅުގަނޑު ސުޕަވައިޒްކޮށްގެންނެވެ.

26 ވަނަ ބާބު

ވައިގެތެރޭގައި، 2000އިން 2008އަށް

ވައިގެތެރޭގައި އަޅުގަނޑުމެންނަށް މަސްއަލަތަކާއި ކުރިމަތިވެ، އެކަންކަންޙައްލުކުރުމަށް އަޅުގަނޑަށްޖެހުނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ މައިގަނޑު ޞިނާޢަތުކަމުގައިވާ ޓުއަރިޒަމް ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި، ވައިގެމަގުން ދަތުރުކުރުމުގެ ދާއިރާގައި ދިވެހިރާއްޖޭގައި އެހާރަނގަޅު ރެކޯޑެއްނެތެވެ. މިއަދުވެސް އަޅުގަނޑުމެންގެ އެއަރލައިންއެއްނެތްކަމީ ވަރަށްހައިރާންވާކަމެކެވެ.

ފުރަތަމައުފެއްދި އެއަރ މޯލްޑިވްސް އުފެދުނީ ޓްރައި - 9 ކިޔާ ސިންގަޕޫރުގެ ކުންފުންޏަކާބައިވެރިވެގެން ދުއްވަންފެށުނު ކޮންވެއަރ - 440 ގެ މަތިންދާބޯޓަކުންނެވެ. އެއަށްފަހު އިންޑިޔާގެ އައި.އޭ.ސީ. ކުންފުންޏާއެކު ވައިގެދަތުރުގެޚިދުމަތްފެށިއެވެ. ދެންއުފަންވީ ފަލަސްތީނުގެ ހޯލްޑިންގކުންފުންޏަކާގުޅިގެން އުފެދުނު އެއަރލައިނެކެވެ. މިއާބެހޭވާހަކަ ކުރިންދަންނަވާފައިވާނެއެވެ.

އައި.އޭ.ސީ.އާ ގުޅިގެންހިންގި ޚިދުމަތްފިޔަވައި އެހެންހުރިހާ އެއަރލައިންއެއް ވެގެންދިޔައީ ބޮޑެތި މުޞީބާތްތަކަށެވެ. އައި.އޭ.ސީ.އަކީ ކާމިޔާބުކަމަކަށް ނުވިކަމުގައިވިއަސް، އެއީ އެހެންކުންފުނިތައްކަހަލަ ބޮޑުނާކާމިޔާބީއެއް ނޫނެވެ. ފަލަސްތީނާއެކު ހިންގަންފެށިކުންފުނި ހިމެނުނީ މިތިންކުންފުނީގެތެރެއިން އެންމެބޮޑަށް ގެއްލުންލިބުނުތަން ކަމުގައެވެ. ދިވެހިސަރުކާރަށް 3 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރުގެގެއްލުންވިއެވެ. މިތިންކުންފުނީގައިވެސް އެކިހިސާބުން އަޅުގަނޑުގެ ބައިވެރިވުންހިމެނިފައިވެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި އެކަމަށްޚާއްޞަކުރެވިފައިވާ ރަނގަޅު ބައިނަލްއަޤްވާމީ އެއަރލައިނެއް އޮތުމަކީ އަޅުގަނޑު ވަރަށްޝައުޤުވެރިވާކަމެކެވެ.

އެއާމޯލްޑިވްސްގެ އެއާބަސް ބީ-203ގެ މަތިންދާބޯޓެއް

2001 ވަނައަހަރު އަޅުގަނޑަށްޖެހުނީ 1994 ވަނައަހަރުފެށިފައިވާ އެއަރލައިންއާބެހޭ މަސްއަލައެއް ޙައްލުކުރާށެވެ. އެއީ މެލޭޝީޔާގެ ގްރޫޕަކާއެކު ފަށާފައިވާ، ގުޅިފައިވާވިޔަފާރިއެއްގެ މަސްއަލައެވެ. މެލޭޝިއަން ހެލިކޮޕްޓަރޒްގެފަރާތުން އެއާމޯލްޑިވްސްއާ ގުޅުމަށްޓަކައި، އެއާމޯލްޑިވްސްގެ 49 އިންސައްތަ ޙިއްޞާގަތެވެ. އެއާމޯލްޑިވްސްއިން އެއިރު ފްލައިޓްތައްދުއްވަނީ މައިގަނޑުގޮތެއްގައި އެތެރޭގެއުދުހުންތަކުގައެވެ. މަދުއަދަދެއްގެ ފްލައިޓް ސްރީލަންކާއާ މާލެއާ ދެމެދު ޑޯނިއަރ އަދި ޑޭޝް މަތިންދާބޯޓުގައި އުދުހެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަށް ޚިދުމަތްދޭ ބޭރުގެ ހުރިހާފްލައިޓެއްގެ ގްރައުންޑް ހެންޑްލިންގއާއި ޖެނެރަލް ސޭލްސް އޭޖަންޓް (ޖީ.އެސް.އޭ.) ކަންކުރަނީ އެއާމޯލްޑިވްސްއިންނެވެ.

އެއާމޯލްޑިވްސްގެ ކަންތައްތައްހުރީ ފުދޭވަރަކަށްރަނގަޅަށެވެ. ކުންފުނީގެފަރާތުން ޕައިލެޓުން ތަމްރީނުކުރުމުގެ ޕްރޮގްރާމްހިނގައެވެ. ބޯޓުގެ ހުރިހާކެބިންމުވައްޒަފުންނަކީ ދިވެހީންނެވެ. ގްރައުންޑް ހެންޑްލިންގ އިންނާއި، ސޭލްސްއިން ފުދޭވަރެއްގެ އާމްދަނީއެއްލިބެއެވެ. މިގޮތުންލިބޭ އާމްދަނީއިން ކޮންމެވެސްވަރަކަށް ބޯޓުފަހަރުދުއްވުމުގެ ޚަރަދު ސަބްސިޑައިޒްކުރެވެއެވެ. އަޅުގަނޑަށް މައުލޫމާތުދީފައިވަނީ، މެލޭޝިއާ ހެލިކޮޕްޓަރޒް ކުންފުންޏާ ގުޅުނުއިރު، އެއާމޯލްޑިވްސްގެ ސަރޕްލަސް ނުވަތަ އިތުރުވެފައިވާފައިދާގެގޮތުގައި، 5 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރުހުރިކަމުގައެވެ. ދެރަކަމަކީ މިކަންވެސްވީ އިތުރު ބޮޑުގެއްލުމަކަށެވެ.

އަލަށްއުފެދުނު އެއާމޯލްޑިވްސްގައި ފުރިހަމަ ބޯރޑް އޮފް ޑިރެކްޓަރުންތިއްބެވިއެވެ. ހަތަރު ދިވެހިމެންބަރުންނާއި މެލޭޝިޔާގެ ހަތަރުމެންބަރުންނެވެ. ސީ.އީ.އޯ.އަކީ މެލޭޝިޔާމީހަކަށްވެފައި، މުޅިތަންހިންގަނީމީނާއެވެ. ކަންތައްތައްނިންމައި އަދިކުރަނީ (ނުވަތަ ހިންގަނީ) ބޯޑުގެހުއްދަ ކުރިންހޯދުމަކާއިނުލައެވެ. މެލޭޝިއަން އެއަރލައިންގެ އެއަރބަސް ބީ 203 ގެ ބޯޓެއް ކޮންމެގަޑިއަކަށް 4،200 އެމެރިކާ ޑޮލަރުގެމަގުން ކުއްޔަށްހިފިއެވެ. މިކަމަކީ މިވިޔަފާރީގައި އެއްގޮތަކަށްވެސް ކުރާކަމެއްނޫންކަމަށް އަޅުގަނޑަށް މަޢުލޫމާތުލިބިފައިވެއެވެ.

މެލޭޝިއަން ހެލިކޮޕްޓަރޒްއަކީ ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ޕާރޓްނަރކަމުގައިވީނަމަވެސް، ޓެކްނިކަލް އަދި ވިޔަފާރީގެ ކަންތައްތައްހިންގަނީ މެލޭޝިޔަން އެއަރލައިންސްގެފަރާތުންނެވެ. ކުއްޔަށްހިފާފައިވާ ބޯޓުދުއްވަނީ ސަރަޙައްދީޤައުމުތަކުގައެވެ. އެއީ ގަލްފްގެތަންތަނަށް ލޭބަރަރުންގެންދިއުމަށްޓަކައެވެ. ކޮޅުނބަށްވެސްދެއެވެ. ހަފްތާއަކުއެއްފަހަރު ކުއަލަލަމްޕޫރަށްދެއެވެ. ގިނަފަހަރުއެއީ މެއިންޓެނަންސްއަށެވެ. މިހާހިސާބަށްއައިއިރު ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ކުންފުނީގައި ހިންގުމުގެފައިދާއޮތެވެ. ޔޫރަޕަށް ފްލައިޓް ތައާރަފްކުރަންނިންމުނެވެ. އެކަންވެގެންދިޔައީ މުޞީބާތުގެ ފެށުންކަމުގައެވެ.

މިކަން މުޅިންނާކިމާބުވުމަށްދިމާވި މައިގަނޑު ސަބަބުތަކަކީ، ރަނގަޅަށް މާކެޓް ރީސަރޗް ހަދާފައިނުވުމާއި، ރާވައިފައިނެތުމެވެ. ދުރާލައި އިސްތިހާރުކޮށްފައިނުވުމާއި، އަދި މާރކެޓްގެ ތަރުޙީބުހޯދުމަށް މަސައްކަތްކޮށްފައިނުވުމެވެ. އެއާމޯލްޑިވްސްއިން ބޯއިންގކުންފުނިން އޭ 310 ގެ ތިންބޯޓު ކުއްޔަށްހިފުމަށްފަހު، އަލުންކުލަލައި، އިތުރު ފިއުއެލްޓޭންކްހަރުކޮށް، ގޮނޑިތަކަށް ބަދަލުގެނައުންފަދަ، އެތައްބަދަލެއްގެނައެވެ. މިހުރިހާކަމެއްކުރުމަށް ބޮޑުޚަރަދެއްހިނގިއެވެ. ލަންޑަނަށް ކުރާދަތުރުގެ ޚިދުމަތްފެށުނީ ހެޔޮފާލެއްގައެއްނޫނެވެ. ލަންޑަނާއި ދިވެހިރާއްޖެއާ ދެމެދުގައި ތެޔޮނާޅާނުދުއްވޭކަމުން، ޖެހުނީ ތެޔޮއެޅުމަށް ސައިޕްރަސްގައިމަޑުކުރާށެވެ. މި އާޚިދުމަތަކަށް ފަސިންޖަރުން ޝައުޤުވެރިއެއްނުވިއެވެ.

ވަރަށްއަވަހަށް ކުންފުނީގެފައިސާ ހުސްވެއްޖެއެވެ. ވަޢުދުވެފައިވާގޮތާޚިލާފުވެ، މެލޭޝިޔާގެ ބައިވެރީންގެފަރާތުން ހިންގުމުގެ އިތުރުރައުސުލްމާލެއް، އެއަރލައިން ފެށުނުކޮޅަކުނުދެއެވެ. މީގެބަދަލުގައި، އަބަދުވެސް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަރާތުން ތަފާތުޕްރިވިލެޖްތަކާއި އިތުރަށް ފައިސާދިނުމަށް ބުނަމުންގެންދިޔައެވެ.

ދިވެހިސަރުކާރުއޮތީ މިފަދަކަމެއްކޮށްދެވޭފަދަ ޙާލަތެއްގައެއްނޫނެވެ. ކުރަންބޭނުންވެފައެއްވެސް ނުމެނޫންމެއެވެ. މިކަންނިމުމަކާހަމައަށްއައީ، 2000 ވަނައަހަރުގެ ފެބްރުއަރީމަހު، ވަރަށްބޮޑެތިދަރަނިތަކެއް ބޮލުގައިއެޅިގެންނެވެ. މިކަން އެހާހިސާބުންފެށިގެންމިއޮތީ ކޮޅެއްގައިނުޖެހިއެވެ. އަޅުގަނޑުމިކަމުގައި ފުރަތަމައުޅެންޖެހުނީ، ކަންމިހާހިސާބަށް ދިޔަފަހުން މިޙާލަތުބަދަލުކުރުމަށް ކުރެވިދާނެއެއްވެސްކަމެއްއޮތްތޯ ބެލުމަށެވެ.

ޑިރެކްޓަރުންނަށް އަޅުގަނޑު އެރުވިލަފަޔަކީ، ވީ އެންމެއަވަހަކަށް ބޯޑުގެބައްދަލުވުމެއްބާއްވައި، މިކަންތައްތަކާބެހޭގޮތުން މަޝްވަރާކުރަންފެށުމަށެވެ. އެއަށްފަހު ޢަމަލުކުރަންވީގޮތް ނިންމިދާނެއެވެ. ޗެއަރމަން އަޅުގަނޑުގާތުގައިވިދާޅުވީ، ޑިރެކްޓަރުންގެފަރާތުން މެލޭޝިޔާގެ ޑިރެކްޓަރުންގާތުގައި ތަކުރާރުކޮށް ބޯޑުގެބައްދަލުވުމެއްބޭއްވުމަށްއެދޭތާ އެތަކެއްހަފްތާއެއްވެއްޖެކަމަށެވެ. އެމީހުން އެކަމަށް އެއްވެސްއިޖާބައެއްނުދެއެވެ. އޮޕަރޭޝަންސް މެނޭޖަރ މާލެއަކުނުހުރެއެވެ. ގިނަފަހަރަށް އޭނާއުޅެނީ ފަރަންސޭސިވިލާތާއި އެމެރިކާއާއި މޭލޭޝިޔާއަށް ދަތުރުކުރުމުގައެވެ.

އަޅުގަނޑު ޗެއަރމަންގެއަރިހުގައިދެންނެވީ، މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓްރެޜަރީ (އެމް.އޯ.އެފް.ޓީ.) އާއި މިހާރު "ނަލޫރި" ކިޔާ، ކުރީގެ އެމް.އެޗް.ސީ.އާއިދެމެދު ސޮއިކޮށްފައިވާ އެއްބަސްވުމެއް އޮންނާނެކަމަށެވެ. މެމޮރެންޑަމްއާއި އާރޓިކަލްސް އޮފް އެސޯސިއޭޝަންއޮންނާނީ މިއެއްބަސްވުމުގެމައްޗަށް ބިނާކޮށްފައެވެ. އެހެންކަމަށްވުމާއެކު ދިވެހިޙިއްޞާދާރުން (އެމް.އޯ.އެފް.ޓީ.) އެމް.އެޗް.ސީ.އަށް ޙިއްޞާދާރުންގެ ބައްދަލުވުމަކަށް ނޯޓިސްދެއްވާށެވެ.

ފެކްސްއެއްގެދެލިކޮޕީ ތައްޔާރުކުރުމަށް އަޅުގަނޑުގެކިބައިން އެދިވަޑައިގަތުމުން، އަޅުގަނޑު އެކަންކުރީމެވެ. ދެދުވަހުގެތެރޭގައި އެމް.އެޗް.ސީ.ގެފަރާތުން ޖަވާބުދިނީ، ޑިރެކްޓަރުން ވަރަށްއަވަދިނެތިއުޅޭތީ، މާލެއަށް އާދެވެން ނެތްކަމަށާއި އެކަމާއިމެދު މަޝްވަރާކުރުމަށްޓަކައި މެލޭޝިޔާއަށްއައުމަށެވެ. އެއާއެކު ޢާރިފް ޙިލްމީ އާއި، އެމް.އޯ.އެފް.ޓީ.ގެ ދެއޮފިޝަލުން އެކުލެވޭޓީމެއް އެކަށައެޅުނެވެ. މިޓީމުގެވެރިއަކަށް އަޅުގަނޑުދިޔުމަށް ރައީސް މައުމޫން އެންގެވިއެވެ.

ނަލޫރީގެ ސީ.އީ.އޯ.އާއި ކޯރޕަރެޓް ސެކްރެޓެރީއާއި އަޅުގަނޑުމެން ބައްދަލުކޮށް، ވަރަށްވަރުގަދަ މަޝްވަރާތަކެއް ކުރިއަށްގެންދެވުނެވެ. މެލޭޝިޔަން އެއަރލައިންސްގެ ޗެއަރމަން ތާން ސްރީ ތާޖުއްދީން ރަމްލީގެ ވިޔަފާރިތަކަށް ގެނައިބަދަލުތަކުގެތެރޭގައި، އެމް.އެޗް.ސީ.ގެ ނަންވަނީ "ނަލޫރި ބަރުހާދު" އަށް ބަދަލުކޮށްފައެވެ.

ނަލޫރީން ދެއްކިވާހަކަތައް ވަރަށްކުރުވިނަމަވެސް އޭގައިއެއްވެސް ފޮނިކަމެއްނެތެވެ. އެމީހުންބުނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާ، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބައިނަލްއަޤްވާމީ އެއަރލައިންއެއް އުފައްދަވައި، އެކަންހިންގައިދިނުމުގައި އެހީތެރިވުމަށް މެލޭޝިޔާގެބޮޑުވަޒީރު ޑޮކްޓަރ މަހާތީރު މުޙައްމަދުގެ އަރިހުން އެދިވަޑައިގަތްކަމުގައެވެ. މިކަންކުރުމަށް ޑޮކްޓަރ މަހާތީރު، ރަމްލީގާތުގައި ވިދާޅުވީކަމުގައެވެ.

ރަމްލީއަކީ މެލޭޝިޔަން އެއަރލައިންސްއަދި ނަލޫރީގެވެސް ޗެއަރމަންއެވެ. އެމް.އެޗް.ސީ/ނަލޫރީއާއި މެލޭޝިޔަން އެއަރލައިންސްގައި މިކަންކުރުމަށް ރަމްލީ އެންގިއެވެ. މިހެންކަމަށްވުމާއެކު،ނަލޫރީގެފަރާތުން އެއާމޯލްޑިވްސްގެ 49 އިންސައްތަ ޙިއްޞާގަނެ އެއަރލައިންއުފެއްދިއެވެ. ނަލޫރީގެ ޗެއަރމަންބުނީ، އެމީހުންނަށް ކުރެވެންއޮތް އެންމެރަނގަޅަކަށް ކަންކުރިކަމަށާއި، އެންމެރަނގަޅަށް ކަންކުރުމަކުންވެސް ނުފުދުނުކަމަށެވެ. ނަލޫރީއޮތީ މިކަމަށް އިތުރުފައިސާދެވޭނެ މަޤާމެއްގައެއްނޫނެވެ. އެމް.އޭ.އެސް.އާއި ނަލޫރީވެސްއޮތީ މެލޭޝިޔާއަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ، ވިޔަފާރިދަށަށްދިއުމުގެސަބަބުން ސެންޓްރަލްބޭންކުގެ ބާރުގެދަށުގައެވެ.

މިމަސްއަލަ ކޮޅެއްގައިނުޖެހޭހިސާބަށް ހިނގައްޖެއެވެ. ކުންފުނިވަނީ ހުރިހާކޮޅަކުން ބަލާއިރުވެސް ބަނގުރޫޓުވެފައެވެ. ދަރަނިއޮތީ އެސެޓްތަކަށްވުރެ އެތައްގުނައެއް މައްޗަށްގޮސްފައެވެ. ހުރިހާމުޢާމަލާތުތަކެއްވެސް ކުރިއަށްގެންގޮސްފައިވަނީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ސްޓޭންޑަރޑްގެ އެކައުންޓިންގގެދަށުންކަމުގައިވާތީއާއި، ކުންފުނިއުފައްދައި ރެޖިސްޓްރީކޮށްފައިވަނީ ދިވެހިރާޢްޖޭގެ ކުންފުނިތަކާބެހޭ އެކްޓްގެދަށުން ކަމުގައިވާތީ، އަޅުގަނޑަށްފެނުނީ އެއާމޯލްޑިވްސް ބަނގުރޫޓުވީކަމަށް އިޢުލާނުކުރާށެވެ.

މިހެންހެދުމުން، ދިވެހި ސަރުކާރު ފައިނޭންޝަލްމުޞީބާތަކުން ސަލާމަތްވާނެއެވެ. އެހެންނޫނަސް މިއިންއެއްވެސްކަމަކީ ދިވެހިސަރުކާރުގެ ކުށެއްނޫނެވެ. އަޅުގަނޑަށް އެނގިފައިވާ ގޮތުގައި، މިކަން ބައްލަވަމުންގެންދަވާ ކޮމިޓީގެފަރާތުން އެއާމޯލްޑިވްސް ބަނގުރޫޓުވީކަމަށް އިޢުލާނުކުރާކަށް އެއްބަހެއްނުވިއެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުންނިންމެވީ، މެލޭޝިޔާމީހުންނާއިދެކޮޅަށް ޤާނޫނީފިޔަވަޅު އަޅުއްވާށެވެ.

އެއަރލައިންހިންގުމުގެކަންތައް މެލޭޝިޔާމީހުންގެފަރާތުން ކުރަމުންގެންދިޔައީ، އެމީހުން ޢައްޔަންކޮށްފައިވާކުންފުނި ނަލޫރީގެފަރާތުން، މެލޭޝިޔާއާއި ދިވެހިރާއްޖެއާއިދެމެދު ވެފައިވާ ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުންނެވެ. ހިންގުމުގެހުރިހާކަމެއް ކުރަމުންގެންދިޔައީ ނަލޫރީގެފަރާތުންނެވެ. މީގެތެރޭގައި މުސާރަދިނުންވެސް ހިމެނެއެވެ. ކަނޑައެޅިފައިވާގޮތުން ޑިރެކްޓަރުންގެބޯޑު ބައްދަލުކުރިކަމުގައިވީނަމަވެސް، ހުރިހާމަސްއޫލިއްޔަތެއް އުފުލަންޖެހެނީނަލޫރީއިންނެވެ. ނަލޫރީވަނީ ބޭންކްރަޕްޓްވެފައިކަމުން، ދަޢުވާއުފުލިއަސް އެދަޢުވާލިބޭނެފަރާތެއްނެތެވެ.

އެއާމޯލްޑިވްސްގެފަރާތުން ކުއްޔަށްހިފައި، ބަދަލުތައްގެނައުމުގެ މަސައްކަތްކޮށްފައިވާ ދެބޯޓާބެހޭގޮތުން ހިނގާފައިވާ ޚަރަދުތަކާއިކުލި، ހޯދުމަށް އެއަރބަސްގެފަރާތުން މަސައްކަތްކުރަމުންގެންދިޔައެވެ. (ތިންވަނަބޯޓު ޙަވާލުކޮށްފައެއްނުވެއެވެ). އެއަރބަސްގެފަރާތުން އެދެބޯޓު އަނބުރާގެންގޮސް، އަދި ދައްކަންޖެހޭފައިސާގެގޮތުގައި 17 މިލިއަން ޑޮލަރު އެކަށައެޅުނެވެ. އެމީހުންދަޢުވާކުރީ އިނގިރޭސިވިލާތުގައާއި ދިވެހިރާއްޖޭގައެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން އެއަރބަސްއަށް ދައްކަންޖެހޭފައިސާ ބައިބަޔަށް ބަހައިލައިގެން ދައްކަވަމުންގެންދަވައެވެ.

ދެންޖެހުނުކަމަކީ، އެތަކެއްއަހަރުތެރޭގައި އަޅުގަނޑަށްބައިވެރިވާންޖެހުނު ހުރިހާމަޝްވަރާ ނުވަތަކަންތައްތަކުގެތެރެއިން އެންމެފަހުންޖެހުނުކަމެވެ. މިއީ އޭގެނަތީޖާގެސަބަބުން އަޅުގަނޑު ވަރަށްބޮޑަށް ދެރަވާންޖެހުނުކަމެކެވެ. ތިންއަހަރުގެ މަޝްވަރާއަށްފަހު، މުހިންމުއެއްބަސްވުމަކާއިހަމައަށް ވާޞިލްވެވިއްޖެކަމަށް އަޅުގަނޑަށް އިންތިހާއަށްފެނުނުކަމެއް، ފުލުންދިޔައީއެވެ. މިކަންމިހެންވީ ބަޔަކުޤަޞްދުގައި، ނުބައިނިޔަތެއްގައި މިކަންކުރިޔަނުދިނުމަށް ކުރިކަމެއްގެސަބަބުންކަން އަޅުގަނޑަށްޔަޤީނެވެ.

އަޅުގަނޑަށް މިކަމާމެދު އެއްޗެއްދެންނެވިދާނެކަމަށްވީނަމަވެސް، އިތުރުއެއްޗެއްނުދަންނަވާ މިފޮތްވިދާޅުވާބޭފުޅުން މިކަންއިތުރަށް ކުރިއަށްގެންދެވުމަށް އަޅުގަނޑުދޫކޮށްލާނަމެވެ. އަޅުގަނޑު މިކަމުގެވާހަކަ މިލިއުނީ، މީހަކު ކިތަންމެރަނގަޅުނިޔަތެއްގައި ކަމެއްކުރިކަމުގައިވީނަމަވެސް، ބައެއްފަހަރު ކަންކަން އެންމެއެދެވޭގޮތުގައި ނުހިނގާނެކަން ބާރުއަޅައިދެންނެވުމަށްޓަކައެވެ.

އެއާމޯލްޑިވްސް ހުއްޓުމަކަށްއައިއިރު، ޤައުމަށް، ޔޫރަޕާއި މާލެއާދެމެދު ސީދާފްލައިޓްއޮތުމުގެ މުހިންމުކަން، އެއީ ދިމާއަށްފެންނަންއޮތްކަމެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެންމެގިނަޓުއަރިސްޓުން އަންނަނީ ޔޫރަޕުންނެވެ. މީގެތެރެއިން ބޮޑުބައި ޙިއްޞާކުރަނީ، މެދުފަންތީގެއާއި މުއްސަނދި ފަސިންޖަރުންނެވެ. އެމީހުންތިބެނީ އެންމެމޮޅު ރިސޯރޓުތަކުގައެވެ. އެމީހުންބޭނުންވާނީ އަށެއްކަ ނުވަތަ ދިހަވަރަކަށްގަޑިއިރުން އަރާމުކޮށް ދަތުރުކުރެވޭ ސީދާފްލައިޓެކެވެ. މެދުއިރުމަތީގައި ނުވަތަ ސްރީލަންކާގައި މަޑުކުރާ ފްލައީޓަކީ އެމީހުން ފުރަތަމަޚިޔާރުކުރާނެ ފްލައިޓެއްނޫނެވެ. އެދުވަސްވަރު އެފަސިންޖަރުންނަށް ޚިދުމަތްދެމުންގެންދަނީ ޗާރޓަރު ފްލައިޓްތަކުންނެވެ. މިފަދަފްލައިޓްތަކުގައި ގިނަޢަދަކަށް ފައިސާހޭދަކުރާ މުއްސަނދި ފަސިންޖަރުންގެ ބޭނުންތަކާއެއްގޮތަށް ކަންތައްތައް ފުރިހަމަވެފައެއްނުހުރެއެވެ.

މިހާހިސާބަށްދިޔައިރު، ވޭތުވެދިޔަ މަދުއަހަރުތަކުގެތެރޭގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރިސޯރޓްތަކުގެ އެނދުގެކެޕޭސިޓީ 15،000 އެނދުގެ 84 ރިސޯރޓަށްއިތުރުވެއްޖެއެވެ. މީގެތެރެއިން 35 އިންސައްތައަކީ މަތީފެންވަރުގެ ފަސޭހަތައްހިމެނިފައިވީ، ހަމައެކަނި ދިވެހިރާއްޖެއަށްޚާއްޞަ، މޫދުގައިއަޅާފައިހުންނަ ބަންގަލޯހިމެނިފައިވާ ރިސޯރޓެވެ.

މުއްސަނދި ޓުއަރިސްޓުންގެފަރާތުން އިތުރުއާމްދަނީ ޤައުމަށްލިބޭކަމަށް ސަރުކާރުންޤަބޫލުކުރައްވައި، އެފަދަމީހުންއައުމަށް އެދިވަޑައިގަނެއެވެ. އެމީހުންއައުމުން، ހުރިހާ ޓުއަރއޮޕަރޭޓަރުންނަށާއި ރިސޯރޓުގެވެރިންނަށާއި، ދިވެހިސަރުކާރުފަދަ ހުރިހާފަރާތަށް ފައިދާކުރެއެވެ.

ތާރީޚަށްބަލައިލާއިރު، ދަތުރުމަތީދަރަޖައިގެ ކްލާސްހުރި ފްލައިޓްތައް، ސިންގަޕޯރ އެއަރލްއިންސްއިން މާލެއަށްޖައްސާފައި ޔޫރަޕަށް ދެކޮޅުދަތުރުހިންގިއިރު، މުއްސަނދިފަރާތްތަކުން ރާއްޖެއަށްއައިކަން ތަޖްރިބާކުރެވިފައިވެއެވެ. އެދުވަސްވަރާއި އަޅާބަލާއިރު، ރިސޯރޓްތަކުގެފެންވަރާއި ޚިދުމަތްތައް ޙައިރާންކުރުވަނިވިމިންވަރަކަށް މައްޗަށްގޮސްފައިވާކަންފާހަގަވެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ މަތީފެންވަރުގެ ރިސޯރޓްތަކުން ގިނައަދަދަކަށް ފައިސާހޭދަކުރާ މުއްސަނދި ޓުއަރިސްޓުންގެ ބޭނުންތައްފުއްދައިދެވެއެވެ.

މިހެންކަމަށްވުމާއިއެކު، އަޅުގަނޑުމެންގެއަމިއްލަ ޤައުމީއެއަރލައިނަކުން ސީދާ ފްލައިޓްތައް ބޭއްވުމުގެހުވަފެން އަޅުގަނޑުމެންނާއިއެކުގައިވެއެވެ. ކުރިން ނާކާމިޔާބުވެފައިވީނަމަވެސް، މިހުވަފެން އަލުންޙަޤީޤަތަކަށްވޭތޯބެލުން އަޅުގަނޑާއިޙަވާލުވިއެވެ.

ހަމަ އެދުވަސްވަރުހެން ޔުނައިޓެޑް އެރެބް އެމިރޭޓްސްގެ އެމިރެޓްސް އެއަރލައިން (އީ.ކޭ.)ގެ ފަރާތުން، ސްރީލަންކާގެ ޤައުމީއެއަރލައިން އެއަރލަންކާ (ޔޫ. އެލް.) ގެ ކޮންޓްރޯލިންގޝެއަރއެއް ހޯދިއެވެ. އެއީ ސްރީލަންކާގެ ޕްރައިވަޓައިޒޭޝަން ސިޔާސަތުގެ ދަށުންނެވެ. އީ.ކޭ.ގެފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖެއާއި ގުޅިގެން އެއަރލައިނެއް ހިންގުމަށްޓަކައި ދިވެހިސަރުކާރުގައި އެދުނެވެ. މިކަމަކީ އީ.ކޭ.އަށް ވަރަށްފައިދާ ކުރާނެކަމެކެވެ. އެއީ ޔޫ.އެލް.އާއިއެކުއޮތްގުޅުމުގައި، އެމީހުންނަށް ވަރަށްބޮޑެތި ދޫތަކެއްލިބޭނެތީއެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަށް ޓުއަރިސްޓުން އުފުލުމުގައި ފައިދާއޮންނާނެމިންވަރު އެމީހުންނަށް ފަހުމްކުރެވުނެވެ.

އެއާމޯލްޑިވްސްގެ ޙާދިސާއާއި ކަންތައް ހިނގައިދިޔަގޮތުން އަޅުގަނޑުމެންތިބީ މާޔޫސްވެ، ހިތްވަރުއެލިފައިވާފަދަ ޙާލެއްގައެވެ. އެހެންނަމަވެސް އީ.ކޭ.އިން މިކަމަށް ޝައުޤުވެރިވިއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން މަޝްވަރާތައްފެށީމެވެ. ހަތަރު ފަސް ބައްދަލުވުން ބޭއްވުމަށްފަހު، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވަރަށްގިނަ ކަންތައްތަކުގައި އެއްބަސްވުމަކާއިހަމައަށް އާދެވުނެވެ. މިފަހަރުގެވާހަކަތައް ފެށުނީއްސުރެ، އަޅުގަނޑުގެބައިވެރިވުން ހިމެނިފައިވާތީ، އެއާމޯލްޑިވްސްއަށް ދިމާވިފަދަކަމެއް ނުވުމަށް އަޅުގަނޑު ހުރިހާގޮތަކުން ބެލީމެވެ. ރައީސް މައުމޫނަށް ހުރިހާމަޢުލޫމާތެއް އަރުވައި، އެމަނިކުފާނު ކެބިނެޓާއި ގުޅުއްވަމުން ގެންދެވިއެވެ. ކޮންމެބައްދަލުވުމެއްގެ ޔައުމިއްޔާލިޔެ މަޝްވަރާކުރެވެއެވެ.

އެއަރބަސްގެމަސްއަލައާއިމެދު ވާހަކަދެކެވި އެކަންޙައްލުކުރުމަށް މަސައްކަތްކުރާނެކަމުގައި އީ.ކޭ.އިން ވަޢުދުވިއެވެ. އެމީހުންއެކަމަށް ޙައްލުހޯދިއެވެ. އެއީ އެއަރބަސްއަކީ އަލަށްއުފައްދާ ކުންފުނީގެ ޙިއްސާދާރެއްގެގޮތުގައި ހިމަނައިގެންނެވެ. ޙިއްސާބަހަން ހަމަޖައްސާފައިވަނީ، ދިވެހިސަރުކާރަށް 51 އިންސައްތަ އަދި އެމިރޭޓްސްއަށާއި އެއަރބަސްއަށް 49 އިންސައްތައެވެ. ޙިއްޞާދާރުންގެ އެއްބަސްވުމާބެހޭކަންތައްތައް ހަމަޖެއްސުމަށްޓަކައި އީ.ކޭ.އާއި އެއަރބަސްގެ މަންދޫބުންނާއި އަޅުގަނޑުމެންނާއިއެކު 21 އޮކްޓޯބަރ 2000 މިދުވަހު، ދުބާއީގައި ބައްދަލުވެމެއްބޭއްވުމަށް ހަމަޖެހުނެވެ.

ދެންވެގެންދިޔައީ ވަރަށްއާދަޔާއިޚިލާފު އަދި އެހާމެބަދުނަސީބުކަމެކެވެ. އޮކްޓޯބަރ 20 ވަނަދުވަހުގެރޭ މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓްރެޜަރީ (އެމް.އޯ.އެފް.ޓީ.) ގފަރާތުން އީ.ކޭ.އަށް 19 ސުވާލުގެމައްޗަށްއެކުލެވޭ ފެކްސްއެއް ފޮނުވައި، އަދި މިއާއިވިދިގެން އީމޭލްއެއްވެސް ފޮނުވިއެވެ. މިކަމެއް އަޅުގަނޑަކަށް އެއިރަކުނޭނގެއެވެ. މިފެކްސްގައްޔާއި އީމޭލްގައިވަނީ، ކުރިންބޭއްވުނު ފަސްބައްދަލުވުމުގައި މަޝްވަރާކޮށް އެއްބަސްވެފައިވާ އެތައްކަމެކެވެ. ފެކްސްގެބަހުރުވަ ނުވަތަމޭރުމާއި އެކަން ކުރިގޮތްއޮތީ ރަޙްމަތްތެރި ނުވަތަ ޑިޕްލޮމެޓިކް ރާގަކަށްނޫނެވެ. އީ.ކޭ.ގެ މަޝްވަރާޓީމުން ފެކްސްގެރާގާއި އޭގައިވާ ސުވާލުތަކުން ނުރުހޭނެކަން ޤަބޫލުކުރެވެއެވެ.

އަޅުގަނޑަށް މިކަމާބެހޭ އެއްވެސްމައުލޫމާތެއްނުލިބި، ޑުބާއީއަށް ޝެޑިޔުލްކޮށްފައިވާގޮތުގެމަތީން ބައްދަލުވުމަށްދިޔައީމެވެ. އަޅުގަނޑު ހޮޓަލަށްދިޔަތަނާ، އީ.ކޭ.ގެ ފަރާތުން ޓީ.ސީ. ކްލާރކްގެ ފެކްސްއެއް، ކުރިންމިދެންނެވި އޮފެންސިވްފެކްސްވެސް ކޮޕީކޮށްފައި އަޅުގަނޑުގެ މައުލޫމާތަށްޓަކައިފޮނުވިއެވެ. މިފަދަފެކްސްއެއް އެމް.އޯ.އެފް.ޓީ.އިން ފޮނުވާފައިވާތީ އަޅުގަނޑު ޢަޖާއިބުވިއެވެ. މިބައްދަލުވުން ކެންސަލްވީކަން އަޅުގަނޑަށްދޭހަވިއެވެ. މުޅިއެދުވަހު ކްލާރކްއާއި ގުޅަންމަސައްކަތްކޮށްގެން އަޅުގަނޑަށް އެކަންވީ އެރޭއިރުއޮއްސި ހަތެއްޖެހިއިރުއެވެ.

އޭނާވަރަށްކަންބޮޑުވެ، ފޫހިވެހުރެ، އެމިރެޓްސްގެމައިއޮފީހުގައި އެމިރެޓްސްގެ ޗެއަރމަންއާއި މެނެޖިންގ ޑިރެކްޓަރާއިއެކު ފަރުދާގެއަނެއްފަރާތުގައި ހިނގިކަންތައްތަކުގެ ތަޞައްވަރެއްދިނެވެ. އޭނާބުނީ ދިވެހިސަރުކާރުގެ ފަރާތުން ސީރިއަސްނޫންކަމަށްވާތީ، މަޝްވަރާތަކުން އެމީހުން ވަކިވަނީކަމުގައެވެ. މީގެކުރިންވެސް ދެފަހަރެއްގެމަތިން، ދިވެހިރާއްޖެއާއިއެކު ބޭއްވިމަޝްވަރާތައްހުއްޓުމަކަށް އައިގޮތުގެތަފްޞީލު އޭނާއަޅުގަނޑަށް އޮޅުންފިލުވައިދިނެވެ. މިފަހަރުވެސް މިޞްރާބުހުރީ މިފަދަފޫހިކަމަކާއިދިމާއަށްކަމަށް އޭނާބުންޏެވެ. ސީދާ ބައްދަލުކޮށް ފެކްސްގައާއި އީމޭލްގައިވާ ކަންތައްތަކުގެ ވާހަކަދެއްކުމަށް އަޅުގަނޑުބޭނުންވިއެވެ. މިކަމެއް އެއްގޮތަކަށްވެސް ވާގޮތެއްނުވިއެވެ.

އީ.ކޭ.އާއިއެކުކުރާ ހުރިހާމަޝްވަރާތަކެއްވެސް ހިނގާނީ އަޅުގަނޑު މެދުވެރިވެގެންކަމަށްއޮތީ ހަމަޖެހިފައެވެ. ކެބިނެޓްއާއި އެމް.އޯ.އެފް.ޓީ.އިން ދެއްވަންޖެހޭ ކޮމެންޓްވެސް އެއްކޮށްލުމަށްފަހު، އަޅުގަނޑަށް ފޮނުވަން ހަމަޖެހިފައިއޮތީ، މަޝްވަރާޓީމަށް، ބައްދަލުވުމުގައި މަޝްވަރާކުރަންޖެހޭކަންތައްތައް އެންގުމަށްޓަކައެވެ. ދުބާއީއަށް އަޅުގަނޑުފުރީ ރައީސް މައުމޫނުގެ އިރުޝާދުގެމަތިން މިނިސްޓަރ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓްރެޝަރީ މުޙައްމަދު ޖަލީލްއާއި، އަދި އެމިނިސްޓްރީގެ ދެއޮފިޝަލުންނާއި ބައްދަލުކޮށްފައެވެ.

މިބައްދަލުވުމުގައި އެއްބަސްވެވުނީ ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ އެއްބަސްވުމާއި ބެހޭގޮތުން، ސާފުކުރަންޖެހޭ ޕޮއިންޓް ނުވަތަ ސުވާލު ހުރިނަމަ ލިޔެފައި އަޅުގަނޑަށް ކޮޅުނބަށް ފެކްސްކުރުމަށެވެ. އެއީ ޑުބާއިއަށް ދިއުމުގެ ދެދުވަސްކުރިން އަޅުގަނޑު ކޮޅުނބަށް އައިސްފައިވާތީއެވެ. އަޅުގަނޑު ކޮޅުނބަށް ދިއުމުގެކުރިންނާއި ކޮޅުނބުގައި ހުރިއިރުވެސް އެމް.އޯ.އެފް.ޓީ.އިން އަޅުގަނޑާއި ގުޅާފައެއްނުވެއެވެ. އެހެންކަމުން އަޅުގަނޑު ޤަބޫލުކުރީ ހުރިހާކަމެއް ރަނގަޅަށް އޮތްކަމަށެވެ.

އަޅުގަނޑަށް ނޭނގޭ ސަބަބުތަކަށްޓަކައި އަޅުގަނޑު ބުނެފައިވާގޮތަކަށް ކަންކޮށްފައެއްނުވެއެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ބޯމަތިންއެކަންގޮސް، އަޅުގަނޑުމެންގެ ދަރަނިއަދާވެވި، އަޅުގަނޑުމެންގެއަމިއްލަ ބައިނަލްއަޤްވާމީ އެއަރލައިންއެއް ރަނގަޅަށްހިންގުމަށް އޮތްފުރުޞަތު ނިގުޅިގެންދިޔައީއެވެ. މިހާރު އަޅުގަނޑަށް އިޙްސާސްކުރެވޭގޮތުގައި އީ.ކޭ.އަށް އެފޮނުވި ފެކްސްއަކީ ބޭނުންތެރި ނުވަތަ ފޮނުވަންވީއެއްޗެއްނޫނެވެ. އެކަމުގެސަބަބުން އެތައްގެއްލުމަކާއި ހަލާކެއްލިބުނެވެ. އެކަމަކީ ޤަޞްދުގައި ބަޔަކު ނުބައިނިޔަތެއްގައި ދިންކެއްސެއްކަމަށްވުމީ އެއްކިބާކުރެވޭނެކަމެއް ނޫނެވެ.

އީ.ކޭ.އާއިއެކު ކުރަމުންގެންދިޔަ މަޝްވަރާތަކުގައިވެސް އަޅުގަނޑުގެވަކީލެއްގެ ޙައިސިއްޔަތުން، ޤާނޫނީވަކީލު ޝުއައިބު ޝާހުގެ އެހީތެރިކަންލިބުނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވަރަށްރަނގަޅުގޮތެއްފެނި، އަދި މަތީގައިދެންނެވި ސަބަބުތަކާއިހުރެ އެކަން ބީވެގެންދިޔައީއެވެ.

މިމަޝްރޫޢުގެ ކަންތައްތައްކުރުމަށް އަޅުގަނޑުގަދައަޅައި ވަރަށްމަސައްކަތްކުރީމެވެ. އަދިކަންތައްތައް ހިނގައިދިޔަގޮތުން އަޅުގަނޑުގެ ހިތްވަރުއެލުނެވެ. އެއިރުއްސުރެފެށިގެން، ދިވެހިރާއްޖެއިން މަސައްކަތްކުރަމުން ގެންދަނީ ޤައުމީ އެއަރލައިނެއް އުފެއްދުމަށެވެ.

ކަންތައްތައް ވެގެންދިޔަގޮތާއިމެދު އަޅުގަނޑު އެއްގޮތަކަށްވެސް ހިތްހަމައެއްނުޖެހެއެވެ. މިނިސްޓަރ އޮފް ފިނޭންސް އެންޑް ޓްރެޜަރީ އާއިއެކު ބޭއްވިބައްދަލުވުމާއި އެއްގޮތަށް ކަންތައްތައްނުދިޔުމުން، މިއީ ނުބައިނިޔަތެއްގައި ޤަޞްދުގައިދިން ގެއްލުމެއްކަން ނުވަތަ ކެއްސެއްކަން ވަރަށްސާފުކޮށް އެނގުނެވެ. ފަހުން އަޅުގަނޑަށްއެނގުނީ މިހެން މިކަންދިމާވީ އަމިއްލައެދުމުގެ ސަބަބުންކަމަށެވެ. ދިވެހިންނަށް ވެފައިމިތިބީ ކީއްބާވައޭ އަޅުގަނޑުގެ ހިތަށްއަރައެވެ.

މިހެން ކަންހިނގަމުން ދިޔަކަމުގައި ވީނަމަވެސް، އަޅުގަނޑު ގެންދިޔައީ ރައީސް މައުމޫނު އަންގަވާގޮތަށް ކަންކަންކުރަމުންނެވެ. އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވީ، ވެދިޔަކަންތަކާއިމެދު މާޔޫސްވެ ހިތްބަރުނުކުރުމަށާއި ފީޒިބިލިޓީ ސްޓަޑީއެއް ހެދުމާއިގެން ކުރިއަށްދިއުމަށެވެ.

އެއަރލައިން އުފެއްދުމުގެ މަޝްރޫޢުތަކުގައި މަސައްކަތްކުރާ އިނގިރޭސިވިލާތުގެ އެއަރލައިން ސޮލިސިޓަރުން (ވަކީލުން) ކަމުގައިވާ، ބޯމަންޓް އެންޑް ސަންއާއި އަޅުގަނޑުގުޅީމެވެ. އެކަށީގެންވާ ރަނގަޅުއަގެއްގައި ދިވެހިރާއްޖޭގައި އެއަރލައިންއެއް އުފެއްދުމުގެ ޕޮޓެންޝަލްއޮތްތޯބެލުމަށް ފީޒިބިލިޓީ ސްޓަޑީއެއްހެދުމަށް އެއްބަސްވެވުނެވެ. މިދިރާސާގެ ފުރަތަމަބައިނިމި، ދެއްކިނަތީޖާއިން ވަރަށްޝައުޤުވެރިކުރުވާ މަންޒަރެއް ދައކައިދިނެވެ. އެއްބަސްވުމުގެދަށުން، ބޯމޮންޓްގެފަރާތުން އެކަށީގެންވާ މަތިންދާބޯޓު "ޑްރައި ލީސް" ކުރުމަށް ފައިސާހަމަޖެއްސުމަށްވެސް އޮތެވެ. އަދި މިއެއަރލައިންގެ އޮޕަރޭޝަން ހިންގުމަށް ފަންނީ މެނެޖްމަންޓްޓީމެއް އެކަށައެޅުންވެސް ހިމެނިފައިވެއެވެ.

އެއަރލައިންގެ ކަންތައްތައް ކުރިއަށްގެންދިޔުމަށްޓަކައި، ކެބިނެޓްގެ އެޑްވައިޒަރީކޮމެޓީއެއް ކަނޑައެޅުނެވެ. އެއާމޯލްޑިވްސްގެބަދަލު އައިލެންޑް އޭވިއޭޝަން އުފައްދައި، ބޯމޮންޓްއާއި ކެބިނެޓްކޮމިޓީއާއިދެމެދު މުޢާމަލާތުކުރަނީ މިކުންފުނީގެ ފަރާތުންނެވެ. ޓުއަރިޒަމްދާއިރާގައި އިސްކޮށްޙަރަކާތްތެރިވާ ފަރާތްތަކަށް ބޯމޮންޓްގެ ދިރާސާބަލައި އަދި އެދިރާސާއާއިމެދު ފެންނައެއްޗެއްބުނުމުގެ ފުރުޞަތުދެވުނެވެ. އެފަރާތްތަކަށް ސުވާލާއި ޖަވާބުގެ ސެޝަންއެއްބާއްވައި، އަދި ވަރަށްއަގުހުރި ހުށަހެޅުންތައް މިގޮތުންލިބުނެވެ.

ދުވަސްކޮޅެއްފަހުން، ސިންގަޕޯރ އެއަރލައިންސްއާއިއެކުކުރާމަޝްވަރާތަކުގައި އެހީތެރިވުމަށް އަޅުގަނޑަށްޖެހުނެވެ. ސިންގަޕޯރ އެއަރލައިންސްއާއިއެކު މާލެއިން އިރުމައްޗަށާއި ހުޅަނގަށްދާ ފްލައިޓްތަކާއިމެދު އެއްބަސްވެނިންމައި، ސިންގަޕޫރުގެ ސިވިލްއޭވިއޭޝަން އޮތޯރިޓީގެފަރާތުން ދެޤައުމުގެ ދެމެދުގައި އެއަރޓްރެފިކް ޙައްޤުތަކާބެހޭ މަޝްވަރާކުރުމަށް ދިވެހިރާއްޖެއަށްއައެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަށްއައި ވަފްދުގައި އިސްކޮށްހުންނެވީ، ސިންގަޕޫރުގެ ވަރަށްއިސް ސިވިލްސަރވަންޓެއް ކަމުގައިވާ އޭރުގެ ސިންގަޕޫރުގެ ޑީ.ސީ.އޭ. މިސްޓަރ އަންގ ވީ ހޮންގ އެވެ. މިވަފްދުގެފަރާތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޑީ.ސީ.އޭ.އާއިއެކު މަޝްވަރާތައްކުރިއެވެ. އަޅުގަނޑުހިތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޑީ.ސީ.އޭ.ގެ ބަދަލުގައި ހުންނެވީ ޙުސައިން މަނިކުފާނެވެ.

އަޅުގަނޑު އެދުވަސްވަރުއުޅެނީ މާލޭގައިކަމަށްވުމުން، އަޅުގަނޑު އާދައިގެމަތިން ކުރާ އިޙްތިރާމްގެޒިޔާރަތް ރައީސް މައުމޫންގެ އަރިހަށްކުރީމެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ މަޝްވަރާތަކުގެތެރޭގައި، ކުރިންދެންނެވުނު ބައްދަލުވުމާއިބެހޭވާހަކަ ވިދާޅުވިއެވެ. އެމަނިކުފާނު އިތުރަށްވިދާޅުވީ، މަޝްވަރާތައްކުރަމުންގެންދާފަރާތްތަކުގެމެދުގައި ޚިޔާލުތަފާތުވުންތަކެއްހުރިކަމަށެވެ. އެމީހުންނާއި ބައްދަލުކޮށް އުފެދިގެން އުޅޭމަސްއަލަތައް ހަމަޖައްސައި ރަނގަޅު، މަޑުމައިތިރިގޮތަކަށް އެކަންތައްތައްޙައްލުކުރުމަށެވެ. "ހުރިހާކަމެއްނިންމުން ކަލެއަށްދޫކޮށްލައިފިން" ކަމުގައި އެމަނިކުފާނުވިދާޅުވިއެވެ.

އަޅުގަނޑު މަނިކުފާނާގުޅީމެވެ. އޭނާއެވަޤުތުއިންނެވީ އެ ބައްދަލުވުމުގައެވެ. އަޅުގަނޑުގާތުގައި ރައީސްވިދާޅުވިވާހަކަފުޅު މަނިކުފާނަށްދެންނެވީމެވެ. ކަންވެގެންއުޅޭގޮތް ކިޔައިދެއްވުމަށްފަހު، އަޅުގަނޑު އެތަނަށްއައުމަށްބުނުއްވިއެވެ. އަޅުގަނޑު އެބައްދަލުވުމަށްގޮސް ވަފްދުގެބޭފުޅުންނާއިބައްދަލުކޮށް ރައީސްވިދާޅުވި ވާހަކަފުޅު ޚުލާޞާކޮށްބުނީމެވެ.

އެއްބަސްނުވެވޭ މަދުޕޮއިންޓްކޮޅެއްހުރިކަމުގައިވީނަމަވެސް، މާމުހިންމުމަސްއަލަތަކެއްނެތެވެ. ވަރަށްގިނަފަހަރުވާގޮތަށް، ކުދިކުދި ދެބަސްވުންތައް ޒާތީކަންތަކަށްވުމުން ބޮޑުވެގެންދެއެވެ. ދެބަސްވުންތައް ރުޅިވެރިކަމަށްބަދަލުވެއެވެ. އަނެއްނުކުތާއަކީ، ސިންގަޕޫރަކީ ކުރިއަރާފައިވާ ބޮޑުޤައުމެކެވެ. ސިންގަޕޫރު ވަފުދުގައިތިބީ ވަރަށްފަންނީ، ތަޢުލީމީ އަދި ތަޖްރިބާލިބިފައިވާ އޮފިޝަލުންނެވެ. ތަޖްރިބާގެގޮތުން އެމީހުންނާއި އަޅުގަނޑުމެންނަކާ އަޅައިބެލޭވަރެއްނުވެއެވެ.

އެބައްދަލުވުމަށް އަޅުގަނޑުދިޔައީ "ކުޑަތަންކޮޅެއްދޫކޮށް އަދި ކުޑަތަންކޮޅެއްދަމާބާރުކޮށްލުމަށް" ތައްޔާރުވެގެންނެވެ. ކޮންމެގޮތެއްގައިނަމަވެސް، މަސްއަލަޖެހިގެންއުޅޭ ކަންތައްތަކަކީ އެއްބަސްވުމަށް ހުރަސްއެޅޭކަންކަމެއްނޫނެވެ. އެހެންކަމަށްވުމާއިއެކު، ހުރިހާކަމެއް ރަނގަޅަށްހަމަޖެހި 12 އޯގަސްޓް 2002ގައި އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކޮށް ދެފަރާތުންމެ އުފަލާއިއެކުވަކިވިއެވެ.

27 ވަނަ ބާބު

ފަހުގެ ދެންނެވުން، 2008

އަނެއްކާވެސް އަޅުގަނޑަށްކުރަންޖެހުނީ އެއަރލައިންއަކާބެހޭކަމެކެވެ. މިކަމަކީ އެމިރޭޓްސް އެއަރލައިންސްއާއި ސްރީލަންކަން އެއަރލައިންސްއާއި ގުޅޭކަމެކެވެ. (މިއީ އެމިރޭޓްސްއާ ގުޅުނުފަހުން އެއަރލަންކާއަށްދީފައިވާ އާނަމެވެ.) މިވާހަކަ މިލިޔަނީ ޓުއަރިޒަމްގެ ޞިނާޢަތަށް ކޮމަރޝަލްގޮތުން ޝައުޤުވެރިކަންއޮވެދާނެ ކަމަކަށްވާތީއެވެ.

2001 ވަނައަހަރުގެތެރޭގައި، އަޅުގަނޑު ސިންގަޕޫރުއޮފީހުގައި އިންދައި، ފޯނުކޮށްފާނެކަމަށް ހީނުކުރާމީހަކު އަޅުގަނޑަށްފޯނުކުރިއެވެ. އޭނާއަކީ ކުރިންއެމިރޭޓްސްއާއިއެކު މަސައްކަތްކުރި ސްރީލަންކަންގެ ޖެނެރަލްމެނެޖަރ މާރކެޓިންގ އެންޑް ކޮމިޔުނިކޭޝަން، ޗަންދްރާ ޑި.ސިލްވާއެވެ. ސްރީލަންކާގެ ސަލާމަތީ ކަންތައްތައްއޮތީ ވަރަށް ޔަޤީންކަމެއްނެތްގޮތުގައެވެ. ވަކިވެގަންނަންއުޅޭ ތަމަޅަޓައިގަރުން ވަރަށްޙަރަކާތްތެރިވެފައި ގިނަގިނައިން ޓެރެރިސްޓް ޙަމަލާތައް ދެމުންގެންދިޔައެވެ.

އޭނާ ތަޢާރަފްވުމަށްފަހު އަޅުގަނޑުގާތުގައިބުނީ، ވަރަށްބޮޑުކަމެއް ކޮށްދިނުމަށް އެދޭކަމަށެވެ. އެކޯލް ކުރުމަށް މެދުވެރިވެދާނެކަމުގެ ފަހަތުގައިވާ ބައެއްކަންކަން އަޅުގަނޑަށްވިސްނުނެވެ.

ޑި ސިލްވާކުރެން އަޅުގަނޑުއެހީ، އަޅުގަނޑަށް އެހީތެރިވެދެވޭނީ ކިހިނެއްތޯ ބެލުމަށްޓަކައި، އޭނާބޭނުންވަނީ ކޮންކަމެއްތޯއެވެ. އޭނާބުނީ އޭނާބޭނުންވަނީ ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން ސްރީލަންކަންގެ ދެފްލައިޓް ހަފްތާއަކު ދެފަހަރު، ބޮޑެތި ދެތަންކަމުގައިވާ ލަންޑަންއަށާއި ޓޯކިޔޯއަށް މާލެއިން ސީދާދަތުރުކުރުމުގެ ހުއްދަދެއްވާތޯ ބަލައިދިނުމަށެވެ. އެހެންޢިބާރާތަކުންދަންނަވަނީނަމަ، ސްރީލަންކަންއިން ބޭނުންވަނީ "ފަސްވަނަ މިނިވަންކަމުގެޙައްޤުތައް" އެވެ. މިޙައްޤުތަކަކީ ޢާންމުކޮށް ސިވިލްއޭވިއޭޝަން އޮތޯރިޓީތަކުގެފަރާތުން "ވަރަށްމުހިންމު" ސަބަބުތަކަށްޓަކައިމެނުވީ ނުދޭއެއްޗެކެވެ.

ސްރީލަންކަން (ޔޫ.އެލް.) އަށް ޓޯކިޔޯއާއި ލަންޑަންއަކީ ވަރަށްމުހިންމު ދެތަނެވެ. ޓެރަރިސްޓް މަސްއަލަތަކާއިހެދި ކޮޅުނބުން މިތަންތަނަށް ސީދާދަތުރުކުރުންވަނީ ސްރީލަންކަންއަށް ވަރަށްއުނގަދޫކަމަކަށްވެފައެވެ. ރައްކާތެރިކަމާބެހޭ ސަބަބުތަކަށްޓަކައެވެ. ޑި.ސިލްވާ ހުރީ، މިކަމާއިހެދި ވަރަށްހާސްވު، އަވަސްއަރައިގެންފައިކަން އަޅުގަނޑަށްއެނގުނެވެ. އޭނާ އަޅުގަނޑުގާތުންއެދުނީ، ރައީސް މައުމޫނުއަރިހުން މިހުއްދަހޯދައިދިނުމަށެވެ.

އަޅުގަނޑު އޭނާގާތުގައިބުނީ، އެކަމަކީ އަޅުގަނޑުގެ ވާޖިބުތަކުގެދާއިރާގައި ހިމެނޭކަމެއްނޫންކަމަށެވެ. މިހެންކަމުގައިވީނަމަވެސް، އެއަރލައިންއިންއެދެނީ، ވަކިވެގަތުމަށް ކުރާހަނގުރާމައިގެސަބަބުން ޓެރަރިޒަމްއާއިހެދި މިދެތަނަށްދިއުމުގައި ސްރީލަންކަންއަށް ދިމާވެފައިވާ މަސްއަލަތައް ޙައްލުވަންދެން ކުރުމުއްދަތެއްގެތެރޭގައި ކުރާކަމެއްގެބަދަލުގައި، ދިގުމުއްދަތަކަށް ސީދާ ފްލައިޓްތައް ބާއްވާނެކަމުގެ ޔަޤީންކަންދީފިނަމަ، މިކަމުގައި އެހީތެރިވާން މަސައްކަތްކޮށްދޭނަންކަމަށް އަޅުގަނޑުބުނީމެވެ.

ސްރީލަންކަންގެ އެންމެމަތީފަރާތުން، ޔޫ.އެލް.އިން އެކަށީގެންވާ މުއްދަތަކަށް ސީދާފްލައިޓްތައް ބާއްވާނެކަން، އެންމެކުޑަމިނުން އަނގަބަހުންބުނުމަށް، އަޅުގަނޑުބޭނުންވިއެވެ. މީގެއިތުރަށް ކުރުމުއްދަތެއްގެ ނޯޓިސްދިނުމަށްފަހު ފްލައިޓްތައްހުއްޓުމަށް އެންގުމުގެޙައްޤު ދެބަސްވުމެއްނެތި ދިވެހިރާއްޖެއަށް އޮންނަންވާނެއެވެ. މިކަން މިގޮތަށްކޮށްފިނަމަ ރައީސް މައުމޫނު އަރިހުގައި މިމަސްއަލަނެގުމުގެ ފުރުޞަތު އަޅުގަނޑަށްއޮންނާނެއެވެ. ޑި ސިލްވާ މިކަން ކުރާނެކަމުގެ ޔަގީންކަން އަޅުގަނޑަށް ދިނެވެ.

އަޅުގަނޑު އެކަމާއިމެދުވިސްނީމެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ދިގުދަތުރުކުރާނެ ފްލައިޓެއްނެތެވެ. އަދި ކައިރިމުސްތަޤްބަލެއްގައި އޮންނާނެހެނެއް ހިއެއްނުވެއެވެ. ޓޯކިޔޯއާއި ލަންޑަނުން ސީދާފްލައިޓް އަންނަންފެށުމަކީ ޓުއަރިޒަމްއަށްލިބޭނެ ވަރަށްބޮޑު ކުރިއެރުމެކެވެ. އަޅުގަނޑު ރައީސް މައުމޫންއަށް ފޯނުކޮށްފައި، ވެގެންއުޅޭގޮތް ދެންނެވުމަށްފަހު، ދެންނެވީ އެއަރލައިން ހިންގުމާބެހޭގޮތުގެދަށުން، މިހުއްދަދެއްވުމަށް އަޅުގަނޑަށްފެންނަކަމަށެވެ. ދިވެހިސަރުކާރަށް ބޭނުންވެއްޖެހިނދެއްގައި މިހުއްދަބާޠިލުކުރުމަކީ ދިވެހިރާއްޖެއަށްއޮންނަ ފުރިހަމަޙައްޤެއްގެގޮތުގައެވެ. ރައީސް މައުމޫން ފަސްވަނަ މިނިވަންކަމުގެ "އަގު" ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެއަށް ލިބިގެންވާ އިސްތިޤްލާލީ ޙައްޤުތައް މިފުރުޞަތުގައި ބޭނުންކުރަން ފެންނަސަބަބުތައް ރައީސްމައުމޫނަށް އަޅުގަނޑު އޮޅުންފިލުވައިދިނީމެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަށްމިކަމުގެ ސަބަބުންލިބޭނެ ފައިދާތައް އަޅުގަނޑަށް ތަޞައްވަރުކުރެވެއެވެ. ރައީސް މައުމޫނު މިކަމާއެއްބަސްވެވަޑައިގެން، އެމް.އޯ.ޓީ.އަށާއި ޑީ.ސީ.އޭއާއި އެހެނިހެންތަންތަނަށް މިކަންކުރުމަށް އެންގެވިއެވެ. މިކަމުގެނަތީޖާއަކީ 26 އޯގަސްޓް 2001 ވަނައަހަރު ސްރީލަންކަންގެފަރާތުން މާލެ/ލަންޑަން އަދި މާލެ/ޓޯކިޔޯއަށް ސީދާ ފްލައިޓްތައް ބޭއްވުމެވެ. ޔޫ.އެލް.ގެ ފަރާތުން މިޚިދުމަތްފުޅާކޮށް، އަދި އަނގަބަހުން ވެފައިވާ ވަޢުދާއި އެއްގޮތަށް، މިނޯޓު އަޅުގަނޑުލިޔުމާއި (2010 ގައި) ހަމައަށް މިހާރުވެސް މިފްލައިޓްތައް ބާއްވަމުންގެންދެއެވެ. އެއީ:

މާލެ / ލަންޑަން / މާލެ

މާލެ / ޓޯކިޔޯ (ނަރީޓާ) / މާލެ

އަޅުގަނޑުގެގާތުން މަސްއަލަތައް ޙައްލުކޮށްދިނުމަށްއެދެވޭކަމަކީ ޙައިރާންވާކަމަކަށްވެދާނެއެވެ. ވަރަށްގިނަފަހަރު އެމަސްއަލަތަކަކީ އަޅުގަނޑުގެ ތަޖްރިބާއިން ބޭރުގައިވާ ކަންތައްތައްކަމުގައިވީނަމަވެހެވެ. މަސްއަލައަކާއިމެދު އާދައިގައި ކަންކުރަމުންދާގޮތަށް، ތަޖްރިބާއަށްވުރެބޮޑަށް ފޮތުގައިވާގޮތަށްބުރަވެ، އަދި އޮފިޝަލުންނާއި ބިޔުރޮކްރެޓުން، އަޅާނުލައި ކޮންމެގޮތެއް ވަރިހަމަވާން ދޫކޮށްލައިގެން ރާޅުނުއުފެދުމަށްޓަކައި އެމީހުންގެ ފަސޭހަވަޒީފާތަކުގައި ތިބޭތިބުމަކީ، ކުރިއެރުމަށް އެޅިދާނެހުރަހެކެވެ.

މިހެންވާތަން އަޅުގަނޑަށް ކިތަންމެފަހަރަކު ފެނިއްޖެއެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑު އެކަމެއްގައި ޝާމިލްވެ، މަސްއަލަޙައްލުކުރުމަށް ނުވަތަ "ހުރިހާކަމެއް ހަމަޖައްސާމީހާ" އަށްވާ ހިސާބެވެ. މިފަދަކަންކަން ކުރުމަށް އެދިވަޑައިގަންނަވަނީ އަޅުގަނޑުގެ ޤައުމުގެރައީސްކަމަށްވުމުނޤ، އަޅުގަނޑަކަށް އެކަންނުކުރާނަމެކޭ ނުދެންނެވެއެވެ. އަޅުގަނޑު ކުރާކަންތައްތައް އެހެންމީހުންނަށް ނުކުރެވޭކަމީ، އަޅުގަނޑު ހިތާމަކުރާކަމެކެވެ. ޚާއްޞަކޮށް އަޅުގަނޑު ކުރާކަންކަން ކުރަންޖެހެނީ،ޔުނިވަރސިޓީއެއްގެ ފާސްނެތި އަޅުގަނޑުގެ ހިތްބުނާގޮތަށް ކަމަށްވާތީއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެ މިއަދުމިއޮތްހިސާބަށްގެނައި، އަޅުގަނޑުމެންގެޖީލުގައިއޮތް ޤައުމުކުރިއެރުވުމާއި ތަރައްޤީކުރުމުގެރޫޙު، މިޒަމާނުގެ ތަޢުލީމީ ޒުވާންޖީލުގައިނުވާކަމީ، އަޅުގަނޑު ހިތާމަކުރާކަމެކެވެ.

ޚިޔާލުތަކާއި މަޝްރޫޢުތައް ކޮމިޓީތަކުގައި ހުއްޓުންއަރައި، ގިނަފަހަރަށް ހުއްދަތައްހޯދާށާއި އެހެނިހެންކަމުގައި އުފުލަންޖެހޭއުނދަގޫތަކާއިހުރެ، އެޚިޔާލެއް ޙަޤީޤަތަކަށްހަދަންއުޅޭ މީހެއްގެ ހިތްވަރުއެލި ފޫހިވާގޮތްވެއެވެ.

ކުރިއެރުމަށްދިމާވާ އެހެންހުރަސްތައްވެސްހުރެއެވެ. މިސާލަކަށް، މީހުން ކަމެއްކުރުމައިގެން ކުރިއަށްދާނީ، އެމީހުންބޭނުންވާ، ޒާތީ ނުވަތަ އަމިއްލައެދުންތައް ފުއްދުމަށްފަހުއެވެ. އަޅުގަނޑުކުރާ ކޮންމެކަމެއްގައިވެސް ޒާތީ ނުވަތަ އަމިއްލައެދުމެއްވެއެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުކުރާކަމެއް އަޅުގަނޑުގެ ޤާބިލިއްޔަތުތަންދޭ އެންމެރަނގަޅަކަށްކުރުމާއި، އަޅުގަނޑު ގާތުގައި ކަމެއްކޮށްދިނުމަށް އެދޭފަރާތެއް ހިތްހަމަޖެހޭވަރަށް އެކަމެއްކޮށްދެވޭތޯ ބެލުމެވެ.

އެހެންކަމުން، ރައީސް މައުމޫނު، "ހުޅުމާލެ ތަރައްޤީކުރުމުގެ މަޝްރޫޢު" އާއި ޙަވާލުވުމަށްވިދާޅުވުންއެއީ، ވަރަށްބޮޑު ޖެހިލުންވާވަރުގެކަމެކެވެ. މިއީ މާލެއާއިކައިރީގައިވާފަޅެއްގެ ބިންހިއްކައި، މީހުންދިރިއުޅޭނެ ރަށެއް އެތާނގައިއުފެއްދުމަށްޓަކައި 17 އޮކްޓޯބަރ 1997 ގައި ފެށިމަޝްރޫއު، ހުއްޓުންއަރާފައިއޮންނަތާ އެތަކެއްއަހަރުވެއްޖެއެވެ. ކަމުގެ ބޮޑުކަމުން އަޅުގަނޑު ކުޑަކޮށް ޖެހިލުންވިނަމަވެސް އަޅުގަނޑަށްއަންގަވާ އެއްވެސް އެންގެވުމެއް އަނބުރާ ރައްދެއްނުކުރަމެވެ. އެހެންކަމުން އަޅުގަނޑު އެކަންކުރާނަންކަމުގައި ދެންނެވީމެވެ.

ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމް ހުޅުމާލެ ތަރައްޤީކުރުމުގެ މަޝްރޫޢު ފަށްޓަވައިދެއްވަނީ (ފޮޓޯ: ހަވީރުނޫސް)

އަޅުގަނޑަށް ކަމާއިބެހޭ ލިޔުންތައް ލިބުނެވެ. އެމަޝްރޫޢޫ ހިންގުމަށްޙަވާލުވެފައިވާ ހައުސިންގ ބޯޑުގެ އޮފިޝަލުންނާއި ބައްދަލުކުރީމެވެ. ހުޅުމާލެ ތަރައްޤީކުރުމަށްޓަކައި، ހުޅުލެއާއި ފަރުކޮޅުފުށީގެފަޅު ހިއްކުމުގެ މަޝްރޫއު އިފްތިތާޙްކޮށްދެއްވާފައިވަނީ، 16 އޮކްޓޯބަރ 1997 ގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ މައުމޫން ޢަބްދުލް ޤައްޔޫމެވެ. ހުޅުމާލެ ޑިވެލޮޕްމަންޓް ޔުނިޓުން މަޢުލޫމާތުދިންގޮތުގައި، މިއީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކުރަންފެށި އެންމެބޮޑު އަދި އުނދަގޫ، ބިންހިއްކައިގެން ރަށެއްތަރައްޤީކުރުމުގެމަޝްރޫޢެވެ. މާލެއާއި 1.3 ކިލޯމީޓަރ ދުރުގައި މިވާރަށް ތަރައްޤީކުރުންވަނީ ދެފިޔަވައްސަކަށް ބަހާލާފައެވެ.

މިއީ ހުޅުމާލެހިއްކުމަށް ފަރުމާކުރި ފުރަތަމަކޮންސެޕްޓްއެވެ. މިއަށް ކޮންމެވެސްބަދަލެއް އައިސްފައިވުންއެކަށީގެންވެއެވެ. އަޅުގަނޑަށް އެނގިފައިވާގޮތުގައި، ބައެއްގޭގެ ޢިމާރަތްކޮށް މީހުންއުޅެން ފަށާފައިވެއެވެ.

ފަހުން އަޅުގަނޑަށްފެނުނީ، މިހާރު ކަންތައްތައް އެހުރިގޮތުން "އަވަސް މަގަކުން" ނިންމަންޖެހިފައިވާ މިފަދަ ބޮޑުމަޝްރޫޢެއް ނުހިންގޭނެކަމަށެވެ.

އަޅުގަނޑު ރައީސް މައުމޫން އަރިހުދެންނެވީ، ހުޅުމާލެ ތަރައްޤީކުރުމުގެ މަޝްރޫޢު، ހައުސިންގ ބޯޑުގެދަށުންވަކިކުރައްވައި، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުގެދަށަށްގެންނަވައި، އެތަނަކީ މިނިވަން އަދި ހަމައެކަނިއެމަޝްރޫޢުގެ ކަންތައްތަކަށް އޮތްތަނެއްކަމަށް ހައްދަވަންޖެހޭކަމުގައެވެ. މިތަނާއި ޙަވާލުވެހުންނަ އޮފިސަރ އިން ޗާރޖްއަކީ، ސީދާ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހަށް ރިޕޯރޓްކުރާފަރާތެއްކަމުގައި ވާންޖެހޭނެކަމަށެވެ.

ހުޅުމާލޭގައި އިމާރާތްކޮށްފައިވާ ފްލެޓްތަކެއް. (ފޮޓޯ: ހަވީރުނޫސް)

ރައީސް މިކަމަށް އެއްބަސްވެވަޑައިގެން، މިތަނުގެ އޮފިސަރ އިން ޗާރޖްއަކަށް ހަމަޖައްސާނީކާކުތޯ އެއްސެވިއެވެ. އަޅުގަނޑު ޖަވާބުގައިދެންނެވީ "ތައުލީމީ ފެންވަރުހުރި، ދިވެހިރާއްޖޭގައި މަސައްކަތްކުރުމުގެ ތަޖްރިބާލިބިފައިވާ ދިވެހިއާރކިޓެކްޓްއެއް" ކަމުގައެވެ. އަޅުގަނޑުވަނީ އެމީހަކު އެކަށައަޅާފައެވެ. އެއީ މަޢުރޫފް ޖަމީލްއެވެ. ރައީސް މައުމޫންވިދާޅުވީ އޭނާއާއިވާހަކަދައްކައި އެކަމާއި ޙަވާލުވެވަޑައިގެންފާނެތޯއަހާށެވެ. މަޢުރޫފް އޭރުހުންނެވީ މިނިސްޓްރީ އޮފް ކޮންސްޓްރަކްޝަންސް އެންޑް ޕަބްލިކް ވަރކްސްގެ ޗީފް އާރކިޓެކްޓްއަށެވެ. އޭނާ އަދާކުރައްވަންޖެހޭ ވާޖިބުތަކުގެތެރޭގައި، ސަރުކާރާއި އަމިއްލަ ތަންތަނުގެ ޢިމާރާތްކުރުމުގެ ހުއްދަދޫކުރެއްވުން ހިމެނެއެވެ.

ހުޅުމާލޭ މަތިންނަގާފައިވާ ފޮޓޯއެއް.

އަޅުގަނޑު މަޢުރޫފް ޖަމީލްއާއި ފޯނުންގުޅައި ބައްދަލުވުމެއްބޭއްވީމެވެ. ކަން ވެގެންއުޅޭގޮތް އޭނާގެއަރިހުދެންނެވީމެވެ. އަޅުގަނޑު ދެންނެވީ "މިވަޒީފާއަކީ ސީރިއަސް ޗެލެންޖެކެވެ. ހަމައެއާއިއެކު ފުރަތަމަކޮޅުގައި މަޢުރޫފްގެ ހުރިހާވަޤުތެއް ހޭދަކުރައްވަންޖެހޭނީ މިކަމުގައެވެ."

މަޢުރޫފްގެ ވާހަކަފުޅު ވަރަށްސީދަލެވެ. އޭނާވިދާޅުވީ އޭނާގެ ހުރިހާވަޤުތެއް އެއްވެސް މަޝްރޫއަކަށްނުދެއްވޭނެކަމަށެވެ. ސަރުކާރުގެވަޒީފާގައި އޭނާމަސައްކަތްކުރައްވަން ޖެހިވަޑައިގަންނަވަނީ ހެނދުނު ހަތްގަޑިބައިން ފެށިގެން މެންދުރުފަހު ދޭއްޖަހަންދެނެވެ. މީގެ އިތުރުގަޑީގައި އޭނާ މަސައްކަތްކުރައްވަނީ، އޭނާގެ ބައިވެރީންނާއިއެކު އުފައްދަވާފައިވާ ކުންފުނީގައެވެ. އޭނާގެ އަމިއްލަމަސައްކަތުގައި ހިމެނެނީ ޢިމާރާތް ފަރުމާކުރުމާއި، ޢިމާރާތްކުރުމާއި އަދި ޢިމާރާތްކުރަމުންގެންދާތަންތަން ސުޕަރވައިޒްކުރެއްވުމެވެ.

އޭނާ މިކަމުގައި ކާމިޔާބުހޯއްދަވާފައިވެއެވެ. މަހެއްގެމައްޗަށް 3،000 ޑޮލަރު މިކުންފުނިން ލިބަވަޑައިގަންނަވާނެކަމަށް ލަފާކުރައްވައެވެ. ސަރުކާރުގެ މުސާރަ ވަރަށްކުޑައެވެ. އެހެންކަމަށް ވުމާއިއެކު، ހަމައެކަނި ސަރުކާރުގެ މަޝްރޫޢަކުން ލިބިވަޑައިގަންނަވާ މުސާރައަކުން ނުއުޅުއްވޭނެއެވެ. އޭނާ ތިންއަހަރުދުވަހު މާލޭގައި އުޅުއްވުމަށްފަހު، ބޭރުގެ ވަޒީފާއެއްހޯއްދެވުމަށް ނިންމަވާފައިވެއެވެ. އާލާސްކަންފުޅާ އުޅުއްވާ ދަރިކަލަކު ހުންނެވުމާއެކުގައެވެ. ފައިސާގެގޮތުން ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް އެހީތެރިވެދެވިދާނެކަމުގައި އަޅުގަނޑުދެންނެވީމެވެ. ދިވެހިސަރުކާރުން މިކަމަކީ ޚާއްޞަމަސައްކަތެއްކަމުގައިބައްލަވާނެއެވެ. މިހެންދެންނެވުމުން މިކަމަށް ވަރަށްޝައުޤުވެރިވެވަޑައިގެން، މި ޗެލެންޖްއާއި ޙަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށް ތައްޔާރަށްހުންނެވިކަމަށް ވިދާޅުވިއެވެ.

ރައީސް މައުމޫންއަރިހުގައި މިމަޝްވަރާގެވާހަކަ ދެންނެވީމެވެ. އެމަނިކުފާނުވިދާޅުވީ، މިމަސްއަލައަކީ ކޮންމެދުވަހަކު ކުރިމަތިވާ މަސްއަލައެއްކަމަށެވެ. ސަރުކާރުގެ ސްކޮލަރޝިޕްތަކުގައި ދަރިވަރުން ރާއްޖެއިންބޭރަށް ކިޔަވަންފޮނުވާއިރު، އެކުދިން ކިޔަވައިގެންއައިސް ފަސްއަހަރދުވަހުގެމުއްދަތަށް ދިވެހިސަރުކާރަށް ޚިދުމަތްކުރަން ބޮންޑެއްގައި ސޮއިކުރެއެވެ. ކިޔަވައިނިމިގެން އަންނައިރު، ސަރުކާރުގެ މުސާރަތައް ވަރަށްކުޑަކަން އެކުދިންނަށްދޭހަވެއެވެ.

އަޅުގަނޑު މައުމޫންއަށް މަޝްވަރާއެރުވީ މިޖުމްލަތަކުންނެވެ. "މިކަމަކީ ތަރައްޤީވަމުންއަންނަ ހުރިހާޤައުމަކަށް، ސިންގަޕޫރަށްވެސް، ކުރިމަތިވަމުންއަންނަ ކަމެކެވެ. ބޭރުން ކިޔަވައިގެން އަންނަދަރިވަރުންގެ އުންމީދުތައް ސަރުކާރުން ދަނެގަނެ، އެކުދިންނަށް ދިރިއުޅުމުގެ ޚަރަދުތައް ބެލެހެއްޓޭނެވަރުގެ މުސާރައެއްދޭންޖެހެއެވެ. އެއިރުން އެކުދިންނަށް ރަނގަޅުދިރިއުޅުމެއް އާރާސްތުކުރެވި އަދިފަހަށް ކޮންމެވެސްމިންވަރެއް ރައްކާކުރެވޭނެވެސްމެއެވެ. ބަދަލުގައި މަސައްކަތްތެރިކަންއިތުރުވެ، ވަފާތެރިކަމާއިއެކު ސަރުކާރަށް ޚިދުމަތްކުރާނެބަޔަކު ލިބޭނެއެވެ. މިހެންހެދުމުން ތަމްރީނުވެފައިވާ ދިވެހިން ބޭރުޤައުމުތަކުގެ ވަޒީފާހޯދާމިންވަރު ކުޑަކުރެވޭނެއެވެ".

މިއީ ދިގުމުއްދަތެއްގައި ކުރެވޭނެކަމެކެވެ. މިކަންކުރުމުގެ ސިޔާސަތުތަކާމެދު އެއްބަސްވެ، ކަނޑައަޅަންޖެހޭނެއެވެ.

އޮފިސަރ އިން ޗާރޖްއަކަށް މަޢުރޫފް ޢައްޔަންކުރުމަށް މައުމޫން އެއްބަސްވެވަޑައިގެން، ރައިސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުގެދަށުގައި، އާޑިޕާރޓްމަންޓެއް އުފެއްދެވިއެވެ. މިތަނުގެނަމަކީ "ހުޅުމާލެ ހައުސިންގ އެންޑް ޑިވެލޮޕްމަންޓް ޔުނިޓް" (އެޗް.ޑީ.ޔޫ.) އެވެ. ޔުނިޓް ރަނގަޅަށްހިންގުމަށްޓަކައި މަޢުރޫފް ބޭނުންފުޅު އެހީތެރިން ހޮއްވެވުމަށްދެންނެވުނެވެ. މިކަން ވަރަށްއަވަހަށް އޭނާކުރައްވައި، ރަނގަޅު ވަފާތެރި ޓީމެއް މިބޮޑުމަސައްކަތްކުރުމަށް ހަމަޖެހުނެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ ދެވަނަފިޔަވަޅަކަށްވީ، މިހާހިސާބަށްއައިއިރު ކުރެވިފައިއޮތީ ކިހާމަސައްކަތެއްތޯ ބެލުމެވެ. އަޅުގަނޑު ހައުސިންގ ބޯޑުން ދިން ލިޔުންތައްބެލިއިރު، އޭގައިވަނީ ހިއްކަން ކަނޑައަޅާފައިވާ ފަރުގެސަރަހައްދަށް "ހުޅުމާލެ" ކިޔުމަށެވެ. ތިމާވެށި އެސެސްމަންޓް ދިރާސާއޮތީ ވަކިވަރަކަށް ކޮށްފައެވެ. މިކަންކުރީ، ކުރިން އަޅުގަނޑު ގުޅާފައިވާބައެއްކަމުގައިވާ، ބިނީ ބްލެކް އެން ވީޗްއެވެ. ޖިއޯ ޓެކްނިކަލް މަސައްކަތުގެ އެންމެކުޑަމިންވަރުވަނީ ކޮށްފައެވެ.

ވާރލްޑް ބޭންކް، އޭޝިއަން ޑިވެލޮޕްމަންޓް ބޭންކްއާއި އެހެނިހެން އޭޖަންސީތަކުގެފަރާތުން އޮންނަ ބައިނަލްއަޤްވާމީ އެއްބަސްވުމާއި އެއްގޮތްވާގޮތުގެމަތިން، ޓެންޑަރއަށްހުށަހަޅައި އަދި ލިބިފައިވެއެވެ. އަޅުގަނޑު އެލިޔުންތައް ބަލަމުންދިޔައިރު، އަގުތަކާއިމެދު ކަންބޮޑުވިއެވެ. އަޅުގަނޑު އެޓަރނީޖެނެރަލްއާއި ބައްދަލުވުމެއްބޭއްވީމެވެ. އެމަނިކުފާނުވިދާޅުވީ "އަގާ ބެހޭގޮތުން އެއްވެސް ކޮމަރޝަލް މަޝްވަރާއެއް ނުކުރެވޭނެކަމުގައެވެ. ސާފުކުރެވޭނީ ހަމައެކަނި ޓެކްނިކަލް މަޢުލޫމާތު ކަމުގައެވެ."

ލިބުނު ޓެންޑަރތަކުގެ އަގުތައްހުރީ، ވަރަށްމަތިކޮށްކަން އަޅުގަނޑަށްސާފުވިއެވެ. މީގެސަބަބަކީ، ޓެންޑަރަށްހުށަހަޅާއިރު ދޭމަޢުލޫމާތު ވާދަވެރި ޓެންޑަރަށް މަދުކަމެވެ. މިޓެންޑަރތައްބެލުމަށް ކެބިނެޓް ސަބް ކޮމިޓީއެއް އެކަށައެޅުނެވެ. މިކޮމިޓީގެ ރިއާސަތު ބެލެހެއްޓެވީ ރައީސް މައުމޫނެވެ. އަޅުގަނޑު ކަންބޮޑުވާ މަސްއަލަތައް ކޮމިޓީއަށްހުށަހަޅައި ދެންނެވީ "އަގާއިމެދު މަޝްވަރާނުކުރެވޭނެތީ ހެދެން އޮތގޮތަކީ ޓެންޑަރތައް ބާޠިލުކުރުމެވެ". މިގޮތް ޚިޔާރުކުރުމަށް ކޮމިޓީއިން އެއްބަސްވެވަޑައިގަތެވެ.

އަޅުގަނޑު ދެންހުށަހެޅީ، ޓެންޑަރ ހުށަހަޅާފައިވާ ފަސްފަރާތާއި ވަކިވަކިން ބައްދަލުކުރުމަށެވެ. މިކަމަށް ކޮމިޓީގެ ބައެއްމެންބަރުން އިންކާރުކުރެއްވިއެވެ. އެބޭފުޅުންވިދާޅުވީ މިއީވަރަށްގިނަޢަދަދެއްގެ ފައިސާހިމެނޭ ކޮންޓްރެކްޓް އަކަށްވާތީ، މިކަންކުރަންވާނީ ޒިންމާދާރު އަދި ސާފުކޮށް ފެންނަންއޮންނަގޮތަކަށްކަމަށެވެ. މިކަމާ އަޅުގަނޑު ނުޤަބޫލެއްނުވަމެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑު ކުރާހުރިހާކަމެއްވެސް އޮންނާނީ ވަރަށްހާމައަށް ފެންނަންކަމުގައިވާތީއެވެ. އަޅުގަނޑު ދެންނެވީ އެބޭފުޅުންގެ ލަނޑުދަނޑި ޙާޞިލްކުރެއްވޭނީ މަޝްވަރާކުރާޓީމަށް، ރައީސް ދެމެންބަރުން ނުވަތަ ތިންމެންބަރުން ޢައްޔަންކުރައްވައިގެން ކަމުގައެވެ.

ބައްދަލުވުން ބާއްވާތަނުގައި ރައްކައުތެރިކަމުގެއިންތިޒާމް ވަރުގަދައަށްހަމަޖެހިފައި އޮންނަންވާނެކަމުގައި އަޅުގަނޑު ދެންނެވީމެވެ. އެއީކޮމިޓީ މެންބަރުންނަށާއި، މުވައްޒަފުންނަށާއި، އަދި ޓެންޑަރ ހުށަހަޅާފަރާތްތަކަށް ބައްދަލުކުރުމުގެ ފުރުޞަތުނުދިނުމަށެވެ. އެބައެއްގެ ޓެންޑަރހުށަހެޅުމުގެކުރިން ބައްދަލުކޮށް، ބަދަލެއްގެނައުންފަދަކަމެއް ހިނގިޔަނުދިނުމައްޓަކައެވެ. މީގެއިތުރަށް ރައްޔިތުންގެމަޖްލިސް ނުވަތަ އެހެންތަނެއްގައި ދެއްކެވުމަށްޓަކައި މިބައްދަލުވުންތައް ރެކޯޑުކުރެއްވިދާނެކަމަށް އަޅުގަނޑުދެންނެވީމެވެ.

މިހެން އަޅުގަނޑު ދެންނެވުމުން، ރައީސް މައުމޫން ހިނިފުޅުވަޑުވާފައިވިދާޅުވީ އެމަނިކުފާނުގެ ކެބިނެޓް މިނިސްޓަރުންނަށް އިތުބާރުކުރައްވާކަމަށެވެ. އެމަނިކުފާނު އަޅުގަނޑުގާތުގައިވިދާޅުވީ މަޝްވަރާތަކުގެ އިސްމީހަކަށްހުރެ މަޝްވަރާތައް ކުރިއަށްގެންދިއުމަށެވެ. އަޅުގަނޑު މިކަންކުރިއަށްގެންދާނެކަމަށާއި، އެމަނިކުފާނުގެ ކެބިނެޓްގެ އެންމެސީނިއަރ ދެމިނިސްޓަރުން ކޮންޓްރެކްޓަރުންނާއިއެކު ކުރިއަށްގެންދާ މަޝްވާރާތަކުގައި ތިއްބެވުމަށް ހަމަޖައްސަވައިދެއްވުމަށް އަޅުގަނޑުއެދުނީމެވެ.

ބައްދަލުވުން ކުރިއަށްގެންދިޔައީ، ނަސަންދުރަ ޕެލެސް ހޮޓަލުގައެވެ. އެބައްދަލުވުމުގައި ދެސީނިއަރ މިނިސްޓަރުން، ޢުމަރު ޒާހިރުއާއި ޢަބްދުﷲ ޖަމީލު ތިއްބެވިއެވެ. ޓެންޑަރ ހުށަހަޅާފައިވާ ފަރާތްތަކާއި ވަކިވަކިން ބައްދަލުކޮށް ދެކެވުނުވާހަކައިގެ ހުރިހާޕޮއިންޓަކަށްބެލީމެވެ. މިހުރިހާކަމެއް ބެލުމަށްފަހު ނިންމީ، އިންޓަރނެޝަނަލް ޕޯރޓް އެންޖިނިއަރިންގ އެންޑް މެނެޖްމަންޓް (އައި.ޕީ.އީ.އެމް.) އާއި ޑްރެޖިންގ އިންޓަރނެޝަނަލް ( ޑީ.އައި.) ގުޅިގެން އުފައްދާފައިވާ ކޮންސޯރޓިއަމްގެ ޓެންޑަރަކީ އެންމެރަނގަޅު ޓެންޑަރކަމުގައެވެ.

އެމީހުން ހުށަހަޅައިފައިވަނީ، ބެލްޖިއަމް ސްޓޭޓް އޮތޯރިޓީގެފަރާތުން 3،598،595 ޔޫރޯގެ އިންޓެރެސްޓްހިލޭ ލޯނެއް ދިނުމަށެވެ. ލޯނުގެމުއްދަތަކީ 30 އަހަރުކަމުގައްޔާއި ލޯނުދައްކަންޖެހޭނީ 10 އަހަރުގެފަހުން ކަމުގައި (މޮރެޓޯރިއަމް) އާއި މުޅިލޯނު، ބާކީއޮތް 20 އަހަރުގެތެރޭގައި ދައްކަންޖެހޭނެކަމަށް ހުށަހަޅާފައިވެއެވެ.

ދިވެހިސަރުކާރުގެއަތުގައި ކުރިއަށްދެއްކުމަށް ފައިސާނެތްކަމުގައި އަޅުގަނޑު އައި.ޕީ.އީ.އެމް./ ޑީ.އައި.ޖޮއިންޓް ވެންޗަރއަށް މައުލޫމާތު ދިނީމެވެ. ފަންޑްކުރަން ހަމަޖެހިފައިވަނީ ޔޫރަޕިއަން ޔޫނިއަންގެ އެކްސްޕޯރޓް ކްރެޑިޓުން ކަމުގައިވާތީ، ލޯނުނަގާފަރާތުން ކުރިއަށް 15 އިންސައްތަ ދެއްކުމަކީ އުޞޫލެއްގެގޮތުން ކަންކުރާގޮތެވެ. ދިވެހިސަރުކާރަކަށް ކުރިއަކަށް އެފައިސާ ދެއްކޭކަށްނެތެވެ. އަޅުގަނޑު އެމީހުންނަށް ހުށަހެޅީ އައި.ޕީ.އީ.އެމް./ އައި.ޑީ.އަކީ ވަރަށްބޮޑު ކުންފުންޏެއްކަމުގައިވާތީ، އެމީހުން ކުންފުނީގެ އެތެރެއިން ލޯނެއްހަމަޖައްސައި، އެކްސްޕޯރޓް ކްރެޑިޓްގެ އެޑްވާންސްދެއްކުމަށެވެ.

އެކަމާ އެމީހުންދެކޮޅުހެދުމަކީ އަޅުގަނޑު ޙައިރާންވީކަމެއްނޫނެވެ. އެމީހުންބުނީ، 15 އިންސައްތަ ކުރިއަށްދެއްކުމަކީ އީ.ސީ.ގެ ޤަވާޢިދުތައް މަޖްބޫރުކުރާކަމެއްކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑު އެމީހުންގެ ގާތުގައިބުނީ، މުޅިލޯނު ހޯދުމަށްޓަކައި މިފަދައެޑްވާންސެއް ދެއްކުމުގެ ފުދުންތެރިކަން / ވަޞީލަތްތައް އެމީހުންގެއަތުގައި އެބަހުރިކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑުބުނީ އެކްސްޕޯރޓް ކްރެޑިޓްގެ ފަންޑް ބޭނުންކުރުމުގައި ދިވެހިސަރުކާރުގެ އެއްވެސްބާރެއްއޮވެގެން ނުވާނެކަމުގައެވެ.

ބޭންކްގެފަރާތުން ފައިސާދައްކާނީ އެގްރީމަންޓްގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާފަދައިން، ދެފަރާތުންއެއްބަސްވެ ޢައްޔަންކޮށްފައިވާ އިންޖިނޭރަކު "މަސައްކަތް ނިންމި" ކަމުގެ ސެޓްފިކެޓްހުށަހެޅުމުން ސީދާކޮންޓްރެކްޓަރއަށެވެ.

އެންމެފަހުން އައި.ޕީ.އީ.އެމް./ ޑީ.އައި.އިން މިހުށަހެޅުމަށް އެއްބަސްވެއްޖެއެވެ. ދެފަރާތަށްމެ މަންފާކުރާނީ މިގޮތަށް ކަންކުރުމުންކަމަށްވާތީއެވެ. މިހާހިސާބުން މަޝްވަރާތައްކޮށް ނިމުނީއެވެ. ކޮންސޯރޓިއަމްއާއި ދިވެހިސަރުކަރާއި ބެލްޖިއަންއޮތޯރިޓީއާއި ދޭތެރޭގެ ލިޔެކިއެޔުންތައް ނިންމުމަށް ވަގުތުތަކެއް ހޭދަވިއެވެ.

ޑްރެޖަރަކީ ބާރުގަދައެއްޗަކަށްނުވެއްޖެނަމަ، ގާހުންނަ ތަންތަން ޑްރެޖްކުރުމަކީ ބައެއްފަހަރު އުނދަގޫކަމަކަށްވާތީ، ބޮޑު ކަޓަރސަކްޝަން ޑްރެޖަރއެއް ބޭނުންކުރަންޖެހިދާނެކަމުގައި އަޅުގަނޑު ކޮންޓްރެކްޓަރުންގެގާތުގައި ބުނީމެވެ. މިހެންބުނުމުގެ މައިގަނޑު ސަބަބަކީ، ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން ކުރައްވާފައިވާ ޖިއޯ ޓެކްނިކަލް ދިރާސާއަކީ، އެންމެކުޑަމިންވަރަށް ކުރައްވާފައިވާ ދިރާސާއެއްކަމުގައިވީތީއެވެ. ސާމްޕަލް ނަގާފައިވަނީ ދެއިންޗީގެ ކޯރ ޑްރިލްއަކުންނެވެ. މިއީ އެތާނގައިހުރިއެއްޗަކާއި، އޭގެ ހަރުކަމާއި އަދި އެހެނިހެންކަންކަމުގެ ޙަޤީޤީ ތަޞައްވުރެއްލިބުމަށް ފުދޭވަރެއްގެ އެއްޗެއްނޫނެވެ.

ޑްރެޖިންގ ކޮންޓްރެކްޓްގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ، ބީ ނުވަތަ ސީ ގްރޭޑްގެ ހަރުކަންހުރިތަކެއްޗާއި ދިމާވެއްޖެނަމަ، ކޮންޓްރެކްޓަރުން އަޅުގަނޑުމެންގެ "ހަން ދަމާލާނެ" ކަން އަޅުގަނޑަށްއެނގެއެވެ. އެމީހުން ބޭނުންކުރީ އެމެޒޯން ކިޔާ ޑްރެޖަރެކެވެ. މިޑްރެޖަރަކީ ވަރަށްބޮޑު ޑްރެޖަރަކަށްވާތީ، މެޓީރިއަލަށް ބަދަލުއައިކަމުގައިވީނަމަވެސް، ކޮންޓްރެކްޓްގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އަގުތައްއިތުރުވުމުގެ މަސްއަލަތައް ކުރިމަތިނުވާނެކަމުގެ ޔަޤީންކަން އަޅުގަނޑަށްއޮތެވެ.

އައި.ޕީ.އީ.އެމް./ ޑީ.އައި. ކޮންސޯރޓިއަމްގެ މަސައްކަތްފެށުނީ 14 ޖެނުއަރީ 2002 ގައެވެ. މަސައްކަތް ވަރަށްރަނގަޅަށް ކުރިއަށްދިޔައެވެ. 2002 ވަނައަހަރުގެ މާރޗްމަހު އަޅުގަނޑު މާލެއަށްދިޔަތަނާ އަޅުގަނޑުގެ މުޅިޙަޔާތުގައި އެންމެބޮޑަށްބިރުގަތުމަށްދިމާވި ޚަބަރު، މަޢުރޫފް ޖަމީލްދެއްވިއެވެ. އޭނާވިދާޅުވީ ކޮންޓްރެކްޓަރުންގެ މަންދޫބު ސްޓެއިން، އެތާނގައި ގްރޭޑް ބީ އާއި ސީ އަދި އެއަށްވުރެމަތީގެ ހަރުތަކެތި ހުރިކަމުގެ އިންޒާރުދީފިކަމުގައެވެ.

އަޅުގަނޑު ވަގުތުން މަޢުރޫފްގެ އޮފީހަށްގޮސް، ސްޓެއިންއާއި ބައްދަލުކުރުމަށްއެދުނީމެވެ. ކޮނެގެން ނަގާފައިވާ ތަކެތީގެސާމްޕްލް - ވެއްޔާއި އަކިރިއަށްވުރެ ހަރުކަމުގައިބުނާ – އެއްޗެއްހިފައިގެން އެބައްދަލުވުމަށްއައުމަށް އޭނާގާތުގައި ބުނެވުނެވެ. އޭނާބުނާއެއްޗެއްގެ ހެކިދެއްކުމަށްޓަކައިއައީ، ދެފޫޓު ދިގުމިނުގެ ކޮނެގެންނަގާފައިވާ ދެސާމްޕަލް ހިފައިގެންނެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ ހަމަލޮލަށްފެނުނުގޮތުގައި މިއީ ވެއްޔަށްވުރެބޮޑަށް ކިސަޑެވެ. އަޅުގަނޑު ގަދައަޅައިބުނީ، މިސާމްޕަލްތައް އަޅުގަނޑާއި ޙަވާލުކުރުމަށެވެ. ސިންގަޕޫރަށްގެންގޮސް ޓެސްޓްކުރުމަށްޓަކައެވެ. އޭނާ މިކަންކުރުމުން ބަރީއަވުމަށް މަސައްކަތްކުރިނަމަވެސް، އަޅުގަނޑާ ޙަވާލުކުރުމަށް އޭނާއެއްބަސްކުރެވުނެވެ. މިހާހިސާބުން، ތުހުމަތުކޮށްފައިވާކަމާއި ދެކޮޅުހަދައި، ރަސްމީ ލިޔުމެއް އެމީހުނަށްހުށަހެޅީމެވެ. ސިންގަޕޫރުގެނަތީޖާ ލިބުމާއިހަމައަށެވެ.

އަޅުގަނޑުގެފޮށީގައި އެސާމްޕްލް ސިންގަޕޫރަށްގެންދިޔައީމެވެ. ޓެސްޓްކުރުމަށްޓަކައި ސިސިރ ލެބޯރެޓަރީއާއި ސާމްޕްލްޙަވާލުކުރީމެވެ. އަޅުގަނޑުބޭނުންވީ މީގައިވެއްޔަށްވުރެ ހަރުއެއްޗެއްހުރިތޯ ބެލުމަށެވެ.

ލެބޯރެޓަރީއިންބުނީ، ފުރިހަމަ ޓެސްޓްއެއްކުރުމަށްޓަކައި މިސާމްޕްލް މާމަދުކަމަށެވެ. އަޅުގަނޑުގެ އިންޖިނޭރު އެރޭއޮތް ފްލައިޓުން މާލެއަށްފޮނުވީ އިތުރުސާމްޕްލްކޮޅެއްއެއްކޮށް، ޓެސްޓްކުރުމަށް ގެނައުމަށްއަންގާފައެވެ. މިކަންކުރެވުނެވެ. ސިސިރ ލެބޯރެޓަރީގެ ޓެސްޓްތަކުން ސާބިތުކޮށްދިނީ، މިތަކެއްޗަކީ ވެއްޔަށްވުރެ ހަރުތަކެއްޗެއްނޫންކަމުގައެވެ. ޙަޤީޤަތުގައި މިތަކެއްޗަކީ ވެއްޔަށްވުރެމަޑު ކިސަޑުޒާތުގެ އެއްޗިއްސެވެ.

އަޅުގަނޑަށް ވިސްނުނުގޮތުގައި، ކޮންޓްރެކްޓަރުން ބޭނުންކުރަމުންގެންދިޔައީ، މިތަކެތި ޑްރެޖްކުރުމަށް ރަނގަޅުނޫންކަޓަރެކެވެ. ސިންގަޕޫރުން ރަނގަޅު ކަޓަރުގެނައުމަށްފަހު، ކޮނުން ކުރިއަށްގެންދަންފެށުމުން، އަޅުގަނޑަށް ހީވިހީވުން ރަނގަޅުކަމުގައި ނިންމީމެވެ. ޑްރެޖިންގގެ މަސައްކަތް ކުރިއަށްގެންގޮސް ނިންމަންކަނޑައަޅާފައިވާ ތާރީޚަށްވުރެކުރިން ނިންމީ، އިތުރުސުވާލެއް ނުވަތަ ތުހުމަތެއްނުކޮށެވެ.

ކޮންޓްރެކްޓްގައި ތެލުގެއަގު އެންމެބޮޑުވެގެންވާނެވަރު ހިމެނިފައިވެއެވެ. ތެލުގެއަގު ކޮންމެ މެޓްރިކްޓަނަކަށް 370 ޑޮލަރަށްވުރެ މައްޗަށްހިނގައްޖެނަމަ، އަގުގެތަފާތު ދިވެހިސަރުކާރުން ދައްކަވަންޖެހޭނެއެވެ. މިކަން މިހެންއޮތީ، ޑްރެޖަރުން ބޭނުންކުރާނީ ގޭސްތެޔޮކަމުގައިބަލާފައެވެ. ނަމަވެސް އެމެޒޯންއަކީ ބޮޑު ޑްރެޖަރަކަށްވާތީ ބޭނުންކުރަނީ 180 ސީ.އެސް.ޓީ.ގެ ވިސްކޯސިޓީ (އޮލައެއްޗެއް ފައިބައިގެންދިޔުމަށްބާރުއަޅާ އެއްޗަކާއި ދެކޮޅަށްބާރުއަޅާ) ހުރި އިންޓަރމީޑިއަޓް ތެލެވެ. (އައި.އެފް.އޯ.). މެރީން ގޭސް އޮއިލް (އެމް.ޖީ.އޯ.) އާއި އައި.އެފް.އޯ.އާއި ދެމެދު ޓަނެއްގައި 175 އެމެރިކާ ޑޮލަރުގެ ތަފާތުހުރެއެވެ.

އަގުގެތަފާތު، ކޮންޓްރެކްޓަރުންގެއަތުންހޯދުމަށް އަޅުގަނޑު ކްލޭމްކުރީމެވެ. ކޮންމެވެސްވަރެއްގެ ޒުވާބަކަށްފަހު ދެފަރާތުން އެއްވަރަކަށް މިތަފާތު ޙިއްޞާކުރުމަށް އެއްބަސްވެވުނެވެ. އެމީހުން އިތުރަށްޑްރެޖްކުރުމަށް ޖެހިފައިވާތީ، ކޮންމެވެސްވަރެއްގެ "އެއްޗެއްދީފައި އެއްޗެއްއަތުލުން" ދެފަރާތުގެ މަންފާއަށްޓަކައި ޚިޔާރުކުރީއެވެ.

ކަނޑަށްވުރެ ދެމީޓަރުއުސްކޮށް، 195 ހެކްޓާރގެ ބިންހިއްކުމަށްފަހު، އެޗް.ޑީ.ޔޫ.އާއި ޙަވާލުކުރެވުނީ 2002 ވަނައަހަރުގެ ޖޫންމަހުގައެވެ. މިހާރުމިތަން ގެންދަނީ، ގެދޮރުހެދުމުގައި ފުރިހަމަ އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރ އާއިއެކުތަރައްޤީކޮށް، މާލޭގައި ދިރިއުޅޭމީހުން އެތަނަށްބަދަލުވުމަށް ގޯތިދޫކުރަމުންނެވެ.

ކޮންޓްރެކްޓްގައިހިމަނަންވީ ކަންތައްތަކާއިމެދު ކޮންޓްރެކްޓަރުންނާއި މަޝްވަރާކުރަމުންގެންދިޔައިރު، ސިންގަޕޫރުގެ ޕްލޭނިންގ ކޮންޓްރެކްޓަރަކާއިއެކު ހުޅުމާލޭގެ މާސްޓަރޕްލޭނެއް ތައްޔާރުކުރުމުގެކަންތައް އަޅުގަނޑުހަމަޖެއްސީމެވެ. މިކަންކުރީ ސިންގަޕޫރުގައެވެ. ހުޅުމާލޭގެގޭގެއާއި، ޚިދުމަތްތަކާއި، މަގުތަކާއި، އެހެނިހެން ކަންތައްތަކާއި ބެހޭގޮތުނޮ، އެޗް.ޑީ.ޔޫ.ގެ އޮފިޝަލުންނާއި ކޮންސަލްޓަންޓުންގެމެދުގައި، ހަތަރު ބައްދަލުވުން ނުވަތަ ފަސް ބައްދަލުވުން ބޭއްވުނެވެ. ކުރެހުމުގެ ފުރިހަމަސެޓަކާއި ނަމޫނާއެއް ތައްޔާރުކުރެވުނެވެ. ތަރައްޤީގެ ކަންތައްކުރިއަށްދަނީ މިގައިޑްލައިންގައިވާގޮތުގެ މަތިންނެވެ.

ސިންގަޕޫރު ކޮންސަލްޓަންޓުންހޯދީ އަޅުގަނޑުމެން ބޭނުންވާކަންތައްތައްކުރުމަށް އެންމެޤާބިލްމީހުންތިބީ ސިންގަޕޫރުގައިކަމަށްވާތީއެވެ. ސިންގަޕޫރަކީ ބިންކުޑަޤައުމަކަށްވާތީ، ލިބެންހުންނަ ކުޑަތަންކޮޅު، ވީއެންމެރަނގަޅަކަށް ބޭނުންކުރަންޖެހޭތީ، އެމީހުންވަނީ މިގޮތަށް އާދަވެފައެވެ. ކޮންސޯރޓިއަމްއަށް ތަޖްރިބާކާރު، އަދި އަޅުގަނޑުމެން ބޭނުންވާކަންކަންކުރާނެ ރަނގަޅުސަބްކޮންޓްރެކްޓަރުންގެޚިދުމަތްލިބުނެވެ. ކޮންސަލްޓަންސީއަށް އަޅުގަނޑުމެންގެ އަތުންޚަރަދުވީ 125،000 އެމެރިކާ ޑޮލަރެވެ.

އަޅުގަނޑާއި ޙަވާލުވިކަންތައްކުރުމުގައި، އަޅުގަނޑަށް ލިބުނުހިތްހަމަޖެހުމުގައި ކޮންމެވެސްވަރެއްގެ ބަނަކަމެއްއޮތެވެ. ކޮންޓްރެކްޓަރުންގެ މަސައްކަތް ކަނޑައެޅިފައިވާ މުއްދަތަށްވުރެ އަވަހަށްނިމުމުން، އެމީހުން ކުރާނެކަމެއްނެތިފައިތިބީމައެވެ. އަދި ދެމަހެއްހާދުވަހު ޑްރެޖަރު ދިވެހިރާއްޖޭގައި ބޭނުމެއްނެތި ހުހަށްއޮންނާތީއެވެ. މި މަޝްރޫއުގައި އަޅުގަނޑުގެބައިވެރިވުން ފެށުނުހިސާބުން އަޅުގަނޑުބޭނުންވެފައިވަނީ، މިހާރުއޮތް ކޮމަރޝަލް ބްލޮކުންފެށިގެން ދެންއޮތް ހިސާބުވެސް ހިއްކައި ހުޅުލެއާއި (އެއަރޕޯރޓް އާއި)ގުޅާލާށެވެ.

މޯލްޑިވްސް ޓްރާންސްޕޯރޓް އެންޑް ކޮންޓްރެކްޓިންގ ކޮންޕެނީ (އެމް.ޓީ.ސީ.ސީ.)ގެ މެނެޖިންގ ޑިރެކްޓަރ ބަންދު ސަލީމްގެ އެހީއާއިއެކު ކޮންޓްރެކްޓަރުންލައްވައި ބާކީއޮތްބަޔާއި ހުޅުލެއާއި ދެމެދު އޮތްތަނުގެ ޖިއޯ ޓެކްނިކަލް ސަރވޭއެއް ހެއްދުނެވެ.

ގޫގްލް ޗާޓުގައިއެވަނީ، ވާތްފަރާތުގައި މިހާރުއޮންނަ ރަންވޭއެވެ. މިހާރުއޮތް ރަންވޭގެ ކަނާތްފަރާތުގައި ދެވަނަރަންވޭއެއްހެދުމަށް ޚިޔާލުކުރެވިފައިވެއެވެ. މިކަން ކޮށްނިންމުމަށްޓަކައި ޓެކްނިކަލް ދިރާސާތައް ކުރަންޖެހެއެވެ. ސަރުކާރުގެކަމާބެހޭ ފަރާތްތަކުން މިރަންވޭހެދުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތަރައްޤީއަށް ވަރަށްމުހިންމުބޭނުމެއް ކަމުގައި ދެކިވަޑައިގަންނަވާނެކަމަށް އުންމީދުކުރެވެއެވެ.

މިސަރވޭ ބޭނުންވީ، މިތަންހިއްކުމަށް އެހެންދިމާއަކުން ވެލިނުގެނެސް އެހިސާބުގައި ހުރިވެލިން އެކަންކުރެވިދާނެތޯބެލުމަށެވެ. އެހެންދިމާއަކުން ގެންނަންޖެހޭނަމަ، ވަރަށްބޮޑު ޚަރަދެއްހިނގާނެތީއެވެ. ޑްރެޖްކޮށްގެން އެދިމާހިއްކަން ފުދޭވަރަށްވެލި ލިބޭނެކަމަށް ކޮންޓްރެކްޓަރުން ޔަޤީންކޮށްދިނެވެ.

ހުޅުމާލެއާއި ހުޅުލެއާއި ދެމެދުއޮތްތަން ހިއްކުމަށް ކޮންޓްރެކްޓަރުން ހުށަހެޅިއެވެ. މިކަންކުރެވިއްޖެނަމަ، ގޭގެއެޅުމަށާއި ޑިއުޓީ ފްރީޒޯނެއްހެދުންފަދަ ބޭނުންވާކަންތައް ކުރެވިދާނެއެވެ. އެއަރޕޯރޓްގެ ވަރަށްމުހިންމުބައެއްކަމުގައިވާ، ދެވަނަރަންވޭއެއްހެދުމުގެ ބައިވެސް ނިންމޭނެއެވެ.

މިކަންނުކުރެވުނީ ސަރުކާރުގެފަރާތްތަކުން މުޅިފަރު/ފަޅު ހިއްކައިގެން ހުޅުމާލެ ހެދުމާއިމެދު ދެބަސްވުމުންކަން، އެއީއަޅުގަނޑަށް ދެމިއޮންނަހިތާމައެއްލިބެމުންދާކަމެކެވެ. ތިރީގައި ދަންނަވާފައިމިވަނީ ވަރަށްހެޔޮއަގެއްގައި މިއަގުހުރިބިންހޯއްދެވުމަށް ލިބިވަޑައިގެންނެވި ރަނުގެފުރުސަތުގެއްލެންދިމާވިކަމަށް އަޅުގަނޑަށްފެންނަ ސަބަބުތަކެވެ. ދެވަނަރަންވޭއެއްހެދުމަށް ބިންހިއްކުމަށްއޮތް އެންމެމުހިންމުފިޔަވަޅު މިކަންކުރިއަށްގެންދެވުނުނަމަ ފުރިހަމަވީހެވެ. ކުރިންދެންނެވި ސަބަބުތައް މިތާގައި މިބަޔާންކުރަނީއެވެ:

1. ދެވަނަ ރަންވޭ

ކުވައިތު ފަންޑްގެ ފަރާތުން ރިޕޯރޓެއް ފޮނުވައިފާކަން އަޅުގަނޑަށް އެނގިފައިވެއެވެ. (މި ކުވައިތުފަންޑަކީ ހުޅުލޭ އެއަރޕޯރޓްއަކީ ވަރަށްމުހިންމު މަޝްރޫއުއެއް ކަމުގައިދެކިގެން، ބޮޑު ތިންލޯނު ނުވަތަ ހަތަރުލޯނު/ހިލޭއެހީ ދިންބައެކެވެ.) ކުވައިތު ފަންޑްގެފަރާތުން ކޮންސަލްޓަންޓުންގެގޮތުގައި (ޔޫ.ކޭ.ގެ ޗާރޓަރފީލްޑްސް) ވަނީ ކުވައިތު ފަންޑްގެފަރާތުން ހުޅުލޭ އެއަރޕޯރޓްގެ ހުރިހާކަމެއް (ބެލެހެއްޓުމާއި ހިންގުންހިމަނައިގެން) ބަލައި ރިޕޯރޓްކުރުމަށް ޢައްޔަންކޮށްފައެވެ.

ކޮންސަލްޓަންޓުންގެފަރާތުން ރިޕޯރޓެއްތައްޔާރުކުރިއެވެ. މިރިޕޯރޓް ދިވެހިސަރުކާރަށް ލިބިވަޑައިގަތްކަން އަޅުގަނޑަށްކަށަވަރެވެ. މިރިޕޯރޓްގައި ހުޅުލޭ އެއަރޕޯރޓަކީ، ފުދޭވަރަކަށް ރަނގަޅަށް ހިންގާތަނެއްކަމުގައި ކޮންސަލްޓަންޓުން ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ އާމްދަނީގެ ބޮޑުބައެއްއޮތީ ޓުއަރިޒަމްގެ މައްޗަށްބިނާވެފައެވެ. އަދި އެއަރޕޯރޓަކީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ވަންނަންއޮތް ދޮރާށްޓެވެ. އެއަރޕޯރޓުގައި ރައްކާތެރިކަން ބެލެހެއްޓިފައިވަނީ ވަރަށްކުޑަކޮށްކަން އެއީ ދެރަކަމެކެވެ. އޮންނަ ހަމައެކަނި ރަންވޭ އެއްވެސް ސަބަބަކާއިހުރެ ބަންދުކުރަންޖެހިއްޖެނަމަ ތަނުގެޚިދުމަތް ހުއްޓުމަކަށްއަންނާނެއެވެ. ނަތީޖާއަކަށްވާނީ އަލުން ރަންވޭގެމަސައްކަތްކުރުމަށް ހޭދަވާ މުއްދަތުގެނިސްބަތުން، ދިވެހީންގެ ދިރިއުޅުމަށް ވަރަށްބޮޑަށް ބުރޫއެރުމެވެ. އެހެންކަމުން ދެވަނަރަންވޭއެއްހެދުމަކީ އެންމެއިސްކަންދޭ ލިސްޓްގައި ހިމެނިފައި އޮންނަންވާނެކަމެކެވެ

2. ހުޅުމާލެ ހިއްކުން

ކުރިންދަންނަވާފައިވާނޭފަދައިން - އިންޓަރނެޝަނަލް ޑްރެޖިންގ - ހުޅުމާލެހިއްކުމުގެ ފުރަތަމަފިޔަވަހީގެ މަސައްކަތްކޮށްފައިވާ ކޮންޓްރެކްޓަރުން ބޭނުންކުރީ ވަރަށްބޮޑު ޑްރެޖަރއެކެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑުގަދައަޅައި ކުރުވިކަމެކެވެ. މިޑްރެޖަރ ބޭނުންކޮށްގެން ދެގުނަބާރުސްޕީޑެއްގައި މަސައްކަތްކޮށްނިމި، ދެމަސްދުވަހަށްވުރެ ދިގުމުއްދަތެއްގައި ކޮންޓްރެކްޓްއެއް ނެތުމުގެސަބަބުން ކުރާނެކަމެއްނެތި ވަގުތުތަކެއް ބޭކާރުވެގެން ދިޔައީއެވެ.

އިންޓަރނެޝަނަލް ޑްރެޖިންގގެފަރާތުންއޮތީ، ޑްރެޖްކުރުމަށް ޚާއްޞަ އަގެއްދިނުމަށް ތައްޔާރަށެވެ. ބެލްޖިއަމްގެ ފޯރޓިސް ބޭންކް، މިމަސައްކަތްކުރުމަށް އެކްސްޕޯރޓް ފައިނޭންސް ލޯނުދިން ބޭންކުގެފަރާތުންއޮތީ ދިހައެއް ނުވަތަ ފަނަރައަހަރުގެ މުއްދަތުގައި ލޯނުއަދާކުރާގޮތަށް 100 އިންސައްތައިގެ ލޯނެއްދިނުމަށް ތައްޔާރަށެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ހަނދާން ރަނގަޅުކަމުގައިވާނަމަ، ފުރަތަމަ ދިންލޯނަށް ދައްކަންޖެހެނީ އަހަރަކު 1.7 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރުގެމަގުން ދިހައަހަރަށެވެ. ދެވަނަފިޔަވަހީގެ މަސައްކަތްކުރުން ކުރިއަށްގެންދެވުނނަމަ، އަހަރަކު 2.5 މިލިއަންގެ އެވްރެޖް ރޭޓެއްގައި ލޯނުދައްކާގޮތަށް އަޅުގަނޑުމެންނަށްލިބުނީސްކަން އަޅުގަނޑަށް ވަރަށްޔަޤީނެވެ. ކޮމަރޝަލް އިންވެސްޓްމަންޓެއްގެގޮތުންނަމަވެސް، މިކަންކޮށްފިނަމަ ހުޅުމާލެއަށް ވަރަށްއަގުހުރި ބިމުގެ 70 އިންސައްތައިތުރުވާނެއެވެ.

މިކަމާއިމެދު ކެބިނެޓްގައި ވާހަކަދެކެވުނެވެ. އަޅުގަނޑު މިބައްދަލުވުމަށްއައުމަށް ދަޢުވަތުލިބުނެވެ. ކަމާއިގުޅޭނުކުތާތައް ޚުލާޞާކޮށް އަޅުގަނޑުހުށަހެޅީމެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ހަނދާން ރަނގަޅުކަމުގައިވާނަމަ، ދެމެންބަރުން ވިދާޅުވީ، މިއީ އެހާއަވަހަށް ކުރަންޖެހޭކަމެއްނޫންކަމަށާއި، މިކަންކޮށްފިނަމަ ސަރުކާރުގެދަރަނި އިތުރުވާނެކަމަށެވެ. އެހެން ހުރިހާމެންބަރުން ހިމޭނުންތިއްބެވިއެވެ. މިކަމާއި ދެކޮޅުހެއްދެވިސަބަބު އެނގިވަޑައިގަންނަވާނީ އެކަމާއި ދެކޮޅުހެއްދެވިބޭފުޅުންނަށެވެ. އަޅުގަނޑަށް ޙަޤީޤީސަބަބުއެނގެއެވެ. ނަމަވެސް، ބޭކާރުކަމަކަށްވާނެތީ އެއްވެސްއެއްޗެއްނުދަންނަވާނަމެވެ. ހުޅުމާލޭގެބިންވިއްކުމަށް ޓެންޑަރަށްގޮވާލުމުން، ވަރަށްބޮޑުއަގުގައި ބިންވިކޭކަން އަޅުގަނޑަށް ފާހަގަކުރެވެއެވެ. އަޅުގަނޑު ހީކުރިފަދައިން މިއީ ވަރަށްފައިދާހުރި ކޮމަރޝަލް އިންވެސްޓްމަންޓެކެވެ.

ހިތާމައަކީ ކެބިނެޓްކޮމިޓީގެ ބައެއްމެންބަރުންނަށްމިކަމަކީ އަވަހަށްކުރަންޖެހޭކަމެއްކަމުގައި ދެކިވަޑައިނުގަތްކަމާއި ސަރުކާރަށް ފައިސާގެބުރައަކަށްވާނެކަމުގައި ދެކެވަޑައިގަތްކަމެވެ. ވީމާމަޝްރޫއު ދޫކޮށްލެއްވީއެވެ. މިމަޝްރޫއު އަލުންފަށާނަމަ، ފެށުމުގެ ޚަރަދަށްއެކަނިވެސް 200،000 އެމެރިކާ ޑޮލަރަށްވުރެ ގިނައިން ޚަރަދުވާނެކަމަށް އަޅުގަނޑުދެކެމެވެ.

އައި.ޕީ.އީ.އެމް./ އައި.ޑީ.އިން ހިއްކީ 195 ހެކްޓެއަރގެ ބިމެވެ. ދިވެހިސަރުކާރަށް މިކަމަށްޚަރަދުވީ، 16،768،646 އެމެރިކާ ޑޮލަރެވެ. 10 އަހަރުގެ މުއްދަތުގެތެރޭގައި ދައްކާގޮތަށެވެ. އިންޓްރެސްޓްއާއިއެކު، އަހަރަކު ދިވެހިސަރުކާރުން ދައްކަވަންޖެހެނީ 2،049،000 އެމެރިކާ ޑޮލަރެވެ. މިއީ ސަރުކާރަށް ދައްކަވަން ކުޅަދާނަވެގެންވާ އަދަދެކެވެ. މާޒީގައި އެމް.ސީ.ޕީ.ޑަބްލިޔު.އިން ބިންހިއްކުމުގެ މަސައްކަތްކުރިއިރު، ސަރުކާރަށް އަހަރަކު 35 މިލިއަން ރުފިޔާ ޚަރަދުވިއެވެ. އައި.ޕީ.އީ.އެމް./ އައި.ޑީ.އަށް ދައްކަންޖެހެނީ 10 އަހަރުގެތެރޭގައި އަހަރަކު 21 މިލިއަން ރުފިޔާއެވެ.

މިކަން އަޅުގަނޑުހިންގިގޮތުގެ ސަބަބުން، ސަރުކާރަށް އަހަރަކުއެތައްމިލިއަންރުފިޔާގެ ޚަރަދުހަމައެކަނި ކުޑަވީއެއްނޫނެވެ. އަދިކީއްތޯއެވެ. ކުރަންޖެހިފައިވާ މަސައްކަތްވެސް ކުރެވުނީއެވެ. ކެބިނެޓްގެ ގިނަބޭފުޅުންގެ ނިންމުންކުރިއަރައި، "ކޭކު ޒީނަތްތެރިކުރުމަށް އަޅާއައިސިންގ" ގެބަދަލު ކަމުގެފަހުމަރުޙަލާ ލަސްވީއެވެ. މިހެންމިކަންވުމަކީ، ހަމައެކަނި ދުރަށްނުވިސްނުމެއްނޫނެވެ. މިއީ ދިވެހިރާއްޖެއަށްލިބިފައިއޮތް ރަނުގެފުރުސަތެއް ބީވެގެންދިއުމެވެ. ކުޑައަގެއްގައި ޑްރެޖަރ ބޭނުންކުރުމަށްހުށަހަޅައި، އަނބުރާދައްކަންޖެހޭ ފައިސާއާއިމެދު ލުއިގޮތެއްހޯދުމުގެ ފުރުޞަތުގެއްލުނީއެވެ. އަޅުގަނޑަށް ޤަބޫލުކުރެވެނީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް "ބޯޓުފުރުމުގެކުރިން އެއަށްނޭރުނީ" ކަމަށެވެ.

ނިންމާލުމުގެކުރިން، ބަންދު ސަލީމް، އޮނަރަބްލް ޢުމަރު ޒާހިރު، މަޢުރޫފް ޖަމީލްއަށާ އޭނާގެ މުވައްޒަފުންނަށް އަޅުގަނޑަށްވެދެއްވި މިންނެތްއެހީތެރިކަމަށް ޝުކުރުދަންނަވަމެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ވަކާލާތުކުރައްވާ ޤާނޫނީވަކީލު ޝުއައިބު ޝާހުގެ ހަރުދަނާ ޤާނޫނީލަފައަށްޓަކައި އެނާއަށްވެސް ޝުކުރުއަދާކުރަމެވެ

އަޅުގަނޑު އަބަދުވެސް މަސައްކަތްކުރަމުންގެންދިޔައީ، އަޅުގަނޑަށްފެންނަ އެންމެރަނގަޅުގޮތަށެވެ. ހުރިހާމުޢާމަލާތްތަކުގެ ލިޔެކިޔުންބަހައްޓައިގެންނެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.އާއި ބެހޭގޮތުން ސުވާލުކުރަން ބޭނުންވާކޮންމެމީހަކަށް އެފުރުޞަތު އަޅުގަނޑުވާނީ ހުޅުވާލާފައެވެ. ކުރިން ވަރަށްރަނގަޅު އާމްދަނީއެއް ހޯދައިދެމުންއައި އެމް.އެސް.އެލް.ގެ އާމްދަނީ ދަށަށްދާންފެށުމުން، އެކަން ސަރުކާރުން ބެއްލެވުމަށް ބާރުއެޅީ ޚުދުއަޅުގަނޑެވެ. ސަރުކާރުން ބޭނުންފުޅުވާ އަދި ހިތްޕުޅުހަމަޖެހިވަޑައިގަންނަވާވަރަށް، އަޅުގަނޑު އެކަމުގައި ހުރިހާގޮތަކުން އެހީތެރިވެދިނީމެވެ.

އޭގެފަހުން އެމް.އެސް.އެލް.އޮތީ ވަރަށްހަނިދާއިރާއެއްގައި ބޯޓުދަތުރުގެ މަސައްކަތްކުރާގޮތަށް ބަދަލުގެނެސް، އެމް.އެސް.އެލް.އުފެއްދި ސަބަބުކަމުގައިވާ، ދިވެހިރާއްޖެއަށް މުދާގެނައުމުގެ ޚިދުމަތްކުރާ ކުންފުންޏެއްގެގޮތުގައި ހަމަޖެހިފައެވެ.2008 ވަނައަހަރު އެމް.އެސް.އެލް.ގައިއޮތީ ތިންބޯޓެވެ. ވަޒީފާގައި އުޅެނީ 125 މީހުންނެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއާއި އެމް.އެސް.އެލް.އާއިދެމެދު ކަނޑުދަތުރުކުރުމުގެގުޅުން އަދިވެސް އޮންނަކަމީ އަޅުގަނޑު ފަޚުރުވެރިވާކަމެކެވެ.

2007 ވަނައަހަރުގެތެރޭގައި، މިފޮތްލިއުމުގެމަސައްކަތުގައި އަޅުގަނޑުއުޅެނިކޮށް، ރައީސް މައުމޫނުގެ ކެބިނެޓަށް އެތަކެއްބަދަލުގެންނެވިކަން އަޅުގަނޑަށް އެނގުނެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ކަންތައްތަކާއި ޙަވާލުވެވަޑައިގެންހުންނެވި މާލީވަޒީރަށް އެމް.އެސް.އެލް.އޮތީ ވަރަށްދަށަށްގޮސްފައިކަން ފެނިވަޑައިގަތެވެ. އެމަނިކުފާނު ނިންމެވީ، ބަދަލުތަކެއްގެންނެވުމަށެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ އަމާޒަކީ އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ދަރަނިތައް ނައްތަވާލެއްވުމެވެ.

ޢާއްމުކޮށް އެނގިފައިވާގޮތުގައި، އެއްތަނުންއަނެއްތަނަށްގެންދެވޭ ނުވަތަ ފެންމަތީގައިއެއޮންނަ އެސެޓް/ހަރުމުދަލަކީ ހަރުލާފައިހުންނަ މުދާކަމުގައިވާ ބިން ނުވަތަ ޢިމާރާތަށްވުރެ ލޯނުދޭމީހުންނަށް ދަށްއަގުގެތަކެއްޗެވެ. ބޭންކްތަކުން ބޯޓުފަހަރުކަހަލަތަކެއްޗަށް ބިނާކޮށް އާންމުކޮށް ލޯނެއްނުދެއެވެ. މިއިންއިސްތިސްނާވަނީ ވަރަށްރަނގަޅު ރެކޯރޑް ޤާއިމްކޮށްފައިވާ ތަންތަނެވެ.

އަމިއްލަ ނުވަތަ ޢާއިލާތަކުންހިންގާ ބޯޓުދަތުރުކުރާ ކުންފުނިތަކަށް ނުވަތަ ވިޔަފާރިތަކަށް ބަލައިލާއިރު- ނަމުންދަންނަވާނަމަ ޕީ.އެންޑް އޯ.މެއަރސްކް އަދި އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ޢާއިލާތަކުން ކޮންޓްރޯލްކުރާ ގިނަޝިޕިންގލައިންތައް –ތިޔަބޭފުޅުންނަށް ފެނިވަޑައިގަންނަވާނީ، އެފަރާތްތަކުގެ ބޯޓުތައް ކައުންޓަރބެލެންސްކުރުމަށްޓަކައި، ތަފާތުޢިމާރާތްތަކާއި އަގުބޮޑުބިންތައް ގަނެފައިއޮތުމުގެ އުޞޫލެއް ގެންގުޅޭކަމުގައެވެ.

އެމް.އެސް.އެލް.ގައި އަޅުގަނޑު މިއުޞޫލުގެދަށުން، އަޅުގަނޑުމެންގެ އަތުގައިހުރި މަދުފައިސާކޮޅު، މާލެއާއި އިނގިރޭސިވިލާތާއި ސިންގަޕޫރުގައި ތަންތަންގަތުމުގައި އިންވެސްޓްކުރީމެވެ. މިތަންތަނުގެ މާރުކޭޓުއަގުހުރީ .213 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރުގައެވެ.

2008 ވަނައަހަރު އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ހުރިހާއެސެޓެއް، އިނގިރޭސިވިލާތާއި ސިންގަޕޫރުގައި ހުރިތަންތަންވެސްހިމަނުއްވައިގެން، އެމިނިސްޓްރީއިން ހަމަޖެއްސެވިމީހެއްލައްވައި އަގުކުރައްވައިފައި، ފިނޭންސް މިނިސްޓްރީ / ދިވެހިސަރުކާރުގެދަށަށް، ފިނޭންސް މިނިސްޓަރ ބަދަލުކުރެއްވިއެވެ.

އަގުކޮށްފައިވަނީ،ތަންތަނުގެއަގުގެ ރިޕްލޭސްމަންޓްއަގުގެ (އެފަދަ އެހެންތަނެއް ގަނެވޭނެއަގު) ގޮތުގައި އެކަށައަޅައި، އެންމެފަހުގެއަގުހަދާފައިވަނީ،ހަމައެކަނި ދިވެހިސަރުކާރުގެބިމުގައިހުރި ޢިމާރާތްތަކުގެއެވެ.

މިގޮތަށްއަގުކޮށްގެން ކަމުގައިވީނަމަވެސް، އެސެޓްތަކުގެއަގުން އައީ.ޑީ.ބީ.އަށާއި ކުވައިތު ފަންޑަށް ދައްކަންއޮތްދަރަނި އަދާކުރެވުނެވެ.

އަޅުގަނޑުމިދަންނަވަނީ މިއަގުކުރި އަގުކުރުމަކީ އިންސާފުވެރިއެއްޗެއްނޫން ކަމުގައެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ފަރާތުން މިޢިމާރާތްތައްހެދީ، އަބަދުމެ ޢިމާރާތާއިއެކީ ބިމުގެމިލްކުވެރިކަންވެސް އޮންނާނެކަމުގެ ވިސްނުމުގައެވެ. އެމް.އެސް.އެލް.އިންމިގޮތަށްކަންކުރީ ދެސަބަބަށްޓަކައެވެ.

ފުރަތަމަކަމަކީ މިޢިމާރާތްތަކުގެ ކެޕިޓަލްއަގުދާނީ މަތިވަމުންނެވެ. ދެވަނަސަބަބަކީ ކަނޑުދަތުރުކުރާ އުޅަނދުފަހަރާއި އެސެޓްތަކާއެއްވަރަކަށް، ބިމާއި ޢިމާރާތްފަދަ ހަރުކުރެވިފައިވާމުދާހުރި ކުންފުންޏަކަށްވެ، އަޅުގަނޑު ކުރިންވެސް ދަންނަވާފައިވާނޭފަދައިން، ދަރަންޏަށް ފައިސާދޫކުރާ ބޭންކްފަދަތަންތަނުގެކުރިމަތީގައި، އެމް.އެސް.އެލް.އަކީ ބޭންކްކުރެވިދާނެ ނުވަތަ ލޯނުދެވިދާނެފަދަތަނަކަށް ވުމަށްޓަކައެވެ.

އިނގިރޭސިވިލާތުގައި ޤާއިމްކޮށްފައިވާ އަގުކުރުމުގެ އުޞޫލުތަކުގެދަށުން، ތަނެއް ކުއްޔަށްހިފާނަމަ ކުއްޔަށްދޫކުރާފަރާތުން އަގުކުރުމުގެއުޞޫލުތަކާ އެއްގޮތްވާގޮތުގެމަތީން މިޤާނޫނުގެ ފަހަތުގައިމިވާ ކޮންސެޕްޓްއަކީ މިލްކުވެރިކޮށްފައިވާ އެއްބަސްވުމެއްގެމުއްދަތު ހަމަވުމުން އޭގެމުއްދަތު އިތުރުކުރުމަށް ލާޒިމުކުރެއެވެ. މިލްކުވެރިކަން ވަކިކުރެވުނުކަމުގައިވީނަމަވެސް، ބިމާއިއިމާރާތަކީ ވަކިކުރެވޭނެދޭތިނޫންކަމުގައެވެ. ޢިމާރަތެއްހުރި ބިމަކީ ހުސްބިމަކަށްވުރެ އަގުބޮޑުތަނެއްކަން ފާހަގަކުރަންވާނެއެވެ.

އަޅުގަނޑު ޤަބޫލުކުރާގޮތުގައި، ދިވެހިސަރުކާރުގެފަރާތުން މިޢިމާރާތްތަކަކީ ސަރުކާރުގެތަންތަންކަމަށް ބަދަލުކުރެއްވުމުގައި މާރުކޭޓުގައި އެއިރުހުރިހަމައަގުން ތަންތަނުގެއަގު ވަޒަންކުރައްވައި، އެމް.އެސް.އެލް.ގެ ޢިމާރާތްތަކުގެ ވެރިންކަމުގައި ވީމަޤްޞަދު ވިސްނާވަޑައިގަންނަވަންޖެހޭނެއެވެ. މިޢިމާރާތްތައް އަގުކޮށްފައިވަނީ ނުވަތަ ވިއްކާލައްވާފައިވަނީ މާރުކޭޓުގެ އަޞްލުއަގުގައިކަމަށްވީނަމަ، އަގުކުރުމުގެ ނުވަތަ ވިއްކާލުމުގެސަބަބުން ލިބުނުފައިސާއިން އައި.ޑީ.ބީ.އާއި ކުވައިތު ފަންޑުގެ ލުއިލޯނުތައް އަދާކޮށް ކޮންމެވެސްމިންވަރެއް އިތުރުވެސްވީހެވެ.

މާލޭ ފެންކުންފުނި

1980 ގެއަހަރުތަކުގެތެރޭގައި ވެރިރަށުގައި ސަރުކާރުން ހިންގެވުމަށް ހަމަޖައްސަވާފައިވާ އެތައްމަޝްރޫޢުތަކެއްގައި އެހީތެރިވުމަށް އަޅުގަނޑުގެގާތުން އެދެވުނެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަށް އަންނަން ފަށާފައިވާ ތަރައްޤީއާއި މުއްސަނދިކަމުގެސަބަބުން، މާލޭގެ ޢުމްރާނިއްޔަތަށް ތަފާތުބަދަލުތަކެއްވަނީ ގެންނަންޖެހިފައެވެ. ޢިމާރާތްކުރުމަށް ގިނަބިންތަކެއްވަނީ ބޭނުންކުރަންފަށާފައެވެ. ނަތީޖާއަކީ މާލޭގެ މާޙައުލްގެ ފެހިކުލަވަރު ގެއްލެންފެށުމެވެ. 1940 ގެއަހަރުތަކުގެތެރޭގައި، މާލޭގެ ފެހިކަމުގެ ނިޝާނެއްކަމުގައިވާ އަނބުގަސްތައްވަނީ ކަނޑާލާފައެވެ. ނުވަތަ، ބިމުގެ ފެންފަށަލަ ލޮނުވުމުގެސަބަބުން މަރުވާންފަށާފައެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގައި ދެމޫސުން (މޮންސޫން) ހުޅަނގުދެކުނާއި އިރުއުތުރު، ޤަވާޢިދުން އަންނަމުން ދިޔަކަމުގައިވީނަމަވެސް، ދުނިޔޭގައި ވާރޭވެހެމުންދާގޮތަށް ބަދަލުތަކެއްއާދެއެވެ. އަދި ވާރޭވެހޭނެއިރެއް ބުނެދޭކަށްނޭނގެއެވެ. ބޯކޮށް ވާރޭވެހިއްޖެނަމަ، މަގުމަތީގައި ދުއްވާތަކެތީގެ ފުރޮޅުންހެދިފައިވާ އަޑިތަންތަނުގައި ފެންހެދެއެވެ. މުރަކައާއި އަކިރިންއުފެދޭ ވެއްޔަކީ، އިރުގެހޫނުގެސަބަބުން ވަރަށްއަވަހަށް ހިރަފުހަށްބަދަލުވާ އެއްޗެކެވެ. ހަމަ މިއާއިއެކު، ދުއްވާއެއްޗެހީގެ ފުރޮޅުތަކުގެސަބަބުން، މިވެލި ފުނޑުވެގެން ހިރަފުހަށް ބަދަލުވެއެވެ. ވާރޭވެހެން ފެށުމުން، ބިމުގެތެރޭގައިވާ ފެންފަށަލައާއިހަމައަށް ދިއުމުގެބަދަލުގައި، އަޑިގުޑަންބިމުގައި މި ހިރަފުސް ހަރުލާންފަށައެވެ. ޔޫ.އެން.ގެ ފަރާތުން ކޮށްފައިވާ ޓެސްޓްތަކުން ދައްކާގޮތުގައި، ފެންފަށަލަވަނީ ވަރަށްތުނިވާން ފަށާފައެވެ. އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ކުންފުންޏެއްކަމުގައިވާ ބިނީ އެންޑް ޕާޓްނަރޒް ގެ ފަރާތުން، ތަކުރާރުކޮށް ފެންޓެސްޓް ކުރަމުންގެންދިޔައެވެ. 1985 ވަނައަހަރުން ފެށިގެން، ފެންފަށަލަ ވަރަށްބޮޑަށް ލޮނުވުމުގެސަބަބުން، ބޯފެނުގެގޮތުގައި މިފެން ބޭނުންނުކުރެވޭވަރުވަނީވެފައެވެ.

ސަރުކާރުގެފަރާތުން މިޙާލަތު އިތުރަށްނުބައިވިޔަނުދެއްވުމަށްޓަކައި އެޅުއްވެންހުރި ހުރިހާފިޔަވަޅެއް އަޅުއްވަމުންގެންދެވިއެވެ. މާލޭގެ އެކިއެކި ހިސާބުގައި ފެންނެގޭނެފަދަ ފުރާޅުތަކާއި ތާނގީ ރޭނޭނެބިން ހުރިތަންތާނގައި އަޅުގަނޑުމެން ތާނގީތައް ރޭނީމުއެވެ. 15،000 ޓަނުގެފެން ބެހެއްޓެނޭ އަށެއްކަ ތާނގީ އަޅުގަނޑުމެން ރޭނީމުއެވެ. އަދި ކޯޓާއެއްގެދަށުން، ޢާންމުންނަށް ކޮންމެދުވަހަކު ފެންދޫކުރަމުން ގެންދިޔައިމެވެ. ފެނުން ލޮނުކަން ކަނޑުވާ ދެ ރިވަރސް އޮސްމޯސިސް ޑީސެލިނޭޝަން ޕްލާންޓް އަޅުގަނޑުމެން ވަގުތީގޮތުން ބެހެއްޓީމެވެ. އެއީ ދިމާވެފައިވާ މިމަސްއަލައަށް ހަމަމިހާރުންމިހާރަށް ޙައްލެއްހޯދުމަށެވެ. ވާރޭނުވެހި ދިގުމުއްދަތެއް ފާއިތުވެއްޖެނަމަ، ފެނުގެ ދަތިކަމުގެމަސްއަލަ ވަރަށްބޮޑުވެއެވެ.

ފެންތާނގީ ރޭނުމުގެ މަޝްރޫއާއި ފަހުން ވަގުތީގޮތުންބެހެއްޓި ފެނުން ލޮނުކަނޑުވާ ޕްލާންޓެއް ބެހެއްޓުމުގެ މަޝްރޫއުގެ ކަންތައްތަކުގައި އަޅުގަނޑުގެ ބައިވެރިވުން ވަރަށްބޮޑެވެ. ކޮންމެއަހަރެއްގެ މާރޗްމަހާއި އެޕްރީލްމަހު ވަރަށްގިނަބަޔަކު ތަފާތުކަންވާރުހިފައިގެން، ފެންދޫކުރާ އިސްކުރުތައްކައިރީގައި ކިޔޫހަދައިގެން ފެންބަލާއައިސް ތިބެއެވެ. މިކަން ވަރަށްބޮޑުވެފައިވަނިކޮށް، ރައީސް މައުމޫން އަޅުގަނޑުގާތުގައި، ވެރިރަށުގެ ބޯފެނުގެ މަސްއަލައަށް ދާއިމީޙައްލެއްހޯދުމަށް ވިދާޅުވިއެވެ.

ޖަވާބުގައި އަޅުގަނޑުދެންނެވީ، އެންމެފުރަތަމަ އަޅުގަނޑުމެން މިކަންރަނގަޅަށް ދިރާސާކޮށް، ޙަޤީޤީމަސްއަލަ ރަނގަޅަށް ދޭހަވުމަށްފަހު، ދެން ދާއިމީޙައްލެއްހޯދުމަށް ކުރެވެންހުރި ހުރިހާކަމެއް ކުރުމަށެވެ.

ފަޤީރުޤައުމުތަކަށްއެހީވެދޭ ޑެންމާރކްގެ އޭޖެންސީކަމުގައިވާ، ޑެނީޑާއިން އަޅުގަނޑުމެންގެ މިމަސްއަލައަށް ޙައްލެއްހޯދައިދިނުމަށް ވަރަށްޝައުޤުވެރިވިއެވެ. އެފަރާތުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ފެނުން ލޮނުކަނޑުވާ ދެޕްލާންޓް ދިނެވެ. ފެން ޑިސްޓިލް ކުރުމަށްޓަކައި އިންޖީނުގޭގައި، ހީޓް ނުވަތަ ހޫނުބަދަލުކުރާ ދެއިންޖީނު ހަރުކޮށްދިނެވެ. މިކަން ކާމިޔާބެއްނުވިއެވެ. ސަބަބަކީ އިންޖީނުގެއިން ދާއިމީގޮތެއްގައި ފުދޭވަރަށް ކަރަންޓް ނުލިބުމެވެ.

ޑެނީޑާގެފަރާތުން ދެންބެލީ، ވެރިރަށުގެ މަގުތަކުގައި ގާބަހައްޓައިގެން (އިންޓަރލޮކިންގ ޕޭވިންގ ސްޓޯންސް) ޓެސްޓް ކުރުމަށެވެ. މިހެން ގާބެހެއްޓުމުން، ފެންފަށަލައާހިސާބަށް ވާރޭފެން ހިނދޭގޮތްވެއެވެ. ނަތީޖާއަކަށްވީ ޤުދްރަތީގޮތުން ބިމުގެތެރޭގައި ހުންނަފެން އިތުރުވެ، ފެންފަށަލައާއިހިސާބުން ކުދި ކަރަންޓްޕަންޕް ބޭނުންކޮށްގެން ފެންނެގޭގޮތްވުމެވެ. މިގޮތުން ފެންފަށަލައާއި ހިސާބަށްފެން ވާޞިލުކުރެވުމުގައި ކޮންމެވެސްވަރެއްގެ ކާމިޔާބެއްލިބުނުކަމުގައިވީނަމަވެސް، ފެން ބޭނުންވާވަރުވަނީ ލިބޭވަރަށްވުރެ ބޮޑުވެފައެވެ.

އަޅުގަނޑު މިކަމާމެދު ވިސްނުމަށްފަހު ރައީސް އަރިހުގައިދެންނެވީ، އަޅުގަނޑުމެން ކޮންސަލްޓަންޓުންގެނެސްގެން، ލޮނުކަން ކަނޑުވާފައިވާފެން، ފެންހޮޅިގުޅައިގެން މުޅިމާލެއަށް ފެންދޫކުރާނެނިޒާމެއް ޤާއިމްކުރަންޖެހޭނެކަމަށެވެ. މިނިޒާމް ފުރިހަމަކުރަންވާނީ، ޕަންޕާއި އެހެނިހެންތަކެއްޗާއި އަދި ބިލް އޮފް ކުއޮންޓިޓީޒްއާއެކުގައެވެ. މިއަށްފަހު އަޅުގަނޑުމެންނަށް ކޮންސަލްޓަންޓުންމެދުވެރިކޮށް، ބޭނުންވާތަކެއްޗާއި މަސައްކަތުގެއަގު ހޯދާންޖެހެއެވެ. މިކަންކުރުމަށް ކޮންސަލްޓަންޓުންކަމުގައި ކޮޅުނބުގެ އީ.ސީ.އެލް.ކުންފުނި އަޅުގަނޑުވަނީ އެކަށައަޅާފައެވެ. މިކަންކުރުމުގެ އަގަކީ ގާތްގަނޑަކަށް 10،000 އެމެރިކާ ޑޮލަރުކަމުގައި ރައީސް އަރިހުގައިދަންނަވައި އެކަމަށް އެމަނިކުފާނު އެއްބަސްވެވަޑައިގަތެވެ.

އީ.ސީ.އެލް.ގެ ފެނާންޑޯއާއި އަޅުގަނޑު ބައްދަލުކުރީމެވެ. އީ.ސީ.އެލް.އަކީ ސިލޯނުގެ ސަރުކާރުގައި ކުރިން މަސައްކަތްކޮށްފައިވާ އިންޖިނޭރުން ހަދާފައިވާ ކުންފުންޏެކެވެ. އީ.ސީ.އެލް.އަކީ އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ކުންފުންޏެއްކަމުގައިވާ ބިނީ އެންޑް ޕާޓްނަރޒްގެ ސަބްކޮންޓްރެކްޓަރުންގެގޮތުގައި، ހުރިހާ ފީލްޑްވަރކްކުރި ކުންފުނިކަން އަޅުގަނޑު ދަންނަވާހަކަ، ފެނާންޑޯގާތުގައިބުނީމެވެ. މިފަހަރު އަޅުގަނޑު ސީދާއެމީހުންނާއި ބައްދަލުކުރަން ބޭނުންވާކަން އެންގީމެވެ. އެއީ އާދިރާސާއެއްކުރުމަށް ބޭނުންވާތީއެވެ. އަޅުގަނޑު ބޭނުންވާކަންތައް ބުނީމެވެ. އެއީ ދިރާސާއެއް، ޑިޒައިނެއް، އަދި ބީ.އޯ.ކިއޫ.އަކާއި، މުޅިމާލެއަށް ލޮނުކަން ފިލާފައިވާފެން (މީރުފެން) ދޫކުރުމުގެނިޒާމެއް ޤާއިމްކުރުމަށް ހިނގާނެޚަރަދު ބަލައިދިނުމެވެ.

މިމަސައްކަތްހިންގަންވާނީ މާލެ ވޯޓަރ އެންޑް ސުވަރޭޖް އޮތޯރިޓީގެ އިންޖިނޭރުންނާއިއެކުގައި އެމީހުންގެތަޖްރިބާއާއި މަޢުލޫމާތު ބޭނުންކޮށްގެންކަމުގައިވެސް އަޅުގަނޑުބުނީމެވެ. މާލެއިން ދެއިންޖިނޭރުން ދެހަފުތާ ނުވަތަ ތިންހަފްތާގެ މުއްދަތަކަށް ކޮޅުނބަށްފޮނުވައިގެން، ޕްލަމިންގ ޑިޒައިންހަދާމުއްދަތުގެތެރޭގައި، އެމީހުންގެ ތިބުމާއި އެހެނިހެންކަންތައް އަޅުގަނޑުމެން ބަލަހައްޓާނަންކަމުގައި ބުނީމެވެ. މިސަރވޭއަށް 8،000 އެމެރިކާ ޑޮލަރުގެ ފީއެއްކަނޑައެޅީމެވެ.

އީ.ސީ.އެލް.ގެ ފަރާތުން ޑިސްޓްރިބިއުޝަންކުރެހުންތަކާއި ބީ.އޯ.ކިޔޫ.އާއި، ޓެންޑަރގެ ޝަރުޠުތައް ފުރިހަމަކުރިއެވެ. އެމީހުން ފެންޓަވަރެއްގެނިޒާމެއް ބެހެއްޓުމަށްހުށަހެޅިއެވެ. މިއީ ޙަޤީޤަތުގައި ދިވެހިރާއްޖެއަށްކަމުދާ ނިޒާމެއްނޫނެވެ. އަޅުގަނޑުބުނީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ބޭނުންވަނީ 4 – 6 ބާރގައި ފުލް ލޯޑަޑް ސަރކިއުލޭޓިންގނިޒާމެއް، ހުރިހާއެންމެންނަށް އެއްފަހަރާ ކޮންމެވަގުތެއްގައިމެ ފެންލިބޭނެގޮތަށް ތައްޔާރުކުރުމަށެވެ. ޕަމްޕްތައް ހުންނަންޖެހޭނީ (ސީރީޒް) ގުޅިފައެވެ. ލޯޑުބޮޑުވުމުން އެޕަމްޕްތައް އަމިއްލައަށް މަސައްކަތްކުރަން ފަށަންވާނެއެވެ. އަދި ލޯޑުމަދުވުމުން ހުއްޓެންވާނެއެވެ. ފެނުން ލޮނުކަނޑުވާ ޕްލާންޓްގެ ކަރަންޓްވެސް ހުންނަންވާނީ މިފަދަގޮތަކަށެވެ. ނަމަވެސް މިމަސައްކަތާ ގުޅޭގޮތަށް ބަދަލު ގެނެސްފައެވެ.

އީ.ސީ.އެލް.ގެފަރާތުން އަޅުގަނޑުބުނިގޮތަށް ބަދަލުތައްގެނައެވެ. ބީ.އޯ.ކިޔޫ.އާއި އެއްވަރަށް ތަކެތިހޯދުނެވެ. 2،000 ޓަނުގެ 4 ޑީސެލިނޭޝަން ޕްލާންޓާއި، ކަރަންޓްލިބޭނޭ ތަކެއްޗާއި، ހުރިހާއެއްޗެއް 12 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް ލިބުނެވެ.

މިދުވަސްތަކުގެތެރޭގައި ޑެނީޑާގެފަރާތުންހަމަޖައްސައި، ޚަރަދުދީގެން އެމީހުންކަނޑައެޅި ކޮންސަލްޓަންޓުން ދިރާސާއެއްކުރިއެވެ. އެއަރޕޯރޓްގެ ރަންވޭއިން ވާރޭފެންނަގައި، ހުޅުލޭގައި ފެންތާނގީތަކުގައި ރައްކާކޮށް، އަދި ބޮޑެތިބަނޑުގައި މާލެގެނައުމަށް ހުށަހެޅިއެވެ. މިފެން ތާނގީތަކަށްއެޅުމަށްފަހު، މާލެއަށް ހޮޅިންދޫކުރުމަށް އެމީހުންހުށަހެޅިއެވެ.

މީގެތަފްޞީލީ ހުށަހެޅުމަކާއިއެކު އަޅުގަނޑާ ހިސާބަށްއައުމުން، އަޅުގަނޑު މިފަދަކަމެއް ނުހިންގޭނެކަމަށް ބުނީމެވެ. މިހެން އަޅުގަނޑުބުނިސަބަބުތަކަކީ، ރަންވޭއިން ނަގާފެނުގައި ތެލާއި ކާބަން އަދި މަތިންދާބޯޓުގެ ފާޚާނާއިން ބޭރުވެފައިވާ ނަޖިސްވެސް ހުރެދާނެކަމަށް ވާތީއެވެ. ފެންޓްރީޓްކުރުމާއި ފިލްޓަރކުރުމާއި އަދި މިނޫންވެސް އެތައްކަމެއްކުރަންޖެހޭނެތީ، އަންދާޒާކޮށްފައިވާ ވަރަށްވުރެ މިކަމުގެއަގު އެތައްގުނައެއް އިތުރުވެގެންދާނެއެވެ. މީގެއިތުރަށް ފެންގެންނަ ބަނޑުތައް ބަހައްޓާނީ ކޮންތާކުތޯއެވު؟ މާލޭގެ ބަނދަރުގައި މިވަރުގެ ބޮޑެތިތަކެތި ބަހައްޓާނެ ޖާގައެއްނެތެވެ. ޖާގަހުރިކަމުގައިވީނަމަވެސް ބަނދަރުގައި ހިންގަންޖެހޭ އެހެނިހެން މަސައްކަތްތަކަށް ދަތިވާނެއެވެ.

މިހެންކަމުން މިހުށަހެޅުމަށް ޢަމަލީސިފައެއްނައިސް ބޭއްވީއެވެ. މިއަށްފަހު ޑެންމާރކްގައި ފެންޓްރީޓްކޮށް ދޫކުރާ ކޮންސޯރޓިއަމެއްގެފަރާތުން، ޑެނީޑާގެ އިސްނެގުމުގެދަށުން، ދިވެހިސަރުކާރާއިގުޅިއެވެ. އިއްތިފާޤުން ހަމަމިދުވަސްވަރު އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ފެނުގެމަސައްކަތްކުރާ ދެތަނަކުންވެސް ހުށަހެޅުންތަކެއް ލިބިފައިވެއެވެ. މިހުށަހެޅުންތަކަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޭނުންތަކަށްފުދޭ ހުށަހެޅުންތަކެއްނޫނެވެ.

މިނިސްޓްރީ އޮފް ހެލްތްގެފަރާތުން ކަމާބެހޭ ހުރިހާލިޔެކިއުމެއް އަޅުގަނޑަށް ފޮނުއްވިއެވެ. އަދި ރައީސް އަޅުގަނޑަށްއެންގެވީ "ހުރިހާ ހުށަހެޅުންތަކެއްބެލުމަށްފަހު އެންމެރަނގަޅު ހުށަހެޅުމެއްހޮވާށެވެ. މިމަސްއަލަ ޙައްލުކުރުމަށްޓަކައ ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ކުންފުންޏެއް އުފެއްދޭތޯބަލާށެވެ."

ޓީމެއް އެކަށައެޅުމަށްފަހު، ޑެންމާރކްގެފަރާތާއި، މާލޭގައި ފެނުން ލޮނުކަންކަނޑުވައި އަދި ހޮޅިން މާލެއަށް ފެންދޫކުރުމަށްޓަކައި ޖޮއިންޓް ވެންޗަރ ކުންފުންޏެއް އުފެއްދުމުގެ މަޝްވަރާތައް ފަށައިފީމެވެ. ޑެންމާރކްގެ ކުންފުނިންބޭނުންކުރީ އީ.ސީ.އެލް.އިން ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ކުރެހުންތަކާއި އެހިނިހެންތަފްޞީލުތަކެވެ. ނަމަވެސް އެމީހުން ބޭނުންކުރީ ޑެންމާރކްގެ ކޮންޓްރެކްޓަރުންނެވެ. މިމަސައްކަތްނިންމީ އެއްއަހަރު ދުވަހުންނެވެ. ލޮނުކަން ކަނޑުވާފައިވާފެން މުޅިމާލެއަށް ލިބޭގޮތްހަމަޖެހުނެވެ.

މިމަޝްރޫއުގެފައިސާ ހަމަޖެއްސީ ޑެނީޑާ / އީ.އެފް.ޔޫ.އާއި ނޯރޑިކް ބޭންކުންނެވެ. 1 އެޕްރީލް 1995 ގައި ޕްރައިވެޓް ލިމިޓެޑް ކުންފުންޏެއްގެގޮތުގައި މާލޭ ވޯޓަރ އެންޑް ސުވަރެޖް ކުންފުނި (އެމް.ޑަބްލިޔު.އެސް.ސީ.) އުފައްދައި، މީހުންދިރިއުޅޭ ގޭބިސީތަކަށް ފެންދޫކުރުން 12 މާރޗް 1996 ގައި ފެށުނެވެ. އެއިރުއްސުރެފެށިގެން، މިކުންފުނި ރަނގަޅަށްމަސައްކަތްކުރަމުން އައިސްފައިވެއެވެ. ތިންވަނައަހަރުގެތެރޭގައި ފައިދާލިބެންފެށިއެވެ. ގިނަ ލޯނުތައްވަނީ އަނބުރާ ދައްކާފައެވެ. އެމް.ޑަބްލިޔު.އެސް.ސީ.ގެފަރާތުން ދުވާލަކު 6،000 މެޓްރިކްޓަނުގެ ފެންއުފައްދާތީ މާލޭގެއާބާދީ މިކަމުގައިތިބެނީ ހިތްހަމަޖެހިފައެވެ. ޚާއްޞަގޮތެއްގައި ފެނުގެއަގު ބޮޑުވެފައިނުވާތީއެވެ.

އެޕިލޮގް

އަޅުގަނޑަށްވިސްނޭގޮތުގައި، މިހާރު ތާރީޚުގެތެރޭގައިވާ "އަޅުގަނޑުގެ ދުވަހުފޮތް" ލިޔުމުގައި އަޅުގަނޑަށް ކުރެވެންއޮތް އެންމެރަނގަޅަކަށް މަސައްކަތްކޮށްފީމެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ ވަރަށްސާދާ، ބޯދާ ރަށްތަކެއްގެގޮތުގައިއޮވެ، ތަރައްޤީވެގެންދިޔަގޮތާއިމެދު އެހެންބޭފުޅުން ދެކެވަޑައިގަންނަވާގޮތް ތަފާތުވެދާނެއެވެ.

ދިވެހިންނަކީ ވަރަށްތޫނު، ހިތްވަރުގަދަ އަދި އަވަހަށް ކަންތައްތައްވިސްނައިގަންނަ ބައެކެވެ. އަޅުގަނޑު އުންމީދުކުރަނީ އަދި ހިތްވަރުދެނީ ދިވެހީން، ދިވެހީންގެ އަމިއްލަތަޖްރިބާތަކަށް ވިސްނައި ބަލައި، އަދި މުސްތަޤްބަލްގެޖީލުތަކުގެ މަންފާއަށްޓަކައި ފެންނަގޮތެއް ބުނުމަށެވެ.

މިދަންނަވާލަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި އިތުރަށްތަރައްޤީކުރަން ބޭނުންވާކަމަށް އަޅުގަނޑަށްފެންނަ ބައެއް ކަންތައްތަކެވެ.

ޖަޒީރާތަކެއްގެގޮތުގައި އުފެދިފައިވާ ދިވެހިރާއްޖެފަދަ ދެވަނަޤައުމެއް މިދުނިޔެއަކުނެތެވެ. 1،192 ރަށުގެމައްޗަށް އުފެދިފައިވާޤައުމެކެވެ. މީގެތެރެއިން މީހުންދިރިއުޅެނީ 200 ރަށުގައެވެ. އަދި ޓުއަރިސްޓް ރިސޯރޓްގެގޮތުގައި މީހުންދިރިނޫޅޭ 95 ރަށްވަނީ ތަރައްޤީކޮށްފައެވެ. އެހެންރަށްތައްހުރީ ހަމަޤުދްރަތީގޮތުން އުފެދިފައިވާގޮތަށެވެ. އެއްވެސްކަމެއްނުކޮށެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ މުއްސަނދިކަން އިތުރުކުރުމަށްޓަކައި މިރަށްތައް ބޭނުންކުރާނީ ކިހިނެތްތޯއެވެ؟

ދިވެހިރާއްޖެއަށް މޫސުންގޯސްވުމުގެ ސަބަބުން ތޫފާނު / ނަގޫރޯޅި،(ނުވަތަ އެހެނިހެން ޤުދްރަތީ ޙާދިސާތައް) 2004 ވަނައަހަރުގެ ސުނާމީފިޔަވައި (އިރާދަކުރެއްވީތީ) ކުރިމަތިވެފައެއްނުވެއެވެ. މިކަންމިހެންވީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖަޒީރާތައްވަނީ ރަށްތަކުގެ ކޮންމެގްރޫޕެއް، ވަށައިގެންވާ ފަރުތަކަކުން ޙިމާޔަތްތެރިކަންލިބިފައިވާކަމުންނެވެ. މިޙިމާޔަތްތެރިކަން ފުދޭވަރުވޭތޯ ނުވަތަ މުސްތަޤްބަލްގައި ކުރިމަތިވެދާނެ ޤުދްރަތީޙާދިސާއަކުން ރައްކާތެރިވުމަށް ނުވަތަ ލިބިދާނެގެއްލުމެއް ކުޑަކުރުމަށް، އަޅުގަނޑުމެން ފިޔަވަޅުއަޅަންވީތޯއެވެ؟

މިވަގުތު ރާއްޖޭގައި، ވަރަށްގިނަޢަދަދަކަށް ކޯރުތަކުންނަގައިގެން އެތެރެކޮށްފައިވާ ވެއްޔާއި އަކިރި، އަދި ސިމެންތިއާއި ސްޓީލް، ގެދޮރުއެޅުމުގައި ބޭނުންކުރަމުންގެންދެއެވެ. މިތަކެއްޗަކީ ބޮޑެތިޢިމާރާތްތައްކުރުމަށް ބޭނުންވާތަކެތިކަމުގައިވީނަމަވެސް، އެއްބުރީގެގޭގެ އެޅުމަށް މެޝިނުން ބާރުކޮށްފައިވާވެއްޔާއި ސިމެންތިގާ ބޭނުންކުރެވިދާނެއެވެ. މިފަދަފާރުތަކުގައި، ދޮވެފައިވާވެއްޔާއި، ސިމެންތިޖެހިދާނެއެވެ.

ދޮންވެއްޔަކީ، މޫދުގައިވާގާތަކުގައި އެތައްޒަމާނެއްގެތެރޭގައި ރާޅުޖަހަމުންދިޔުމުގެސަބަބުން އުފެދޭއެއްޗެކެވެ. މިގޮތުން އުފެދޭވެލީގެބައެއްއައިސް، ގޮނޑުދޮށައްއަރައެވެ. އަދިއަނެއްބައި ކަނޑުގެއަޑިއަށްދެއެވެ. މިގޮތުން ކަނޑުގެއަޑީގައިވާވެލި ޕަންޕުކޮށްނަގައިގެން، ޢިމާރާތްކުރުމުގައި ބޭނުންކުރެވިދާނެއެވެ. މިހެންހެދުމަކުން ތިމާވެށްޓަކަށް ގެއްލުމެއްނުވާނެއެވެ. އަދި ޢިމާރާތްކުރުމުގެތަކެތި އެތެރެކުރުމަށްހޭދަވާ ބޭރުފައިސާވެސް ރައްކާކުރެވޭނެއެވެ. މިއީ ހަމަކަށަވަރުން އިތުރަށްދިރާސާކުރަން ބޭނުންތެރިކަންކަމެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން ދިވެހީންނަކީ އެއްބައެކެވެ. ފެންނަފެނުމަށް އަޅުގަނޑުމެންނަކީ އެއްވައްތަރަކަށްތިބޭ – މޫނާއި، ހަމުގެކުލައާއި އަދި އިސްތަށިގަނޑު އެއްގޮތަކަށްހުންނަ ބައެކެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ވާހަކަދައްކަނީ އެއްބަހަކުންނެވެ. ވާހަކަދެއްކުމުގައި އުތުރާއި ދެކުނުގެ ބައެއްރަށްރަށުގައި ތަފާތުހުރެއެވެ. ނަމަވެސް އެއްބަޔަކު ވާހަކަދައްކާ ބަހުރުވަ އަނެއްބަޔަކަށް ދޭހަވެއެވެ. ހަމައެއާއިއެކު އަޅުގަނޑުމެންނަކީ އެއްދީނެއްގެ ބައެއްވެސްމެއެވެ.

މިއީ އަޅުގަނޑުމެންނަށްދެއްވާފައިވާ ނިޢުމަތެކެވެ. އެއީ، ތަފާތުނަސްލާއި، ތަފާތުސަޤާފަތާއި، ތަފާތުބަސްތަކުން ވާހަކަދައްކާމީހުންއުޅޭ ޤައުމުތަކުގައި އުފެދިފައިވާ ބައިބައިވުމުގެ މަސްއަލަތައް އަޅުގަނޑުމެންނަށްއެނގެއެވެ. ދިވެހީންގެގޮތުގައި އަޅުގަނޑުމެން ބަނދެވިފައިމިވާ އެއްބައެއްވަންތަކަމަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެ މިދިވެހިރާއްޖެ އިތުރަށްތަރައްޤީކުރުމުގައި ކިހިނެއްބޭނުންކުރެވިދާނެ ކަމެއްބާވައެވެ؟

ފަހުބަސް

ފަހަތަށްބަލައިލުން، 2010

އަޅުގަނޑު ދިވެހިސަރުކާރަށް ޚިދުމަތްކުރުމުގައިހޭދަކުރި މިގިނައަހަރުތަކުގެތެރޭގައި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ވަރަށްގިނަބަދަލުތައް އައިސްފައިވާކަން އަޅުގަނޑަށްދޭހަވެއެވެ. މިބަދަލުތައް އައުމަށްދިމާވި ގިނަސަބަބުތައް ވިސްނުނުކަމުގައިވީނަމަވެސް، ހުރިހާ ސަބަބެއްނޭނގެއެވެ. އަލަށްއުފަންވި ޖީލުތަކާއި އަޅުގަނޑުމެންގެޖީލުގެ މީހުންގެވިސްނުން ތަފާތުކަން، އަޅުގަނޑަށް އިޙްސާސްކުރެވެއެވެ.

ނާޞިރު ދިވެހިރާއްޖޭގެވެރިކަންކުރެއްވިދުވަސްވަރުގައި، އޭނާ ޙާޞިލުކުރެއްވިކަންތައްތަކާއިބެހޭގޮތުން އެއްވެސްއެއްޗެއް ލިޔެވި ރެކޯރޑްކުރެވިފައެއްނެތެވެ. އެމަނިކުފާނު އެހެންއެކަންކުރައްވާކަށް ބޭނުންފުޅެއްނުވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެމުއްދަތަކީ ދިވެހިތާރީޚުގައި ވަރަށްހަލަބޮލިދުވަސްތަކެކެވެ. ނާޞިރު ވަކިވެވަޑައިގެންނެވިއިރު، ޤައުމުގެ އާބާދީވަނީ 80،000 މީހުންގެ އާބާދީއަކުން، 110،000 މީހުންގެ އާބާދީއަކަށްއިތުރުވެފައެވެ. ޤައުމީއާމްދަނީ 2.5 އެމެރިކާ ޑޮލަރުން، އެމަނިކުފާނު ރިޓަޔަރކުރެއްވިއިރު، ގާތްގަނޑަކަށް 130 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރަށްއިތުރުވެފައެވެ. މައުމޫން ވެރިކަންކުރެއްވިދުވަސްވަރު އާބާދީވަނީ 250،000 މީހުންނަށް އިތުރުވެ، އާމްދަނީ ގާތްގަނޑަކަށް 500 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރުވަރުވެފައެވެ.

ހިތާމަހުރިކަމަކީ 1950 ވަނައަހަރާއި 1960 ވަނައަހަރާ ދެމެދުގައި، ޤައުމުގެއާބާދީއޮތީ 80،000 އާއި 100،000 އާދެމެދުގައިކަމަށާއި، އެއިރު އަޅުގަނޑުމެންނަށް ބޭރުފައިސާގެގޮތުގައިލިބެނީ، އަހަރަކު 2 މިލިއަނާއި 2.5 އެމެރިކާ ޑޮލަރާއި ދެމެދުގެޢަދަދެއްކަން މިއަދުގެ ޒުވާންޖީލަށްނޭނގޭކަމެވެ. މިއީ ބޮލަކަށް އަހަރަކު ގާތްގަނޑަކަށް 25 ނުވަތަ 30 ޑޮލަރުގެ ޕަރ ކެޕިޓާ އާމްދަނީއެކެވެ. 1960 ވަނައަހަރުންފެށިގެން އަޅުގަނޑުމެން ކުރިއަރާފައިމިވަނީ، ބުރަމަސައްކަތާއި ރާއްޖޭގައިއޮތް ސިޔާސީހަމަޖެހުމުގެ ސަބަބުންނެވެ.

އަވަށްޓެރި ޤައުމުތަކުގައިއޮތީ ސިޔާސީހަމަނުޖެހުމެވެ. އެހެންކަމުން، އެޤައުމުތަކުގައި ތަރައްޤީކުރާނެ ގިނަގުނަ ޤުދުރަތީވަޞީލަތްތަށްހުރިކަމުގައިވީނަމަވެސް، އެމީހުންގެ ކުރިއެރުންއޮތީ ވަރަށްކުޑަކޮށެވެ.

ދިވެހިރާއްޖެ މިހާރުވަނީ ފާހަގަކޮށްލެވޭދަރަޖައަކަށް ކުރިއަރާފައެވެ. ނަމަވެސް، އިތުރުކުރިއެރުންލިބޭނީ ރަނގަޅުނިޒާމްތައް ޤާއިމްކުރެވިގެންނެވެ. ޒިންމާދާރުވުމާއި ކަންތައްތައްހިނގާގޮތް ސާފުކޮށްފެންނާންއޮތުމަށް އަހަންމިއްޔަތުދީގެން، ރަނގަޅު ޢާއްމުޚިދުމަތުގެނިޒާމެއް ޤާއިމްކޮށް، އެނިޒާމަކީ ދިވެހިރާއްޖެކަހަލަ ކުޑަޤައުމަކާއިގުޅޭނިޒާމަކަށް ވެގެންނެވެ.

އަޅުގަނޑަކީ އެއްވެސްއިރެއްގައި ސިޔާސީމީހެއްނޫންކަމުގައިވީނަމަވެސް، ވޭތުވެދިޔަ އަހަރުތަކުގެތެރޭގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހިންގުމަށް އައިސްފައިވާބަދަލުތައް ފެނިފައިވެއެވެ. ނާޞިރުގެ ދުވަސްވަރުގައި ހުރިހާކަމެއްގައި، ވަޒީރުންގެމަޖްލިސްއާއި މަޝްވަރާނުކުރައްވައިފާނެއެވެ. މައުމޫނު ވަޒީރުންގެމަޖްލިސްއަކާއި އެތަކެއްމަޝްވަރާމަޖްލިސް ގެންގުޅުއްވިއެވެ. ކަމެއްނިންމެވުމުގެކުރިން ހުރިހާއެންމެންނަށް ފެންނަގޮތަށް ވިސްނަވާނެއެވެ.

ބައެއްފަހަރު، ކޮމިޓީއަކުން ގޮތެއްނިންމަންޖެހިއްޖެނަމަ، ގޮތެއްނުނިންމޭގޮތްދިމާވެއެވެ. އެތަކެއްނުފޫޒުތަކެއްއުޅޭތީ މެމްބަރުންނަށް އެއްބަސްވުމަކާއިހަމައަށްނާދެވެނީއެވެ. މެންބަރުންގެތެރޭގައި ކަމަކާއިބެހޭގޮތުން ލިބިފައިވާމަޢުލޫމާތުގެ ފެންވަރުތަފާތުވުމާއި، ބައެއްމީހުން ކަންކަމާއިމެދު އިސްލާމީނަޒަރަކުންބެލުމާއި، އަނެއްބަޔަކު މިނިވަންޚިޔާލު ނުވަތަ ވިސްނުންގެންގުޅުމާއި، އަދި އެހެންބަޔަކު، ޒާތީ ނުވަތަ އަމިއްލަކަމެއްގެސަބަބުން އިންސާފުކުރުމުގައި ކިލަނބުކަމެއް ހުރެދާނެއެވެ.

ރައީސް މައުމޫން ޢަބްދުލް ގައްޔޫމް ރައީސް އިބްރާހިމް ނާޞިރު

ނާޞިރު ދިވެހިރާއްޖެދޫކުރެއްވީ އެމަނިކުފާނުގެވަޒީފާއާއިމެދު ފޫހިފުޅުވެގެން ނުވަތަ ލިބެމުންދާކުރިއެރުމުގެ ސްޕީޑް ހިފަހައްޓަވާނުލެއްވިދާނެކަމަށް އިޙްސާސްކުރެއްވިގެންކަމުގައި ވެދާނެއެވެ. އެމަނިކުފާނު ރިޓަޔަރކުރައްވައި މަޤާމާއި ދުރުވެވަޑައިގަތްއިރު، އެމަނިކުފާނަކީ އޭޝިޔާގައި އެގޮތަށްވަކިވެވަޑައިގެންނެވި ހަމައެކަނި "ގަދަމީހާ" އެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ ވަރަށްއަމިއްލަވަންތަ އެކަހެރި ބޭފުޅެކެވެ. އަދި ވަރަށްމަދު ފޮޓޯފުޅެއް ނުވަތަ ތަފްޞީލެއްމެނުވީ އާރކައިވްއަކުވެސްނެތެވެ.

މިއާޚިލާފަށް ރައީސް މައުމޫނަކީ ވަރަށްފެންނަލީޑަރެކެވެ. އެމަނިކުފާނާއިބެހޭ ރިޕޯރޓެއް ޓެލެވިޜަނުން ނުދައްކާ ނުވަތަ ނޫހުގައިނުޖަހާ ދުވަހެއްނުދާނެއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގައި ފައިސާ ނެތިދާނެއެވެ. ނަމަވެސް އެސެޓް އެބަހުއްޓެވެ. އަދި ފެނިފައިނުވާ ނުވަތަ ބޭނުންނުކުރެވޭ އެސެޓް އެބަހުއްޓެވެ. ސިންގަޕޫރު މިނިވަންވީއްސުރެފެށިގެން، އެޤައުމުގައި ފައިނޭންޝަލް އެޑްވައިޒަރެއްހުރެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައިވެސް ބައިނަލްއަޤްވާމީވިޔަފާރީގެ މާރުކޭޓުގެކަންތައްތައްދަންނަ ފަންނީ ފައިނޭންޝަލް އެޑްވައިޒަރެއްހުރުމަކީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް މަންފާކުރާނެކަމެއްކަމަށް އަޅުގަނޑަށްފެނެއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގައި އިންވެސްޓްކުރަން ބޭނުންވާ ފަރާތްތަކުން އަޅުގަނޑުމެންގެ ބޭންކިންގއާއިބެހޭ ޤާނުނުތަކާއި އޮފް ޝޯރ ބޭންކިންގގެ ޚިދުމަތް ހުރިތޯ އަހައެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ޑޮލަރަކީ ޤާނޫނީގޮތުން ބޭނުންކުރެވޭ ބޭރުފައިސާއަކަށްވެފައި، އާމްދަނީގެ ޓެކްސްނަގާ ޤައުމަކަށްނުވާތީ، އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވަރަށްބޮޑެތި އޮފްޝޯރ ބޭންކިންގއާއި ކުންފުނި ރެޖިސްޓްރީގެ ވިޔަފާރި ކުރެވިދާނެއެވެ. އަޅުގަނޑުމެން މިފަދަކަމެއްކުރާނެ ޤާނޫނުތަކެއް ހެދިފައެއް ނުވެއެވެ.

ހަމަމިއާއިއެކު، ސަރުކާރުގައިނެތީ ރަނގަޅު "ޕަބްލިކް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަން" ގެނިޒާމެކެވެ. އަޅުގަނޑަށް ހީވާގޮތުގައި، އިޤްތިޞާދީތަރައްޤީއާއިއެއްވަރަށް ކުރިއަރާފައިވާ ޕަބްލިކް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަންނިޒާމެއް ޤާއިމްކުރެވިފައިވީނަމަ، ކާމިޔާބުވުމާދުރު އަދި އެއަށް ޢަމަލީސިފަނުގެނޭވޭފަދަ އިޞްލާޙުތަކެއްނެތީހެވެ.

އިޖްތިމާޢީ ތަރައްޤީއަކީ ރަނގަޅުވިސްނުމެއް ނުވަތަ ނަޒަރިއްޔާއެއްނެތިއްޖެނަމަ، ގެއްލިގެންދާނެއެއްޗެކެވެ. އަޅުގަނޑު ޤަބޫލުކުރާގޮތުގައި، އިޤްތިޞާދީތަރައްޤީއާއި އެއްވަރަށް އިޖްތިމާޢީތަރައްޤީ ކުރިއަށްނުގެންދެވިއްޖެނަމަ، އިޤްތިޞާދީތަރައްޤީއެއް ނުހިފެހެއްޓޭނެއެވެ.

ކުޑަޤައުމަކާއި އަޅާބަލާއިރު، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކޮރަޕްޝަން އިންތިހާދަރަޖައަށްއެބައޮތެވެ. ނާޞިރު ވެރިކަމުގެ އޮފީހާއި ވަކިވެވަޑައިގެންނެވިއިރު، މިއީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ދަންނަކަމެއްނޫނެވެ. މަސްތުވާތަކެތި ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމެއްނުމެނެތްމެއެވެ. މިފަދަ މަސްއަލަތަކަކީ މީހުންގެ ދިރިއުޅުމަށް އެއިރު އަސަރުކުރުވާ ކަންކަމެއްނޫނެވެ. މިއަދު މިކަންކަންމިވަނީ ވަބާއަކަށްވެ، އެކަމުގެއަސަރު ޢާއްމުމީހުންގެ ދިރިއުޅުމަށާއި ތަފާތު އެތައްދާއިރާތަކަކަށް ފެތުރިފައެވެ.

ފައިސާ ނުޤަވާޢިދުންސާފުކުރުން "މަނީ ލޯންޑަރިން" ގެކަންކަން ހިންގުމުގެކަންކަމުގައި، ބައެއްރިސޯރޓްގެބައިވެރިވުން އެބައޮތްކަން އަޅުގަނޑުމެންނަށްވަނީ އެނގިފައެވެ. ދާދިފަހުން އިޓަލީގައިއޮތް ދަޢުވާއެއްގައި މިވާހަކަވަނީ މިމޭރުމުންދެކެވިފައެވެ. ރަނގަޅު ފައިނޭންޝަލް ފްރޭމްވަރކްއަކާއި، ފައިސާގެ (ފައިނޭންޝަލް) މާރުކޭޓަކާއި ތަރައްޤީގެބޭންކަކާއި އަދި ރަނގަޅުއިންވެސްޓަރުން ދިވެހިރާއްޖެއަށްއައުމަށް ބާރުއަޅައިދޭނެ ޤަވާޢިދުތައް ހަދައިދޭނެ ތަޖްރިބާކާރުންވަނީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ބޭނުންވެފައެވެ.

ޤައުމެއްހިންގާ އަދި އެޤައުމުގައި ޑިމޮކްރަސީ ރައްކާތެރިކޮށްދިނުމަށްޓަކައި، ފަންނީ ބިއުރޮކްރަސީއެއްއޮތުމަކީ އަޅުގަނޑު ޤަބޫލުކުރާގޮތެވެ. ނަމަވެސް މިފަދަބިޔުރޮކްރަސީއެއް ވާންވާނީ ޤައުމަށްޓަކައި ހިތްވަރާއިއެކު މަސައްކަތްކުރާ، އޮފީސްތަކުގައި ކަންކަންކުރިއަށްދިޔަނުދީ ތާށިކޮށްގެންނުހިފަހައްޓާ، އަމިއްލައެދުމުން އެއްކިބާވެފައިއޮތް، ތަނަކަށެވެ. އަޅުގަނޑަކީ ޑިމޮކްރަސީ ޤަބޫލުކުރާމީހެކެވެ. އަޅުގަނޑު ޤަބޫލުކުރަނީ ކަންތައްތައް ކުރިއަށްދާ ޑިމޮކްރަސީއެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ހުޅަނގުގެ ޑެމޮކްރަސީއާ އެއްގޮތަށް ހިންގޭނެތަނެއްނޫނެވެ. އަދި މިވަގުތު އެހެނެއްނުވެސް ހިންގޭނެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއާއި އަދިގުޅޭނީ ސިންގަޕޫރުގައި އޮންނަކަހަލަ ޑިމޮކްރަސީއެކެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގައި ކަންތައްތައްއޮތްގޮތަށް އޮތަދިނުމާދެކޮޅުހެދުމަށް މެދުވެރިވި، 2003 ވަނައަހަރު ޖަލުގައި ހިނގިޙާދިސާ ކޮންޓްރޯލްކުރުމުގައި، ގާޑުންނަށް ނުބެލެއްޓުނުކަމުގެ ހިތާމަވެރިނަތީޖާއަކީ، ޒުވާންޤައުމެއް ފުރާވަރަށްއަރަމުންއަންނައިރު އިޙްސާސްކުރެވޭވޭނެވެ. އެޤައިދީން މަރާލުމަކީ އަޅުގަނޑަށް ސިހުންލިބުނުކަމެކެވެ. އެކަމާއިމެދު އަޅުގަނޑު ހިތާމަކުރާކަމެކެވެ.

ހުރިހާކަމެއްގެމައްޗަށް، ދިވެހިރާއްޖޭގައިބޭނުންވަނީ ވަފާތެރިކަމާއި ތެދުވެރިކަންހުރި ވެރިކަމެކެވެ. މިއީ މިއަދު ރާއްޖޭގައި ފެންނަންނެތްކަމެކެވެ. ޒުވާންޖީލުގެ ކުދިންނަށް ވަފާތެރިކަމާއި ތެދުވެރިކަމަކީ ކޮންއެއްޗެއްކަން ނުވެސްއެނގެއެވެ. އެކުދިންގައި އަށަގެންފައިވަނީ، "އަވަހަށް މުއްސަނދި" ވުމުގެ ޚިޔާލެވެ. މިއާއި ލާމެހިފައިމިވަނީ މަސްތުވާތަކެތީގެވަބާއެވެ. އަވަހަށް ފައިސާހޯދަންބޭނުންވާ، ގޮތެއްފޮތެއްނެތް ނުލަފާމީހުން މާލޭގައްޔާއި ރާއްޖެތެރޭގައި ޑްރަގްގެ ވަބާގައިޖެހިފައިވާ މީހުންނަށް އެކަމަށްބޭނުންވާކާނާ ފޯރުވައިދެނީއެވެ.

އަޅުގަނޑުމެންގެ ޤައުމަށާއި މީހުންނަށްދަނީ ބަދަލުތައްއަންނަމުންނެވެ. އަދި ވަމުންދާނީވެސް މިހެންނެވެ. އިޙްސާސްކުރެވޭ ބައެއްފޫހިކަން، ޚާއްޞަކޮށް ޕްރައިވެޓް ސެކްޓަރގައި، ވިސްނެއެވެ. ސަބަބަކީ ސީރިއަސްކަމާއިއެކު، އަވަހަށް ކަންކަންކުރަންއުޅޭމީހަކަށް ދައުލަތުގެނިޒާމުން ހުރަސްއަޅާތީއެވެ.

މީލާދީން 21 ވަނަޤަރުނާއިއެއްގޮތަށް ކަންކަންކުރުމަށްޓަކައި، އަޅުގަނޑުމެންގެ ޤާނޫނުތައްވަނީ ބަދަލުކުރަންޖެހިފައެވެ. ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަކީ، ޤަރާރުތައް ހައްދަވާފަރާތްކަމުގައިނުވާނަމަ، ބިއުރޮކްރަސީއަށް މަގުދެއްކެވުމަށްޓަކައި ޤާނޫނުތައްބޭނުންފުޅުވާނެއެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކުރިމަގާއިމެދު އަޅުގަނޑު ކަންބޮޑުވެއެވެ. ތަރައްޤީގެ ނަޒަރަކުންބަލާއިރު، ކުރިމަގުއޮތީ ޓުއަރިޒަމްގެ ކާމިޔާބާއިގުޅިފައެވެ. ނަމަވެސް މިއީ އެންމެއަހެއްގެ ރޭހެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއިން ބާރުނުފޯރުވޭނެ ކަންކަމުން އަސަރުކުރާނެކަމެކެވެ.

އަޅުގަނޑު ޤަބޫލުކުރާގޮތުގައި ޓުއަރިޒަމް މިހާރަށްވުރެ ފުޅާކުރަން އެބަޖެހެއެވެ. އެއީ "މުޅިދިރިއުޅުމުގެ ޗުއްޓީ" ހޭދަކުރަން އެތައްދުވަހެއްވަންދެން ފައިސާއެއްކުރާ ޔޫރަޕްގެ މުއްސަނދިމީހުންނަށް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ބުޓީކް ވައްތަރުގެ ރިސޯރޓްތަކަށްވުރެ ފުޅާކޮށް، ޖަޕާނާއި ޗައިނާގެ މާރުކޭޓަށްވެސް ޚިދުމަތްދިނުމެވެ. ޓުއަރިޒަމްއަކީ އަބަދަށް ފައިސާލިބެން އޮންނާނެކަމެއް ނޫނެވެ. ދަށަށްދާން ފަށައިފިނަމަ، އޭގެ ނޭދެވޭއަސަރު މީހުންނަށްކޮށް، ސަރުކާރާ ނުޤަބޫލުވާންފަށާނެއެވެ. ނުބައިކޮށް ކަންކަންދާންފަށާއިރަށް، ސަރުކާރަކީ އަބަދުވެސް ބަދުނާމު ބޮލުގާއަޅަންޖެހޭފަރާތެވެ.

އަޅުގަނޑު އަބަދުވެސްބުނަމުން މިގެންދަނީ، ދުނިޔެ ދިވެހިރާއްޖެއަށްއައީއެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ ދުނިޔެތެރެއަށް ދިޔައީއެއްނޫނެވެ. އިންޓަނެޓާއި ސެޓެލައިޓް ޓެލެވިޒަން މެދުވެރިކޮށް، ބޭރުދުނިޔޭގައިވާ ހުރިހާކަމަކަށް ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެކްސެސްލިބެއެވެ. ނަމަވެސް ދުނިޔެއާއިބެހޭ ކިތަންމެއެއްޗެއް އަޅުގަނޑުމެން ދަސްކުރަންޖެހެއެވެ. މުއްސަނދިކަމާއި ފައިދާ، ދިވެހިރާއްޖެއަށް އައިފަދައިން، ޒަމާނީދުނިޔޭގެ ބަލާތައްކަމުގައިވާ މަސްތުވާތަކެތި ނަހަމަގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމާއި، ކަމެއްކުރުމުގެ ޖޯޝްނެތުމާއި، ދީނަށާއި ޢާއިލާއަށާއި އަދި މުސްކުޅިންނަށް އިޙްތިރާމް ނުކުރުންފަދަ ކަންކަންވަނީ ކުރިމަތިވެފައެވެ.

ފަޤީރެއްގެ ދަރިއަކަށްވެސް މިހާރު ދިވެހިރާއްޖޭގައި އޭ ލެވެލް އާއިހަމައަށް ކިޔެވެއެވެ. އޭގެފަހުން، ސަރުކާރަށް ޚިދުމަތްކުރުމަށް ބޮންޑެއްގައި ސޮއިކޮށްފައި، ރާއްޖެއިންބޭރުގެ ޔުނިވަރސިޓީއަކަށް ކިޔަވަންދެވެއެވެ. ޙަޤީޤަތުގައި މިކަންވަނީ މިހެނެއްނޫނެވެ. އެޒުވާނާ ކިޔަވަންދިޔުމުގެބަދަލުގައި މަސައްކަތުގެމައިދާނަށްނުކުމެ، ޢާއިލާއަށް ފައިސާހޯދައިދިނުމުގައި ބައިވެރިވެއެވެ.

ބޭރުންކިޔަވައިގެން މާލެއައިސް ސަރުކާރަށް ބޮންޑުގެދަށުން ޚިދުމަތްކުރަންޖެހުމުން، ޒުވާނުން ނުޤަބޫލުވާ ނުޤަބޫލުވުން އަޅުގަނޑަށްވިސްނެއެވެ. އެމީހުންނަށްފެންނަނީ މުއްސަނދިން ބާރުގަދަކޮށްތިބޭތަނާއި، އެމީހުން އެނބުރިރާއްޖެއައުމުން އެކަހެރިކޮށްލާފައިތިބުމާއި މިނިޒާމު ބަދަލުކުރުމަށް ކުރެވޭނެއެއްވެސްކަމެއްނެތްކަމުގައެވެ.

ޢަމަލީ ތަޢުލީމާއި، ހެޔޮއަގުގައި ޞިއްޙީޚިދުމަތް ފޯރުކޮށްދެވެނީ އެކަންކުރަންޖެހޭނެ އެންމެއެދެވޭ ފެންވަރަކުނޫނެވެ. ރައީސް މައުމޫން ކޮންމެދިވެއްސެއްގެ ދިރިއުޅުމުގެފެންވަރު މަތިކޮށްދެއްވުމަށް އިންތިހާއަށްމަސައްކަތްޕުޅު ކުރެއްވިކަމުގައިވީނަމަވެސް އަދިވެސް ކުރަންޖެހޭ ކިތަންމެކަމެއް އެބަހުއްޓެވެ.

އަޅުގަނޑު ސަރުކާރުގެޚިދުމަތުގައި 50 އަހަރު ހޭދަކުރިއިރު، އަޅުގަނޑުގައިހުރި ވިޜަންއާއި އަޅުގަނޑުނަގާ ރިސްކް (ޚަބަރު ނޭނގޭކަމެއްގައި ކުރިމަތިލާނުރައްކާ) އެއީ މިހާރުގެ ތަޢުލީމާއި ތަމްރީންލިބިފައިވާ، ނަމަވެސް ތަޖްރިބާމަދު ޒުވާނުންގައިނެތްކަމެކެވެ. ހަމަމިއާއެކު ދަންނަވަންޖެހެނީ އަޅުގަނޑަށް ނަސީބު ދިމާކުރިގޮތުން ލިބުނުފުރުޞަތުތަކަކީ މިހާރުގެ ޒުވާނުންނަށް ޢާއްމުކޮށްނުލިބޭނެ ފުރުޞަތުތަކެއްކަމުގައެވެ. ލިބިފައިވާ ތަޢުލީމާއިއެކު، އަޅުގަނޑަށް ވަޒީފާއެއްލިބި، އެވަޒީފާގައި ކުރިއަށްދިއުމުގެފުރުޞަތަކީ އަޅުގަނޑަށް ކަންދިމާވިގޮތުންނާއި ހުރި ރަނގަޅުގުޅުންތަކުގެސަބަބުން މެނުވީ ނުލިބޭނެއެއްޗެކެވެ.

މިއަދުގެ ޖީލުތަކުގެ ވަރަށްމަދުކުއްޖަކުމެނުވީ، ކަމެއްގެ ޢަމަލީކަންކަންބަލައި، އެކި ދިމަދިމާއިންހޯދައި، އަދި ވަފާތެރިކަމާއެކު ދިރާސާއެއްނުކުރާނެއެވެ. އެތަކެއް ސަބަބުތަކާއިހުރެ އެކުދިންގައި އެވަފާތެރިކަމެއްނެތެވެ. ޤައުމަށް ޚިދުމަތްކުރުމަށް އަޅުގަނޑުމެންގެއޮތް ކޮމިޓްމަންޓްއެއް ނުމެނެތްމެއެވެ.

ކަމަކީ މުއްސަނދިކަމުގެ ސުވާލެއްނޫނެވެ. އަޅުގަނޑު އުފަންވީ މުއްސަންޖެއްގެގޮތަކުނޫނެވެ. ނަމަވެސް މިއީ އަޅުގަނޑުގެ މުއްސަނދިކަން ކަންނޭނގެއެވެ. އެކަލާނގެ އަޅުގަނޑުގައި ކަންކަމާމެދު ތޫނުކަމާއެކު ބެލުމުގެ ޠަބީޢަތެއް ލައްވާފައިވެއެވެ. ހުއްޓެވެ. ކަންކަންހޯދަން ބޭނުންވެއެވެ. އަދި އެއްޗެހި ދަސްކޮށް، ހަނދާނުގައި ބެހެއްޓުމާއި، ހުޅުވާލެވިފައިވާވިސްނުމަކާ އަދި މީހުންނަށް އިތުބާރުކުރުމުގެ ޤާބިލްކަންހުރެއެވެ.

އަޅުގަނޑުގެދުވަހުގައި އަޅުގަނޑާއިދިމާއަށް ތަފާތު ފާޑުކިޔުންތައްރައްދުވިއެވެ. ގިނަފަހަރުއެއީ އަޅުގަނޑުގެ ކުރިމަތީގައެއްނޫނެވެ. ފުރަގަހުގައެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ކޮނޑުމަތި ވަރަށްފުޅަލެވެ. އަޅުގަނޑު އަބަދުވެސްމިވަނީ ބިނާކުރަނިވި ކޮމެންޓްތަކާއި ފާޑުކިޔުންތައްވެސް އަޑުއެހުމަށް ތައްޔާރަށެވެ.

އަޅުގަނޑަކީ އެހެންމީހުންގެގާތުން އެއްޗެހި ދަސްކުރާހިތްވާމީހެކެވެ. އަޅުގަނޑު މީހުންނަށް އިޙްތިރާމްކުރަމެވެ. އާދެ، ޢިލްމާއި ޤާބިލިއްޔަތުހުރި ޒުވާނުންނަށްވެހެވެ. އަޅުގަނޑު ކުރިކަންތައްތައް އަޅުގަނޑަށްއެނގެއެވެ. އަޅުގަނޑު ކުރިކޮންމެކަމެއްގެ ޖަވާބު އަޅުގަނޑުގެ ކިބައިގައިވެއެވެ. ކޮންކަމެއްކަންނޭނގި އަޅުގަނޑުގެ ބޮލުގައިއަޅުވާ އިލްޒާމެކޭ، ރޭރެއްގެ ބުރަކަށިންފައިބާ ފެނެކޭއެއްގޮތެވެ. އަޅުގަނޑު ކުރިކޮންމެކަމެއްމެ ކޮށްފައިވާނީ ރަނގަޅުނިޔަތެއްގައެވެ.

އަޅުގަނޑު ދާއިމީގޮތެއްގައި މިހާރުދިރިއުޅެނީ މާލެއަކުނޫނެވެ. އަޅުގަނޑު ދިރިއުޅެނީ ދުރުއިރުމަތީގައެވެ. ސިންގަޕޫރަކީ މަރުކަޒުކަމުގައިބަލައިގެންނެވެ. އަޅުގަނޑުގެވިޔަފާރި މިސަރަޙައްދުގައިވާތީއެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ 50 އަހަރުގެ ޚިދުމަތުގެރެކޯޑު ލިޔެފައިވާ މިފޮތުގައި، ކިތަންމެކަމެއް ނުލިޔެ ދޫކޮށްލާފައިވާނެއެވެ. އަޅުގަނޑު މަސައްކަތްކޮށްފައިމިވަނީ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތަރައްޤީގެމައިދާނުގައި އެދުވަސްތަކުގައި ކުރެވިފައިވާ މަސައްކަތްތައް ހިމެނުމަށެވެ. އަޅުގަނޑު މިހެންމިކަންކުރީ އަޅުގަނޑަށް ފެންނަގޮތުގައި އެއްވެސްއެއްޗެއް ލިއުމުން ފެންނަންނުބޭއްވުމަކީ އިންސާފުވެރިނޫން ކަމެއްކަމަށްދެކޭތީއެވެ. މިހެން މިކަންނުކޮށްފިނަމަ، ދިވެހީން އަބަދުވެސްތިބޭނީ، އެމީހުންގެ މާޒީއާއިމެދު އަނދިރިކަމެއްގެތެރޭގައެވެ. މިޒަމާނުގެ ދުވަސްވަރުވެސް ވާހަކަފެތުރުމާއި ނެތިމޮށުންއެއީ ފަހުގައިހިނގައިދިޔަ ތާރީޚްގެބަދަލުގައި އޮތްއެއްޗެހިކަމުގައިވެއްޖެއެވެ.

އެއްގޮތަކުންބަލާއިރު، އަޅުގަނޑުވެފައިމިވަނީ އަޅުގަނޑުގެޤައުމުގެ ފާރަވެރކުއްތާއެއް ކަމުގައެވެ. ކަމެއް ނުބައިކޮށްހިނގައިފިނަމަ އަޅުގަނޑު ވައްވައްޖަހަމެވެ. މީހުން އަޅުގަނޑުގެމަތިން ހަނދާންކުރުމަށް ބޭނުންވަނީ ކޮންގޮތަކަށްތޯ އެއްފަހަރަކު އަޅުގަނޑުގެގާތުގައި މީހަކުއެއްސެވެ. އަޅުގަނޑުގެ ޙާޒިރުޖަވާބަކީ "އަޅުގަނޑަކީ އެއްވެސްއިރެއްގައި އުޅެފައިނުވާމީހެކެވެ" މިއެވެ.

އަޅުގަނޑުގެ މިފޮތް ނިންމާލަމުން، ކުރީގެ ރައީސް މައުމޫންއަށާއި މިހާރުގެ ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާ މުޙައްމަދު ނަޝީދަށް، އަޅުގަނޑުގެ ސަރުކާރުގެޚިދުމަތުގެ 50 އަހަރު ރަސްމީގޮތުން ފާހަގަކުރައްވައި ދެއްވިސެޓްފިކެޓްތަކަށާއި ކޮމެންޑޭޝަންތަކަށް ޝުކުރު ދަންނަވަމެވެ.

2008 ވަނައަހަރުގެ އެޕްރީލްމަހުގެ އެއްވަނަދުވަހު ސިވިލް ސަރވިސް ކޮމިޝަނުން އަޅުގަނޑު ސަރުކާރުންވަކިވިކަން ބަޔާންކުރައްވައިފޮނުއްވިސިޓީއަކީ އަޅުގަނޑުގެ ޤައުމުގެޚިދުމަތުގައި ހޭދަކުރި ދިގުމުއްދަތުގެ އުފާވެރިނިމުމެވެ.

މިފޮތް ބައްލަވާ ބޭފުޅުން އެކަންނިންމަވާށެވެ. އަޅުގަނޑު ދުނިޔޭގައިހުރިހުރުމަކީ، ކީރިތި މާތް ﷲ ގެ އިރާދަފުޅުން އަޅުގަނޑުގެ ޤައުމުގެޚިދުމަތުގައި، އަބަދުވެސް އަޅުގަނޑުގެޒަމީރުގެ އަޑުއަހަމުން، ކޮށްދެވުނުކަންކަމުގެ ހަވާސާގައިވީކަމެކެވެ.